उदेत्य् असत्यम् एवाशु तथासत्यम् प्रलीयते । भ्रान्तिर् हि भ्रमतो रज्ज्वाम् इव सर्पत्वसङ्ग्रहे
असत्य गोष्टी पटकन निर्माण होतात आणि तितक्याच पटकन नाहीशा होतात; जसा दोरावर साप आहे असे भ्रमित मनाला वाटते, तसा भ्रम फसलेल्या माणसाला होतो.
समस्तस्याप्रबुद्धस्य मनोजातस्य कस्यचित् । विडम्बेन दृग् एवेयं मिथ्यारूढिम् उपागता
ज्याचे मन अजून जागृत झालेले नाही, अशा प्रत्येकासाठी ही जाणीव फक्त नक्कलच असते आणि ती खोटी रूप धारण करते.
स्वप्नोपलम्भं सर्गाख्यं स्वं सर्वो ऽनुभवन् स्थितः । चिरम् आवृत्तदेहात्मा भूचक्रस्फुरणं यथा
प्रत्येक जण आपल्या अनुभवात स्थिर राहून, सृष्टीला स्वप्नासारखीच पाहतो, जसा वारंवार देह धारण करणारा पृथ्वीच्या फेरफटक्याचा अनुभव घेतो.
ब्रह्मंल् लोकैः पुरस्स्थस्य गच्छतो योगिनो निजाम् । आतिवाहिकतां देहः कीदृशो ऽयं विलोक्यते
योगी जेव्हा ब्रह्मासमोर असलेल्या लोकांसह पुढे जातो, तेव्हा त्याचे हे शरीर म्हणजे केवळ एक प्रवासाचे साधन आहे, असे पाहिले जाते.
देहाद् देहान्तरप्राप्तिः पूर्वदेहविनाशदा । आतिवाहिकदेहे हि स्वप्नेष्व् इव विकस्वरा
जुनं शरीर नष्ट झाल्यावर दुसरं शरीर मिळतं. हे मधलं शरीर स्वप्नात जसं तेजस्वी दिसतं, तसं असतं.
यथातापे हिमकणश् शरद्व्योम्नि सितो ऽम्बुदः । दृश्यमानो ऽप्य् अदृश्यत्वम् एत्य् एवं योगिदेहकः
जसं उन्हात हिमाचा थेंब विरघळतो किंवा शरद ऋतूच्या आकाशात पांढरा ढग नाहीसा होतो, तसंच योग्याचं शरीर दिसत असूनही अदृश्य होतं.
झगित्य् एवाथवा कश्चिद् योगिदेहो न लक्ष्यते । सयोगिभिः पुरो वेगात् प्रोड्डीन इव खे खगः
कधी कधी योग्याचं शरीर इतर योग्यांना अचानक दिसेनासं होतं, जसं एखादा पक्षी झपाट्याने आकाशात उडून जातो आणि दिसेनासा होतो.
स्ववासनाक्रमेणैव क्वचित् केचित् कदाचन । मृतो ऽयम् इति पश्यन्ति कंचिद् योगिनम् अग्रगाः
कधी कधी काही लोक आपल्या वृत्तीप्रमाणे एखाद्या योग्याला पुढे पाहतात आणि 'हा मेला आहे' असं समजतात.
भ्रान्तिमात्रं तु देहात्म तेषां तद् उपशाम्यति । सत्यबोधेन रज्जूनां सर्पबुद्धिर् इवात्मनि
ज्यांच्या मनात देह आणि आत्मा यांची ओळख फक्त भ्रांती आहे, ती खरी ज्ञानामुळे नाहीशी होते, जशी दोरीला साप समजण्याची कल्पना दोरी ओळखल्यावर नाहीशी होते.
को देहः कस्य वा सत्ता कस्य नाशः कथं कुतः । स्थिरं तद् एवं यद् अभूद् अबोधः केवलं गतः
हा देह म्हणजे काय? कोणाची अस्तित्व? कोणाचा नाश? कसा आणि कुठून? हे सगळं फक्त अज्ञान होतं, जे आता पूर्णपणे नाहीसं झालं आहे.
