आतिवाहिकतां याति आधिभौतिक एव किम् । उतान्य इति मे ब्रूहि येनोह्य इव न प्रभो
हा स्थूल देह सूक्ष्म देहाच्या अवस्थेला पोहोचतो का, की तो काही वेगळाच आहे? प्रभो, मला समजत नाही, कृपया मला सांगा.
बहुशो ऽप्य् उक्तम् एतन् मे न गृह्णासि किम् उत्तरम् । आतिवाहिक एवास्ति नास्त्य् एवेहाधिभौतिकः
मी तुला हे अनेक वेळा सांगितलंय, तरीही तू उत्तर का स्वीकारत नाहीस? इथे फक्त सूक्ष्म देहच आहे; हा स्थूल देह इथे मुळीच नाही.
तस्यैवाभ्यासतो ऽभ्येति साधिभौतिकतामतिः । यदा शाम्यति सैवास्य तदा पूर्वा प्रवर्तते
सतत सराव केल्यामुळे त्याच्या मनात देह म्हणजे पंचमहाभूतांचा बनलेला आहे अशी कल्पना येते; पण जेव्हा ती कल्पना शांत होते, तेव्हा त्याची आधीची स्थिती पुन्हा येते.
तदा गुरुत्वं काठिन्यं भित्तिमत्त्वं मुधाग्रहः । शाम्येत् स्वप्ने नरस्येव बोद्धुर् बोधान् निरामयात्
तेव्हा जडपणा, कडकपणा, घट्टपणा आणि चुकीची समजूत या गोष्टी आपोआप नाहीशा होतात, जसं स्वप्नात माणसाला या गोष्टी शुद्ध ज्ञानामुळे वाटतच नाहीत.
लघुतूलसमापत्तिस् ततस् समुपजायते । स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानाद् यथा देहो लघूभवेत्
मग मनात हलकेपणा, कापसासारखी सौम्यता येते, जशी स्वप्नात स्वप्न असल्याची जाणीव झाल्यावर देह अगदी हलका वाटतो.
तथा बोधाद् अयं देहस् स्थूलवत् प्लुतिमान् भवेत् । अनेकदिनसङ्कल्पदेहे परिणतात्मनाम्
तसंच, जागृतीमुळे हा स्थूल देहसुद्धा उड्या मारू शकतो, जसं अनेक दिवस मनाने ठरवल्यावर काही लोकांच्या देहात बदल होतो.
अस्मिन् देहे शवे दग्धे तत्रैव स्थितिम् ईयुषाम् । लघुदेहानुभवनम् अवश्यंभावि वै तथा
हा देह जळून राख झाला की, तिथेच राहणाऱ्यांना सूक्ष्म देहाचं अनुभवणं अपरिहार्यपणे घडतंच.
प्रबोधातिशयाद् एति जीवताम् अपि योगिनाम् । उदितायां स्मृतौ तत्र सङ्कल्पात्माहम् इत्य् अलम्
जागृतीची तीव्रता आली की, जिवंत असतानाही योगींना हे साध्य होतं; तिथे स्मरण जागं झालं की, 'मी हाच आहे' अशी कल्पना फक्त मनातच तयार होते.
यादृशस् स भवेद् देहस् तादृशो ऽयं प्रबोधिनः । भ्रान्तिर् एवम् इयं भाति रज्ज्वाम् इव भुजङ्गता । किं नष्टम् अस्यां नष्टायां जातायां किं प्रजायते
जसा देह असेल, तसाच जागृत व्यक्तीचाही देह असतो; ही भ्रांती दोरीत साप दिसावा तशी भासते. ती गेल्यावर काय हरवलं? ती आली तर काय मिळालं?
अनन्तरं ते वास्तव्या लीले पश्यन्ति ते यदि । तत् सत्यसङ्कल्पतया बुध्यन्ते किं ततः प्रभो
त्यानंतर लगेचच, जर त्यांनी आपले ओळखीचे परिसर पुन्हा पाहिले आणि खरी इच्छाशक्ती असल्यामुळे त्यांना ते जाणवलं, तर प्रभो, त्यात काय विशेष?
