यथा स्वप्नस् तथा जाग्रद् इदं नात्रास्ति संशयः । स्वप्ने पुरम् असद् भाति सर्गादौ भाति असज् जगत्
जसा स्वप्नाचा अनुभव, तसाच जागृतीचा अनुभव आहे—यात काहीच शंका नाही. स्वप्नात जशी नगरी खरी वाटत नाही, तशीच सृष्टीच्या आरंभी हे जगही खरे वाटत नाही.
न चार्थो भवितुं शक्तस् सत्यत्वे स्वप्नचोदितः । संविदो नित्यसत्यत्वं स्वप्नार्थानाम् असत्यता
स्वप्नात दाखवलेली वस्तू खरी असूच शकत नाही; खरी सत्यता ही जाणीवेलाच असते, स्वप्नातील वस्तू मात्र खोट्याच असतात.
झगित्य् एव यथाकाशं भवति स्वप्नपर्वतः । क्रमेण वा तथा बोधे खं भवत्य् आधिभौतिकः
जसं स्वप्नात आकाशात एखादा डोंगर अचानक दिसतो, किंवा हळूहळू प्रकटतो, तसंच जागेपणीही हा भौतिक आकाश टप्प्याटप्प्याने दिसू लागतो.
उड्डीनो ऽयं मृतो वेति पश्यन्ति निकटे स्थिताः । ज्ञानातिवाहिकीभूतस्वस्वभावहता यतः
ज्यांनी जवळ उभं राहिलंय, त्यांना कुणी उडून जातोय असं वाटतं, किंवा तो मरण पावला असं दिसतं, कारण त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावावर ज्ञानाच्या प्रवाहाचा प्रभाव पडलेला असतो.
मिथ्यादृष्टय एवेमास् सृष्टयो मोहदृष्टयः । मायामात्रदृशो भान्ति शून्यास् स्वप्नानुभूतयः
ही सगळी सृष्टी फक्त चुकीच्या दृष्टीमुळे, मोहातून निर्माण झालेली आहे; ती फक्त माया वाटते, रिकामी, जशी स्वप्नातली अनुभूती असते.
स्वप्नानुभूतय इमा मरणान्तर्बोधभातेतरभ्रमदृशस् स्फुटसर्गभासः । भान्त्य् आतिवाहिकशरीरगतास् समस्ता मिथ्योदिता मृगनदीमरणक्रमेण
स्वप्नातले हे अनुभव, मृत्यू आणि जागृतीच्या मधल्या अवस्थेतील भास, आणि इतर अशा भटकंती, हे सगळे स्पष्टपणे दिसतात, पण हे सगळे खोटेच आहेत, जसं मृगजळ आणि नदीच्या मृत्यूसारखं, आणि हे सगळं सूक्ष्म शरीरातच घडतं.
एतस्मिन्न् अन्तरे ज्ञप्तिर् जीवं वैदूरथं पुरः । सङ्कल्पेन रुरोधाशु मनसस् स्पन्दनं यथा
यावेळी जाणीवेनं आपल्या इच्छाशक्तीनं जीवाला, जणू घोडा आवरावा तसं, लगेच थांबवलं, जसं मनाचं आंदोलन थांबवलं जातं.
वद देवि कियत् कालो गतो ऽयम् इह मन्दिरे । समाधौ मयि लीनायां महीपालशवे स्थिते
देवी, मला सांग, मी समाधीत गुंतले असताना आणि राजाचा मृतदेह इथे पडलेला असताना या राजवाड्यात किती काळ गेला आहे?
इह मासस् त्व् अतिक्रान्त इह दास्याव् इमे उभे । रक्षार्थं वासकगृहे स्वपतो वहिते स्थिते
इथे एक महिना उलटून गेला आहे; या दोन दासी तुझ्या रक्षणासाठी अंतःपुरात थांबल्या आहेत, तू झोपलेली असताना आणि देह इथे आणलेला असताना.
