आलिलिङ्ग घनं लीलां लीला च दयितं क्रमात् । पुनः पुनर् महानन्दो मृतप्रोज्जीवितो नृपः
लीला खेळात आपल्या प्रियकराला मिठी मारते आणि तोही तिला आलिंगन देतो; मृत्यूपासून पुन्हा जिवंत झालेला राजा पुन्हा पुन्हा मोठा आनंद अनुभवतो.
तदासीद् राजसदनं मदमन्मथमन्थरं । आनन्दमत्तजनतं वाद्यगेयरवाकुलम्
त्या वेळी राजवाडा प्रेम आणि आनंदाने भरलेला होता, सर्वत्र वाद्य आणि गाण्याचा गजर घुमत होता.
जयमङ्गलपुण्याहघोषघुङ्घुमघर्घरम् । हृष्टपुष्टजनाकीर्णराजलोकवृताङ्गनम्
जय, मंगल आणि पुण्य अशा घोषांनी राजवाडा निनादत होता. तिथे आनंदी आणि तृप्त लोकांची गर्दी होती, सभोवती राजदरबार आणि स्त्रिया होत्या.
सिद्धविद्याधरोन्मुक्तपुष्पवर्षसशीत्कृतम् । ध्वनन्मृदङ्गमुरजकाहलाशङ्खदुन्दुभि
सिद्ध आणि विद्याधरांनी फुलांचा वर्षाव केल्यामुळे हवा गार झाली होती. मृदंग, मुरज, कहाळ, शंख, दुंदुभी यांचे आवाज सर्वत्र घुमत होते.
ऊर्ध्वीकृतबृहद्धस्तहास्तिकस्तनितोत्कटम् । उत्तालताण्डवस्त्रैणपूर्णाङ्गनलसद्ध्वनि
मोठ्या हत्तींच्या रुंद सोंडा वर उचललेल्या होत्या आणि ते प्रचंड गडगडाट करत होते. राजवाड्यात तांडव नृत्याचा आणि स्त्रियांच्या टाळ्यांचा मोठा गजर भरला होता.
मिथस्सङ्घट्टनिपतन्नानोपायनदन्तुरम् । पुष्पशेखरसम्भारमयस्रग्दामसुन्दरम्
लोक एकमेकांना भेटत होते, वेगवेगळ्या भेटवस्तू देत होते आणि फुलांच्या माळा व पुष्पमुकुटांची शोभा सर्वत्र दिसत होती.
विकीर्णपाटितक्षौमं मन्त्रिसामन्तनागरैः । स्थलपद्ममयं व्योम रक्तैस् ताण्डविनीकरैः
मंत्र्यांनी, सरदारांनी आणि नगरवासीयांनी फाडलेले कापड आकाशात विखुरले गेले होते, त्यामुळे ते जणू कमळांनी भरलेल्या शेतासारखे दिसत होते, आणि नर्तकांच्या गटांनी ते लालसर झाले होते.
मत्तस्त्रीकन्धरावृत्तलीलान्दोलितकुण्डलम् । प्रनृत्तपादसम्पातप्रोन्नमत्पुष्पकर्दमम्
मद्यपी स्त्रियांच्या मानेवर झुलणाऱ्या कुंडल्या खेळात डोलत होत्या, आणि नर्तकांच्या पावलांनी उडणाऱ्या फुलांच्या धुळीने सारा वारा भरून गेला होता.
पटवासशरन्मेघवितानकवितानितम् । वराङ्गनामुखैर् नृत्यच्चन्द्रलक्ष्यगृहाजिरम्
मेघांचे छत जणू विणलेल्या कापडाच्या तंबूसारखे दिसत होते, आणि राजमहलांच्या अंगणात नाचणाऱ्या सुंदर स्त्रियांची चंद्रासारखी तोंडे त्यावर शोभून दिसत होती.
परलोकाद् उपानीतो राज्ञात्मा पतिर् एव च । इत्य् एवं वृत्तगाथाभिर् जगुर् देशान्तरे जनाः
राजा आणि त्याचा जीव, म्हणजेच त्याची प्रिय पत्नी, परलोकातून परत आले कसे, याच्या कथा लोक दूरदेशात गात होते.