एवं ज्ञास्यन्ति ते राज्ञी दुःखितेयम् इह स्थिता । वयस्या काचिद् अन्येयं कुतो ऽप्य् अस्या उपागता
म्हणून ते असं समजतील — 'राणी इथे दुःखी बसली आहे; तिच्याकडे कुठून तरी एक सखी आली आहे.'
सन्देहः क इवात्रैषां पशवो ह्य् अविवेकिनः । यथादृष्टं विचेष्टन्ते कुत एषां विचारणा
त्यांना काय शंका असणार? कारण ज्यांना समज नाही, ते जसं दिसतं तसं वागतात; विचार करण्याची त्यांची सवयच नसते.
यथा लोष्टो लुठन् वृक्षं वञ्चयित्वाशु गच्छति । अज्ञात्वैवाज्ञजनता तथाद्र्यग्निसुरादिकम्
जसं मातीचा गोळा झाडाला धडकून पटकन पुढे जातो, तसं अज्ञानी लोक पर्वत, अग्नी, देव वगैरे गोष्टींना ओळखतच नाहीत आणि पुढे निघून जातात.
यथा स्वप्नवपुर् बोधेन जाने क्वेव गच्छति । असत्यम् एव तद् यस्मात् तथैवेहाधिभौतिकम्
जसं स्वप्नातून उठल्यावर त्या स्वप्नातील देह कुठे गेला हे कळत नाही, तसंच या भौतिक जगात जे काही अनुभवतो ते सगळं खोटंच आहे.
भगवन् स्वप्नशिखरी प्रबोधे क्वेव गच्छति । इति मे संशयं छिन्धि शरदभ्रम् इवानिलः
भगवंत, स्वप्नाचा शिखर जागृतीनंतर कुठे जातं? माझ्या या शंकेचं निरसन करा, जसं वाऱ्याने शरद ऋतूतील ढग नाहीसे होतात.
स्वप्ने भ्रमे ऽथ सङ्कल्पे पदार्थाः पर्वतादयः । संविदो ऽन्तर् मिलन्त्य् एते स्पन्दनान्य् अनिलं यथा
स्वप्न, गोंधळ किंवा कल्पनेत पर्वतासारख्या वस्तू मनाच्या जाणिवेतच असतात; हे सर्व हालचाली जशा वारा स्वतःमध्ये विलीन होतो, तशाच आत विलीन होतात.
अस्पन्दस्य यथा वायोस् स्वस्पन्दो ऽन्तर् विशत्य् अलम् । अस्फुरन्ती तु तेनैव यात्य् एकत्वं तदात्मिका
जसा वाऱ्याचा गती थांबली की तो शांततेत विलीन होतो, तसंच हालचाल थांबली की ती स्वतःच्या मूळ स्वरूपात एकरूप होते.
संवित्स्वप्नार्थयोर् द्वित्वं न कदाचन लभ्यते । यथा द्रवत्वपयसोर् यथा वा स्पन्दवातयोः
जशी पाण्याला आणि त्याच्या ओलसरपणाला वेगळेपणा नाही, किंवा वाऱ्याला आणि त्याच्या हालचालीला भेद नाही, तशीच जाणिवेला आणि स्वप्नातील वस्तूंना कधीच द्वैत नसतं.
यस् त्व् अत्र स्याद् द्विताबोधस् तद् अज्ञानम् अनुत्तमम् । सैषा संसृतिर् इत्य् उक्ता मिथ्याज्ञानात्मिकोदिता
इथे जर द्वैताची जाणीव निर्माण झाली, तर तीच सर्वात मोठी अज्ञान आहे. ह्यालाच संसार म्हणतात, कारण हे खोट्या द्वैताच्या समजुतीतूनच उगम पावते.
सहकारिकारणानाम् अभावे किल कीदृशी । संवित् स्वप्नपदार्थानां द्वित्वं स्वप्ने निरर्थकम्
जेव्हा कारणांची साथ नसते, तेव्हा जाणीव कशी असते? स्वप्नात जशी वस्तू वेगवेगळी वाटतात, तशी द्वैताची कल्पना तिथे निरर्थक असते.
