एवं ज्ञास्यन्ति ते राज्ञी दुःखितेयम् इह स्थिता । वयस्या काचिद् अन्येयं कुतो ऽप्य् अस्या उपागता
म्हणून ते असं समजतील — 'राणी इथे दुःखी बसली आहे; तिच्याकडे कुठून तरी एक सखी आली आहे.'
सन्देहः क इवात्रैषां पशवो ह्य् अविवेकिनः । यथादृष्टं विचेष्टन्ते कुत एषां विचारणा
त्यांना काय शंका असणार? कारण ज्यांना समज नाही, ते जसं दिसतं तसं वागतात; विचार करण्याची त्यांची सवयच नसते.
यथा लोष्टो लुठन् वृक्षं वञ्चयित्वाशु गच्छति । अज्ञात्वैवाज्ञजनता तथाद्र्यग्निसुरादिकम्
जसं मातीचा गोळा झाडाला धडकून पटकन पुढे जातो, तसं अज्ञानी लोक पर्वत, अग्नी, देव वगैरे गोष्टींना ओळखतच नाहीत आणि पुढे निघून जातात.
यथा स्वप्नवपुर् बोधेन जाने क्वेव गच्छति । असत्यम् एव तद् यस्मात् तथैवेहाधिभौतिकम्
जसं स्वप्नातून उठल्यावर त्या स्वप्नातील देह कुठे गेला हे कळत नाही, तसंच या भौतिक जगात जे काही अनुभवतो ते सगळं खोटंच आहे.
भगवन् स्वप्नशिखरी प्रबोधे क्वेव गच्छति । इति मे संशयं छिन्धि शरदभ्रम् इवानिलः
भगवंत, स्वप्नाचा शिखर जागृतीनंतर कुठे जातं? माझ्या या शंकेचं निरसन करा, जसं वाऱ्याने शरद ऋतूतील ढग नाहीसे होतात.
स्वप्ने भ्रमे ऽथ सङ्कल्पे पदार्थाः पर्वतादयः । संविदो ऽन्तर् मिलन्त्य् एते स्पन्दनान्य् अनिलं यथा
स्वप्न, गोंधळ किंवा कल्पनेत पर्वतासारख्या वस्तू मनाच्या जाणिवेतच असतात; हे सर्व हालचाली जशा वारा स्वतःमध्ये विलीन होतो, तशाच आत विलीन होतात.
अस्पन्दस्य यथा वायोस् स्वस्पन्दो ऽन्तर् विशत्य् अलम् । अस्फुरन्ती तु तेनैव यात्य् एकत्वं तदात्मिका
जसा वाऱ्याचा गती थांबली की तो शांततेत विलीन होतो, तसंच हालचाल थांबली की ती स्वतःच्या मूळ स्वरूपात एकरूप होते.
संवित्स्वप्नार्थयोर् द्वित्वं न कदाचन लभ्यते । यथा द्रवत्वपयसोर् यथा वा स्पन्दवातयोः
जशी पाण्याला आणि त्याच्या ओलसरपणाला वेगळेपणा नाही, किंवा वाऱ्याला आणि त्याच्या हालचालीला भेद नाही, तशीच जाणिवेला आणि स्वप्नातील वस्तूंना कधीच द्वैत नसतं.
यस् त्व् अत्र स्याद् द्विताबोधस् तद् अज्ञानम् अनुत्तमम् । सैषा संसृतिर् इत्य् उक्ता मिथ्याज्ञानात्मिकोदिता
इथे जर द्वैताची जाणीव निर्माण झाली, तर तीच सर्वात मोठी अज्ञान आहे. ह्यालाच संसार म्हणतात, कारण हे खोट्या द्वैताच्या समजुतीतूनच उगम पावते.
सहकारिकारणानाम् अभावे किल कीदृशी । संवित् स्वप्नपदार्थानां द्वित्वं स्वप्ने निरर्थकम्
जेव्हा कारणांची साथ नसते, तेव्हा जाणीव कशी असते? स्वप्नात जशी वस्तू वेगवेगळी वाटतात, तशी द्वैताची कल्पना तिथे निरर्थक असते.