पद्मो भूमिपतिश् श्रुत्वा वृत्तान्तकथनं मनाक् । चक्रे स्नानं समानीतैश् चतुस्सागरवारिभिः
या घडलेल्या गोष्टींची हकीकत ऐकून राजा पद्माने चारही समुद्रांमधून आणलेल्या पाण्याने स्नान केले.
ततो ऽभिषिषिचुर् विप्रा मन्त्रिणो भूभुजश् शतम् । लब्धोदयम् अनन्तेहम् अमरेन्द्रम् इवामराः
नंतर ब्राह्मण आणि मंत्र्यांनी, जणू काही देवांनी इंद्राला पुन्हा मिळालेल्या ऐश्वर्यावर अभिषेक केला तसंच, राजाचा अभिषेक केला.
लीला लीला च राजाथ जीवन्मुक्ता महाधियः । रेमिरे पूर्ववृत्तान्तकथनैस् सुरतैर् इव
लीला, तिची प्रतिमा आणि राजा — हे तिघेही, जिवंतपणी मुक्त झाल्याने आणि मोठ्या बुद्धीचे असल्याने, पूर्वीच्या घडामोडी आठवत आनंदले, जसे प्रियकर-प्रेयसी एकमेकांच्या सहवासात आनंदतात.
सरस्वत्याः प्रसादेन स्वपौरुषकृतेन तत् । प्राप्तं लोकद्वयं श्रेयः पद्मेनेति महीभुजा
सरस्वतीच्या कृपेने आणि स्वतःच्या प्रयत्नाने राजा पद्माने दोन्ही लोकांमध्ये श्रेष्ठ कल्याण मिळवले.
प्रज्ञप्तिज्ञानसंबुद्धो राजा लीलाद्वयान्वितः । चक्रे वर्षायुतान्य् अष्टौ तत्र राज्यम् अनिन्दितम्
समजून घेतलेल्या ज्ञानाने जागृत झालेला आणि अद्वैताच्या खेळात रमलेला राजा, त्या राज्यात आठ हजार वर्षे कुठलाही दोष न लागता राज्य करत होता.
जीवन्मुक्तो जितमना जितपञ्चेन्द्रियभ्रमः । असंसक्तमना मौनी यथाप्राप्तानुवृत्तिमान्
तो राजा जिवंतपणी मुक्त झाला होता, त्याचे मन जिंकलेले होते, पाचही इंद्रियांची माया त्याने ओलांडली होती, त्याचे मन कुठल्याही गोष्टीला चिकटत नव्हते, तो शांत होता आणि जे काही सहज मिळाले त्यातच समाधान मानत होता.
तस्य लावण्यजलधेर् बिन्दुर् इन्दुर् इवोद्धृतः । तस्य प्रतापकल्पाग्नेर् भानुः कण इवोत्थितः
त्याच्या सौंदर्याच्या महासागरातून जसा एक थेंब काढला तर तो चंद्रासारखा वाटतो, तसेच त्याच्या तेजाच्या अग्नीमधून एक कण उडाला की तो सूर्यासारखा भासतो.
जीवन्मुक्तास् त इत्य् एवं राज्यं वर्षायुताष्टकम् । कृत्वा विदेहमुक्तत्वम् आसेदुस् सिद्धसंविदः
अशा प्रकारे, ते सर्वजण जिवंतपणी मुक्त झाले होते; आठ हजार वर्षे राज्य केल्यानंतर, त्यांना देह सोडून मुक्ती मिळाली आणि त्यांचे ज्ञान पूर्णत्वास गेले.
एतत् ते कथितं राम दृश्यदोषनिवृत्तये । लीलोपाख्यानम् अनघ घनतां जगतस् त्यज
हे राम, तुला लीला या गोष्टीचं सांगितलं, जेणेकरून तुझ्या पाहण्यातल्या दोषांचं निवारण व्हावं. हे निष्पापा, या जगाला जड असं समजणं सोडून दे.
शान्तैव दृश्यसत्तास्याश् शमनं नोपयुज्यते । सतो हि मार्जनं क्लेशो नासतस् तु कदाचन
दिसणाऱ्या गोष्टींचं अस्तित्व आपोआप शांत आहे; त्यांना दडपणं काहीच उपयोगाचं नाही. जे खरं आहे त्याचं शुद्धीकरण कष्टदायक असतं; आणि जे नाही, त्यासाठी कधीच गरज नसते.