शृणु देहस्य किं वृत्तं तवेह वरवर्णिनि । शरीरं किल पक्षेण चोत्क्लिन्नस्नायुतां गतम्
हे सुंदर रंगाची, इथे तुझ्या देहाचं काय झालं ते ऐक: पंधरवड्यातच तुझ्या शरीरातल्या स्नायू सडायला लागले आहेत.
निर्जीवं पतितं भूमौ संशुष्कम् इव पल्लवम् । काष्ठकुड्योपसंजातं शवं तुहिनशीतलम्
जिवंतपणा हरवलेली, जमिनीवर पडलेली, वाळलेल्या पानासारखी कोरडी, लाकडी भिंतीजवळ पडलेली ती प्रेते बर्फासारखी थंड होती.
ततो मन्त्रिभिर् आगत्य मृतैवेयम् इति स्वयम् । क्लेदलोकाद् विनिर्णीय भीत्या निष्कालितं गृहात्
मग मंत्री आले आणि तिला मेली आहे असे जाहीर केले. कुजण्याच्या खुणा पाहून खात्री करून, भीतीपोटी तिला घराबाहेर काढले.
बहुनात्र किम् उक्तेन नीत्वा चन्दनदारुभिः । चितौ प्रक्षिप्य सघृतं सहसा भस्मसात्कृतम्
यात जास्त बोलायचे काय? तिला घेऊन चंदनाच्या लाकडासोबत चितेवर ठेवले, तूप घालून लगेच राखेत रूपांतर झाले.
ततो राज्ञी मृते ऽत्युच्चैः कृत्वा रोदनम् आकुलः । परिवारस् तवाशेषः कृतवान् और्ध्वदेहिकम्
मग राणीच्या मृत्यूनंतर मोठ्याने रडणे आणि गोंधळ उडाला; तुझे सर्व सेवकांनी तिचे अंतिम संस्कार केले.
इदानीं त्वाम् इहालोक्य सशरीराम् इहागताम् । परलोकाद् आगतेति महच् चित्रं भविष्यति
आता तुला इथे प्रत्यक्ष शरीरासह पाहून, तू परलोकातून परत आली आहेस असं समजून, हे फार मोठं आश्चर्य मानलं जाईल.
त्वं तु तेनैव देहेन सत्यसङ्कल्पतस् सुते । दृश्यसे स्ववदातेन तेन चित्तं तवोपरि
पण तुझ्या खऱ्या इच्छाशक्तीमुळे, तू ह्याच शरीराने इथे दिसत आहेस आणि तुझं निर्मळ मन तुझ्या मुलावर केंद्रित आहे.
यद्वासना त्वम् अभवो देहं प्रति तद् एव ते । रूपम् अभ्युदितं बाले तेन प्राक्सदृशं तव
तुझ्या मनात शरीराबद्दल जशी कल्पना होती, अगदी तसंच रूप तुझ्यात प्रकट झालं आहे, बाळा, जसं आधी होतं तसंच.
स्ववासनानुसारेण सर्वस् सर्वं हि पश्यति । दृष्टान्तो ऽत्राविसंवादी बालवेतालदर्शनम्
प्रत्येकजण आपल्या मनातील संस्कारांनुसार सर्वकाही पाहतो; याचं स्पष्ट उदाहरण म्हणजे बाळ वेताळाचं दर्शन.
आतिवाहकदेहासि सम्पन्ना सिद्धसुन्दरी । विस्मृतस् तव देहो ऽसौ प्राक्तनो नयतस् स्वयम्
हे सिद्ध आणि सुंदर स्त्री, आता तुझ्या अंगी सूक्ष्म शरीर प्राप्त झाले आहे. तुझे जुने शरीर तुला विसरले गेले असून, ते आपोआप निघून जात आहे.
दृढातिवाहिकदृशः प्रशाम्यत्य् आधिभौतिकः । बुद्धस्य दृश्यमानो ऽपि शरन्मेघ इवाम्बरे
ज्याची दृष्टी सूक्ष्म शरीरात दृढ झाली आहे, त्याला शारीरिक वेदना शांत होतात, जरी त्या जागृत व्यक्तीला दिसत असल्या तरी, जशा आकाशात पावसाचे ढग दिसतात.