यथा स्वप्नस् तथा जाग्रद् इदं नात्रास्ति संशयः । स्वप्ने पुरम् असद् भाति सर्गादौ भाति असज् जगत्
जसा स्वप्नाचा अनुभव, तसाच जागृतीचा अनुभव आहे—यात काहीच शंका नाही. स्वप्नात जशी नगरी खरी वाटत नाही, तशीच सृष्टीच्या आरंभी हे जगही खरे वाटत नाही.
न चार्थो भवितुं शक्तस् सत्यत्वे स्वप्नचोदितः । संविदो नित्यसत्यत्वं स्वप्नार्थानाम् असत्यता
स्वप्नात दाखवलेली वस्तू खरी असूच शकत नाही; खरी सत्यता ही जाणीवेलाच असते, स्वप्नातील वस्तू मात्र खोट्याच असतात.
झगित्य् एव यथाकाशं भवति स्वप्नपर्वतः । क्रमेण वा तथा बोधे खं भवत्य् आधिभौतिकः
जसं स्वप्नात आकाशात एखादा डोंगर अचानक दिसतो, किंवा हळूहळू प्रकटतो, तसंच जागेपणीही हा भौतिक आकाश टप्प्याटप्प्याने दिसू लागतो.
उड्डीनो ऽयं मृतो वेति पश्यन्ति निकटे स्थिताः । ज्ञानातिवाहिकीभूतस्वस्वभावहता यतः
ज्यांनी जवळ उभं राहिलंय, त्यांना कुणी उडून जातोय असं वाटतं, किंवा तो मरण पावला असं दिसतं, कारण त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावावर ज्ञानाच्या प्रवाहाचा प्रभाव पडलेला असतो.
मिथ्यादृष्टय एवेमास् सृष्टयो मोहदृष्टयः । मायामात्रदृशो भान्ति शून्यास् स्वप्नानुभूतयः
ही सगळी सृष्टी फक्त चुकीच्या दृष्टीमुळे, मोहातून निर्माण झालेली आहे; ती फक्त माया वाटते, रिकामी, जशी स्वप्नातली अनुभूती असते.
स्वप्नानुभूतय इमा मरणान्तर्बोधभातेतरभ्रमदृशस् स्फुटसर्गभासः । भान्त्य् आतिवाहिकशरीरगतास् समस्ता मिथ्योदिता मृगनदीमरणक्रमेण
स्वप्नातले हे अनुभव, मृत्यू आणि जागृतीच्या मधल्या अवस्थेतील भास, आणि इतर अशा भटकंती, हे सगळे स्पष्टपणे दिसतात, पण हे सगळे खोटेच आहेत, जसं मृगजळ आणि नदीच्या मृत्यूसारखं, आणि हे सगळं सूक्ष्म शरीरातच घडतं.
एतस्मिन्न् अन्तरे ज्ञप्तिर् जीवं वैदूरथं पुरः । सङ्कल्पेन रुरोधाशु मनसस् स्पन्दनं यथा
यावेळी जाणीवेनं आपल्या इच्छाशक्तीनं जीवाला, जणू घोडा आवरावा तसं, लगेच थांबवलं, जसं मनाचं आंदोलन थांबवलं जातं.
वद देवि कियत् कालो गतो ऽयम् इह मन्दिरे । समाधौ मयि लीनायां महीपालशवे स्थिते
देवी, मला सांग, मी समाधीत गुंतले असताना आणि राजाचा मृतदेह इथे पडलेला असताना या राजवाड्यात किती काळ गेला आहे?
इह मासस् त्व् अतिक्रान्त इह दास्याव् इमे उभे । रक्षार्थं वासकगृहे स्वपतो वहिते स्थिते
इथे एक महिना उलटून गेला आहे; या दोन दासी तुझ्या रक्षणासाठी अंतःपुरात थांबल्या आहेत, तू झोपलेली असताना आणि देह इथे आणलेला असताना.