यथा स्वप्नस् तथा जाग्रद् इदं नात्रास्ति संशयः । स्वप्ने पुरम् असद् भाति सर्गादौ भाति असज् जगत्
जसा स्वप्नाचा अनुभव, तसाच जागृतीचा अनुभव आहे—यात काहीच शंका नाही. स्वप्नात जशी नगरी खरी वाटत नाही, तशीच सृष्टीच्या आरंभी हे जगही खरे वाटत नाही.
न चार्थो भवितुं शक्तस् सत्यत्वे स्वप्नचोदितः । संविदो नित्यसत्यत्वं स्वप्नार्थानाम् असत्यता
स्वप्नात दाखवलेली वस्तू खरी असूच शकत नाही; खरी सत्यता ही जाणीवेलाच असते, स्वप्नातील वस्तू मात्र खोट्याच असतात.
झगित्य् एव यथाकाशं भवति स्वप्नपर्वतः । क्रमेण वा तथा बोधे खं भवत्य् आधिभौतिकः
जसं स्वप्नात आकाशात एखादा डोंगर अचानक दिसतो, किंवा हळूहळू प्रकटतो, तसंच जागेपणीही हा भौतिक आकाश टप्प्याटप्प्याने दिसू लागतो.
उड्डीनो ऽयं मृतो वेति पश्यन्ति निकटे स्थिताः । ज्ञानातिवाहिकीभूतस्वस्वभावहता यतः
ज्यांनी जवळ उभं राहिलंय, त्यांना कुणी उडून जातोय असं वाटतं, किंवा तो मरण पावला असं दिसतं, कारण त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावावर ज्ञानाच्या प्रवाहाचा प्रभाव पडलेला असतो.
मिथ्यादृष्टय एवेमास् सृष्टयो मोहदृष्टयः । मायामात्रदृशो भान्ति शून्यास् स्वप्नानुभूतयः
ही सगळी सृष्टी फक्त चुकीच्या दृष्टीमुळे, मोहातून निर्माण झालेली आहे; ती फक्त माया वाटते, रिकामी, जशी स्वप्नातली अनुभूती असते.
स्वप्नानुभूतय इमा मरणान्तर्बोधभातेतरभ्रमदृशस् स्फुटसर्गभासः । भान्त्य् आतिवाहिकशरीरगतास् समस्ता मिथ्योदिता मृगनदीमरणक्रमेण
स्वप्नातले हे अनुभव, मृत्यू आणि जागृतीच्या मधल्या अवस्थेतील भास, आणि इतर अशा भटकंती, हे सगळे स्पष्टपणे दिसतात, पण हे सगळे खोटेच आहेत, जसं मृगजळ आणि नदीच्या मृत्यूसारखं, आणि हे सगळं सूक्ष्म शरीरातच घडतं.
एतस्मिन्न् अन्तरे ज्ञप्तिर् जीवं वैदूरथं पुरः । सङ्कल्पेन रुरोधाशु मनसस् स्पन्दनं यथा
यावेळी जाणीवेनं आपल्या इच्छाशक्तीनं जीवाला, जणू घोडा आवरावा तसं, लगेच थांबवलं, जसं मनाचं आंदोलन थांबवलं जातं.
वद देवि कियत् कालो गतो ऽयम् इह मन्दिरे । समाधौ मयि लीनायां महीपालशवे स्थिते
देवी, मला सांग, मी समाधीत गुंतले असताना आणि राजाचा मृतदेह इथे पडलेला असताना या राजवाड्यात किती काळ गेला आहे?
इह मासस् त्व् अतिक्रान्त इह दास्याव् इमे उभे । रक्षार्थं वासकगृहे स्वपतो वहिते स्थिते
इथे एक महिना उलटून गेला आहे; या दोन दासी तुझ्या रक्षणासाठी अंतःपुरात थांबल्या आहेत, तू झोपलेली असताना आणि देह इथे आणलेला असताना.
शृणु देहस्य किं वृत्तं तवेह वरवर्णिनि । शरीरं किल पक्षेण चोत्क्लिन्नस्नायुतां गतम्
हे सुंदर रंगाची, इथे तुझ्या देहाचं काय झालं ते ऐक: पंधरवड्यातच तुझ्या शरीरातल्या स्नायू सडायला लागले आहेत.