ज्ञानेनाकाशरूपेण दृश्यं ज्ञेयं खरूपकम् । इत्य् एकीभूतम् आलोक्य ज्ञस् तिष्ठत्य् अम्बरोपमः
ज्ञान हे आकाशासारखं आहे, आणि जे जाणायचं तेही आकाशासारखंच आहे; हे दोन्ही एकरूप पाहिलं की जाणणारा आकाशासारखा स्थिर राहतो.
पृथ्व्यादिरहितेनेदं चिद्भासैव स्वयम्भुवा । साधितं यद् असिद्धेन तन् न द्व्यात्म न साधितम्
ही सृष्टी पृथ्वी वगैरेपासून वेगळी, केवळ चैतन्याचं तेज आहे, आपोआप प्रकटलेलं. जे अजून घडलं नाही, त्यातून जे साध्य होतं, त्यात द्वैत नसतं आणि ते खरं साध्यही होत नाही.
संविद् यथा या यतते सा तथा बाह्यलेखिका । विसृता सृष्टिचिन्नद्यां यावद् यत्नान् न बोधिता
जशी जशी चेतना प्रयत्न करते, तशीच बाह्य रूपे दिसतात; ही निर्मितीची प्रवाहात सोडली तरी, जोवर प्रयत्न केला जात नाही, तोवर ती जागृत होत नाही.
चिदाकाशावभासो ऽयं जगद् इत्य् एव बुध्यते । चिद्व्योम्नैवात्मनि स्वच्छे परमाणुकणं प्रति
हे जग म्हणजे चेतनेच्या आकाशातील प्रकाश आहे, असं समजावं लागतं; अगदी शुद्ध आत्म्यात, त्या चेतना-आकाशात, लहानात लहान कणातही हेच दिसतं.
एवम् अस्या मुधाभ्रान्तेः का सत्ता केव वासना । कास्था का नियतिः केहा कावश्यम्भावितोच्यताम्
म्हणून या भ्रमित आणि गोंधळलेल्या अवस्थेला खरं काय, संस्कार काय, स्थिती काय, नियती काय, देह काय, किंवा अपरिहार्यता काय म्हणता येईल?
सर्वं चैतद् यथादृष्टं स्थितम् इत्थम् अखण्डितम् । मायैवैवम् अनन्तेयं न च मायास्ति काचन
हे सर्व जसं दिसतं तसंच अखंड आणि पूर्ण आहे; हे अनंतात केवळ माया आहे, पण खऱ्या अर्थाने कोणतीही माया अस्तित्वात नाही.
अहो नु परमा दृष्टिर् दर्शिता भगवंस् त्वया । दावार्चिर्दृश्यकक्ष्याणां दाहशान्तौ कलैन्दवी
भगवंता, खरंच, आपण मला अत्यंत श्रेष्ठ अशी दृष्टी दाखवलीत. जशी चंद्राची शीतलता जळत्या वनात शांतता आणते, तशीच ही दृष्टी या जगातील दुःखांची जाणीव कमी करते.
अहो नु सुचिरेणैतज् ज्ञातं ज्ञातव्यम् अक्षतम् । मया यथेदं यच् चेदं यादृक् चेदं यतो यदा
खरंच, खूप दिवसांनी मला हे अविनाशी ज्ञान समजलं आहे—हे काय आहे, कसं आहे, जसं आहे, आणि केव्हा आहे, हे आता मला उमगलं.
शाम्यामीव द्विजश्रेष्ठ निर्वामीवाविकल्पनः । एतद् आश्चर्यम् आख्यानं व्याख्यानं शास्त्रदृष्टिषु
द्विजश्रेष्ठा, या अद्भुत कथेमुळे आणि या स्पष्ट समजावणीमुळे मी अगदी शांत आणि भेदभावरहित झाल्यासारखा वाटतो. ही कथा आणि तिचं स्पष्टीकरण शास्त्रांमध्येही दिसून येतं.
इदं मे भगवन् ब्रूहि संशयं सर्वकोविद । तव पातुं न तृप्तो ऽस्मि श्रोत्रपात्रैर् वचोऽमृतम्
भगवंत, आपण सर्वज्ञ आहात, माझ्या या शंकेचं समाधान करा. आपल्या अमृतासारख्या वचनांनी माझी कानं भरली तरी मी अजूनही तृप्त झालो नाही.