शृणु देहस्य किं वृत्तं तवेह वरवर्णिनि । शरीरं किल पक्षेण चोत्क्लिन्नस्नायुतां गतम्
हे सुंदर रंगाची, इथे तुझ्या देहाचं काय झालं ते ऐक: पंधरवड्यातच तुझ्या शरीरातल्या स्नायू सडायला लागले आहेत.
निर्जीवं पतितं भूमौ संशुष्कम् इव पल्लवम् । काष्ठकुड्योपसंजातं शवं तुहिनशीतलम्
जिवंतपणा हरवलेली, जमिनीवर पडलेली, वाळलेल्या पानासारखी कोरडी, लाकडी भिंतीजवळ पडलेली ती प्रेते बर्फासारखी थंड होती.
ततो मन्त्रिभिर् आगत्य मृतैवेयम् इति स्वयम् । क्लेदलोकाद् विनिर्णीय भीत्या निष्कालितं गृहात्
मग मंत्री आले आणि तिला मेली आहे असे जाहीर केले. कुजण्याच्या खुणा पाहून खात्री करून, भीतीपोटी तिला घराबाहेर काढले.
बहुनात्र किम् उक्तेन नीत्वा चन्दनदारुभिः । चितौ प्रक्षिप्य सघृतं सहसा भस्मसात्कृतम्
यात जास्त बोलायचे काय? तिला घेऊन चंदनाच्या लाकडासोबत चितेवर ठेवले, तूप घालून लगेच राखेत रूपांतर झाले.
ततो राज्ञी मृते ऽत्युच्चैः कृत्वा रोदनम् आकुलः । परिवारस् तवाशेषः कृतवान् और्ध्वदेहिकम्
मग राणीच्या मृत्यूनंतर मोठ्याने रडणे आणि गोंधळ उडाला; तुझे सर्व सेवकांनी तिचे अंतिम संस्कार केले.
इदानीं त्वाम् इहालोक्य सशरीराम् इहागताम् । परलोकाद् आगतेति महच् चित्रं भविष्यति
आता तुला इथे प्रत्यक्ष शरीरासह पाहून, तू परलोकातून परत आली आहेस असं समजून, हे फार मोठं आश्चर्य मानलं जाईल.
त्वं तु तेनैव देहेन सत्यसङ्कल्पतस् सुते । दृश्यसे स्ववदातेन तेन चित्तं तवोपरि
पण तुझ्या खऱ्या इच्छाशक्तीमुळे, तू ह्याच शरीराने इथे दिसत आहेस आणि तुझं निर्मळ मन तुझ्या मुलावर केंद्रित आहे.
यद्वासना त्वम् अभवो देहं प्रति तद् एव ते । रूपम् अभ्युदितं बाले तेन प्राक्सदृशं तव
तुझ्या मनात शरीराबद्दल जशी कल्पना होती, अगदी तसंच रूप तुझ्यात प्रकट झालं आहे, बाळा, जसं आधी होतं तसंच.
स्ववासनानुसारेण सर्वस् सर्वं हि पश्यति । दृष्टान्तो ऽत्राविसंवादी बालवेतालदर्शनम्
प्रत्येकजण आपल्या मनातील संस्कारांनुसार सर्वकाही पाहतो; याचं स्पष्ट उदाहरण म्हणजे बाळ वेताळाचं दर्शन.
आतिवाहकदेहासि सम्पन्ना सिद्धसुन्दरी । विस्मृतस् तव देहो ऽसौ प्राक्तनो नयतस् स्वयम्
हे सिद्ध आणि सुंदर स्त्री, आता तुझ्या अंगी सूक्ष्म शरीर प्राप्त झाले आहे. तुझे जुने शरीर तुला विसरले गेले असून, ते आपोआप निघून जात आहे.
दृढातिवाहिकदृशः प्रशाम्यत्य् आधिभौतिकः । बुद्धस्य दृश्यमानो ऽपि शरन्मेघ इवाम्बरे
ज्याची दृष्टी सूक्ष्म शरीरात दृढ झाली आहे, त्याला शारीरिक वेदना शांत होतात, जरी त्या जागृत व्यक्तीला दिसत असल्या तरी, जशा आकाशात पावसाचे ढग दिसतात.