पयसीव जरत्पर्णं वायाव् इव जरत्तृणम् । नभसीव शरन्मेघश् चिन्ताचक्रे भ्रमाम्य् अहम्
पाण्यात पडलेलं वाळलेलं पान जसं वाहतं, किंवा वाऱ्यात उडणारं सुकलेलं गवत जसं हलतं, किंवा आकाशात शरद ऋतूतील मेघ जसा फिरतो, तसंच मीही चिंतेच्या चक्रात सारखा फिरत राहतो.
गन्तुम् आस्पदम् आत्मीयम् असमर्थधियो वयम् । चिन्ताजाले विमुह्यामो जाले शकुनयो यथा
आपल्या खऱ्या ठिकाणी पोहोचायला आम्हाला बुद्धीचं सामर्थ्य नाही, म्हणून आम्ही विचारांच्या जाळ्यात अडकतो, जसं पक्षी जाळ्यात अडकतात.
तृष्णाभिधानया तात दग्धो ऽस्मि ज्वालया तथा । यथा दाहोपशमनम् आशङ्के नामृतैर् अपि
बाबा, तृष्णा नावाच्या ज्वाळेने मी इतका होरपळलोय की, अमृत मिळालं तरी त्यानेही मला शांती मिळेल असं वाटत नाही.
दूरं दूरम् इतो गत्वा समेत्य च पुनः पुनः । भ्रमत्य् आशु दिगन्तेषु तृष्णोन्मत्ततुरङ्गमी
इथून खूप दूर जाऊन, पुन्हा पुन्हा परत येऊन, माझ्या मनाचा तृष्णेने वेडा झालेला घोडा सर्व दिशांच्या टोकापर्यंत वेगाने भटकत राहतो.
जडसंसङ्गिनी तृष्णा कृतोर्ध्वाधोगमागमा । क्षुब्धा ग्रन्थिमती नित्यम् अरघट्टोग्ररज्जुवत्
जडपणाशी जोडलेली तृष्णा वरखाली सारखीच फिरत राहते; ती नेहमी अस्वस्थ, गाठी पडलेली, आणि मध्य नसलेल्या चाकावरच्या ताठर दोरीसारखी भयंकर असते.
अन्तर् ग्रथितया देहे सम्भ्रमोच्छिद्यमानया । रज्ज्वेवाशु बलीवर्दस् तृष्णया वाह्यते जनः
शरीरात घट्ट गुंडाळलेली आणि सतत गोंधळात टाकणारी तृष्णा, दोरीने बैलाला जसे ओढून नेले जाते तसे, माणसाला ओढत नेते.
पुत्रदारकलत्रादितृष्णया नित्यकृष्णया । खगेष्व् इव किरात्येह जालं लोकेषु रच्यते
मुलं, पत्नी आणि घरच्यांबद्दलची नेहमी ओढणारी तृष्णा, जशी शिकारी पक्ष्यांसाठी जाळं टाकतो तशी, या जगात माणसांमध्ये जाळं विणते.
भाययत्य् अपि धीरेहम् अन्धयत्य् अपि सेक्षणम् । खेदयत्य् अपि सानन्दं तृष्णा कृष्णेव शर्वरी
तृष्णा काळ्या रात्रीसारखी आहे; ती शहाण्यांनाही फसवते, डोळसांनाही आंधळं करते, आणि आनंदी असणाऱ्यांनाही थकवते.
कुटिला कोमलस्पर्शा विषवैषम्यशंसिनी । दहत्य् अपि मनाक् स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी
वाकडी, स्पर्शाला मऊ, पण आत विषारीपणाचा इशारा देणारी, तृष्णा काळ्या सापासारखी आहे. ती जराशी जरी लागली तरी मन जाळून टाकते.
भिनत्ति हृदयं पुंसां मायामयविधायिनी । दौर्भाग्यदायिनी दीना तृष्णा कृष्णेव राक्षसी
तृष्णा काळ्या राक्षसीसारखी आहे. ती माणसांच्या हृदयाला फाडते, माया विणते, दुर्दैव आणते आणि नेहमीच दुःखी असते.