रूढातिवाहिकीभावश् शवो भवति देहकः । निर्जलाम्भोदसदृशो निर्गन्धकुसुमोपमः
जेव्हा सूक्ष्म शरीराची अवस्था पक्की होते, तेव्हा स्थूल शरीर मृतासारखे होते—पाण्याविना ढगासारखे, किंवा सुगंध नसलेल्या फुलासारखे.
अद्यारभ्य प्ररूढायाम् आतिवाहिकसंविदि । देहो विस्मृतिम् आयाति गर्भसंस्थेव यौवने
आजपासून, जेव्हा सूक्ष्म शरीराची जाणीव पक्की झाली आहे, तेव्हा शरीराची आठवण राहत नाही, जशी तारुण्यात गर्भातील अवस्था विसरली जाते.
एकत्रिंशे ऽद्य दिवसे प्राप्ता वयम् इहाम्बरम् । प्रभाते मोहिते दास्यौ मयैते निद्रयाधुना
आज एकतीसाव्या दिवशी आपण या आकाशात आलो आहोत; सकाळी या दोन दासी झोपेच्या मोहात गुंतल्या होत्या.
तद् एहि यावल् लीलायै लीले सङ्कल्पलीलया । आत्मानं दर्शयावो ऽस्यै व्यवहारः प्रवर्तताम्
म्हणून चल लीला, या लीलेसाठी आपण तिला आपल्या संकल्पाच्या खेळातून स्वतःला दाखवूया, म्हणजे व्यवहार सुरू होईल.
आवां तावद् इमे लीला पश्यत्व् इत्य् एव चिन्तिते । ज्ञप्त्या देव्यौ ततस् तत्र दृश्ये दीप्ते बभूवतुः
'आपण लीलेसमोर दिसू या' असा विचार होताच, त्या दोन्ही देवता तिथेच त्या तेजस्वी दर्शनात प्रकट झाल्या.
सा विदूरथलीलाथ समाकुलविलोचना । गृहम् आलोकयाम् आस तत् तेजःपुञ्जभासुरम्
मग विदूरथाची पत्नी लीला, डोळ्यांत आश्चर्य भरून, त्या तेजाने उजळलेल्या घराकडे पाहू लागली.
चन्द्रबिम्बाद् इवोत्कीर्णं धौतं हेमद्रवैर् इव । ज्वालाया इव शीतायास् सुमध्यम् इव भित्तिमत्
ती जणू चंद्राच्या कलेतून कोरलेली, सोन्याच्या प्रवाहांनी धुतलेली, गार व जळणारी ज्वाळा जशी, किंवा मजबूत आधार असलेल्या नाजूक वेलीसारखी दिसत होती.
गृहम् आलोक्य पुरतो लीलाज्ञप्ती विलोक्यते । उत्थाय सम्भ्रमवती तयोः पादेषु सापतत्
समोरचं घर पाहून आणि खेळकर बोलावणं ऐकून ती उठली आणि घाईघाईने त्यांच्या पायांवर पडली.
मज्जयायागते देव्यौ जयतं जीवितप्रदे । इह पूर्वम् अहं प्राप्ता भवत्योर् मार्गशोधिनी
मज्जया राणी आल्यावर तिने म्हटलं, "जय असो, जीवन देणाऱ्यांनो! मी तुमच्याआधी इथे आले आहे, तुमचा मार्ग मोकळा करणारी म्हणून."
इत्य् उक्तवत्यां तस्यां ता मानिन्यो मत्तयौवनाः । उपाविशन् विष्टरेषु लता मेरुशिरस्स्व् इव
असं ती म्हणाल्यावर त्या अभिमानी, तारुण्याने भरलेल्या स्त्रिया आसनांवर बसल्या, जणू मेरू पर्वताच्या शिखरावर वेलींनी आसरा घेतला आहे.