तन्द्रातन्त्रीगणं कोशे दधाना परिवेष्टितम् । नानन्दे राजते ब्रह्मंस् तृष्णाजर्जरवल्लकी
तृष्णा जणू एखाद्या जुनी झालेल्या वीणेप्रमाणे आहे. ती आळस आणि जडपणाच्या जाळ्यात मनाचा खजिना गुंडाळून ठेवते, आणि कधीच आनंदात चमकत नाही, हे ब्रह्मन्.
नित्यम् एवातिमलिना कटुकोन्मादशालिनी । दीर्घा तन्वी घनस्नेहा तृष्णागह्वरवल्लरी
तृष्णा नेहमीच अत्यंत अशुद्ध, कडवट वेडाने भरलेली, लांब, सडपातळ आणि चिकट आसक्तीने भरलेली, काळोख्या दरीतली वेल आहे.
अनानन्दकरी शून्या निष्फलात्यर्थम् उन्नता । अमङ्गलकरी क्रूरा तृष्णा क्षीणेव मञ्जरी
इच्छा ही रिकामी असते, आनंद देत नाही, जरी ती फार उंच गेली तरी तिचा काहीही उपयोग होत नाही; ती अशुभ, कठोर आणि कोमेजलेल्या फुलासारखी सुकलेली असते.
अनावर्जितचित्तापि सर्वम् एवानुधावति । न चाप्नोति फलं किञ्चित् तृष्णा जीर्णेव कामिनी
मन तिला ओढ घेत नसतानाही, इच्छा सगळ्या गोष्टींमागे धावते; पण तिला काहीच फळ मिळत नाही, जणू काही वयस्क वेश्या काहीच साधू शकत नाही तशी.
संसारनृत्ते महति नानारससमाकुले । भुवनाभोगरङ्गेषु तृष्णा जरढनर्तकी
या मोठ्या संसाराच्या नृत्यात, वेगवेगळ्या चवींनी भरलेल्या आणि जगाच्या उपभोगाच्या रंगमंचावर, इच्छा ही म्हातारी नर्तकीसारखी वावरते.
जराकुसुमितारूढा पातोत्पातफलावलिः । संसारजङ्गले दीर्घे तृष्णाविषलता तता
म्हातारपणाच्या झाडावर चढून, अपयश आणि संकटांची फळे लावलेली, या दीर्घ संसाराच्या जंगलात, इच्छा विषारी वेलीसारखी पसरते.
यन् न शक्नोति तत्रापि धत्ते ताण्डवितां गतिम् । नृत्यत्य् आनन्दरहितं तृष्णा जीर्णेव नर्तकी
जिथे काहीच मिळू शकत नाही, तिथेसुद्धा तृष्णा वेड्यासारखी धावते; आनंद नसताना ती नाचते, जणू वयस्क नर्तकीसारखी.
भृशं स्फुरति नीहारे शाम्यत्य् आलोक आगते । दुःखौघेषु पदं धत्ते तृष्णाचपलबर्हिणी
धुक्यात तृष्णा फारच अस्वस्थ होते, पण प्रकाश आल्यावर ती शांत होते; दुःखाच्या लाटांमध्ये तृष्णा चंचल मोरिणीसारखी स्थिर होते.
जडकल्लोलबहला चिरं शून्यतरान्तरा । क्षणम् उल्लासम् आयाति तृष्णाप्रावृट्तरङ्गिणी
तृष्णेची लाट जड, अस्थिर आणि ओझ्याची असते, खूप काळ मनात रिकामेपण राहते; क्षणभरच तिला आनंद मिळतो, जणू पावसाळ्यातील लाटेसारखा.
नष्टम् उत्सृज्य तिष्ठन्तं वृक्षाद् वृक्षम् इवापरम् । पुरुषात् पुरुषं याति तृष्णा लोलेव पक्षिणी
जे हरवले ते सोडून, तृष्णा एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर जाते; माणसामाणसात ती पक्ष्यासारखी उडत राहते.
पदं करोत्य् अलङ्घ्ये ऽपि तृप्तापि फलम् ईहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णाचपलमर्कटी
तृप्ती मिळूनही, ही तृष्णेची चंचल माकड कुठेही थांबत नाही; जिथे जाणे अशक्य आहे तिथेही पाऊल टाकते, फळाची हाव सोडत नाही. कितीही वेळ गेला तरी, एकाच ठिकाणी स्थिर राहत नाही.
इदं कृत्वेदम् आयाति सर्वम् एवासमञ्जसम् । अनारतं च यतते तृष्णा चेष्टेव दैविकी
हे केलं की लगेच दुसऱ्या गोष्टीकडे धावते; सगळं अस्ताव्यस्त करते. तृष्णा सतत धडपडत राहते, जणू काही तिच्यामागे एखादी अद्भुत शक्ती आहे.
क्षणम् आयाति पातालं क्षणं याति नभस्तलम् । क्षणं भ्रमति दिक्कुञ्जे तृष्णाहृत्पद्मषट्पदी
क्षणात ती पाताळात जाते, क्षणात आकाशात पोहोचते, तर कधी दिशांच्या गर्द झाडीत भटकते — हृदयातील कमळाकडे ओढल्या गेलेल्या तृष्णेच्या मधमाशीप्रमाणे.
सर्वसंसारदोषाणां तृष्णैका दीर्घदुःखदा । अन्तःपुरस्थम् अपि या योजयत्य् अतिसङ्कटे
संपूर्ण संसारातील दोषांमध्ये तृष्णाच एकटी दीर्घ दुःख देते; राजवाड्यात राहणाऱ्यांनाही ती अतिशय कडक बंधनात अडकवते.
प्रयच्छति परं जाड्यं परमालोकरोधिनी । मोहनीहारगहना तृष्णाजलदमालिका
ती मनाला जडपणा देते, खरी दृष्टी मिळवण्यास मोठा अडथळा ठरते; तृष्णा म्हणजे मोहाच्या धुक्याने भरलेली काळ्या ढगांची माळ आहे.
सर्वेषां जन्तुजालानां संसारव्यवहारिणाम् । परिप्रोतमनोमालास् तृष्णा बन्धनरज्जवः
सर्व सजीवांच्या, संसारात गुंतलेल्या जीवांच्या मनातील दोषांना तृष्णा हे एकत्र बांधणारे दोर आहे—तीच गुलामीची दोरी आहे.
विचित्रवर्णा विगुणा दीर्घा मलिनसंस्थितिः । शून्या शून्यास्पदा तृष्णा शक्रकार्मुकधर्मिणी
तृष्णेला अनेक रंग आहेत, पण तिच्यात गुण नाहीत; ती लांब टिकणारी आणि अशुद्धतेतच राहणारी आहे. ती रिकामी असून रिकामपणातच रुजलेली आहे, आणि तिचे स्वरूप इंद्रधनुष्याप्रमाणे आहे.
अशनिर् गुणसस्यानां फलिता शरद् आपदे । हिमं सम्पत्सरोजिन्यास् तमसां दीर्घयामिनी
ती सद्गुणांच्या पिकावर वीज पडल्यासारखी आहे, शरद ऋतूतील संकटासारखी फळलेली आहे; समृद्धीच्या कमळावर गारठा आणणारी, आणि अंधारासाठी दीर्घ रात्र ठरणारी आहे.
संसारनाटकनटी कायालयविहङ्गमी । मानसारण्यहरिणी स्मरसङ्गीतवल्लकी
ती संसाराच्या नाटकात नटी आहे, शरीररूपी पिंजऱ्यातील पक्षी आहे, मनरूपी जंगलातील हरिण आहे आणि प्रेमाच्या गाण्याची वीणा आहे.
व्यवहाराब्धिलहरी मोहमातङ्गशृङ्खला । मार्गन्यग्रोधसुभगा दुःखकैरवचन्द्रिका
ती व्यवहाराच्या समुद्रातील लाट आहे, मोहाच्या हत्तीची साखळी आहे, वाटेवरील सुंदर वटवृक्ष आहे आणि दुःखरूपी कुमुदाच्या चंद्रप्रकाशासारखी आहे.