आतिवाहिकतां याति आधिभौतिक एव किम् । उतान्य इति मे ब्रूहि येनोह्य इव न प्रभो
हा स्थूल देह सूक्ष्म देहाच्या अवस्थेला पोहोचतो का, की तो काही वेगळाच आहे? प्रभो, मला समजत नाही, कृपया मला सांगा.
बहुशो ऽप्य् उक्तम् एतन् मे न गृह्णासि किम् उत्तरम् । आतिवाहिक एवास्ति नास्त्य् एवेहाधिभौतिकः
मी तुला हे अनेक वेळा सांगितलंय, तरीही तू उत्तर का स्वीकारत नाहीस? इथे फक्त सूक्ष्म देहच आहे; हा स्थूल देह इथे मुळीच नाही.
तस्यैवाभ्यासतो ऽभ्येति साधिभौतिकतामतिः । यदा शाम्यति सैवास्य तदा पूर्वा प्रवर्तते
सतत सराव केल्यामुळे त्याच्या मनात देह म्हणजे पंचमहाभूतांचा बनलेला आहे अशी कल्पना येते; पण जेव्हा ती कल्पना शांत होते, तेव्हा त्याची आधीची स्थिती पुन्हा येते.
तदा गुरुत्वं काठिन्यं भित्तिमत्त्वं मुधाग्रहः । शाम्येत् स्वप्ने नरस्येव बोद्धुर् बोधान् निरामयात्
तेव्हा जडपणा, कडकपणा, घट्टपणा आणि चुकीची समजूत या गोष्टी आपोआप नाहीशा होतात, जसं स्वप्नात माणसाला या गोष्टी शुद्ध ज्ञानामुळे वाटतच नाहीत.
लघुतूलसमापत्तिस् ततस् समुपजायते । स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानाद् यथा देहो लघूभवेत्
मग मनात हलकेपणा, कापसासारखी सौम्यता येते, जशी स्वप्नात स्वप्न असल्याची जाणीव झाल्यावर देह अगदी हलका वाटतो.
तथा बोधाद् अयं देहस् स्थूलवत् प्लुतिमान् भवेत् । अनेकदिनसङ्कल्पदेहे परिणतात्मनाम्
तसंच, जागृतीमुळे हा स्थूल देहसुद्धा उड्या मारू शकतो, जसं अनेक दिवस मनाने ठरवल्यावर काही लोकांच्या देहात बदल होतो.
अस्मिन् देहे शवे दग्धे तत्रैव स्थितिम् ईयुषाम् । लघुदेहानुभवनम् अवश्यंभावि वै तथा
हा देह जळून राख झाला की, तिथेच राहणाऱ्यांना सूक्ष्म देहाचं अनुभवणं अपरिहार्यपणे घडतंच.
प्रबोधातिशयाद् एति जीवताम् अपि योगिनाम् । उदितायां स्मृतौ तत्र सङ्कल्पात्माहम् इत्य् अलम्
जागृतीची तीव्रता आली की, जिवंत असतानाही योगींना हे साध्य होतं; तिथे स्मरण जागं झालं की, 'मी हाच आहे' अशी कल्पना फक्त मनातच तयार होते.
यादृशस् स भवेद् देहस् तादृशो ऽयं प्रबोधिनः । भ्रान्तिर् एवम् इयं भाति रज्ज्वाम् इव भुजङ्गता । किं नष्टम् अस्यां नष्टायां जातायां किं प्रजायते
जसा देह असेल, तसाच जागृत व्यक्तीचाही देह असतो; ही भ्रांती दोरीत साप दिसावा तशी भासते. ती गेल्यावर काय हरवलं? ती आली तर काय मिळालं?
अनन्तरं ते वास्तव्या लीले पश्यन्ति ते यदि । तत् सत्यसङ्कल्पतया बुध्यन्ते किं ततः प्रभो
त्यानंतर लगेचच, जर त्यांनी आपले ओळखीचे परिसर पुन्हा पाहिले आणि खरी इच्छाशक्ती असल्यामुळे त्यांना ते जाणवलं, तर प्रभो, त्यात काय विशेष?
एवं ज्ञास्यन्ति ते राज्ञी दुःखितेयम् इह स्थिता । वयस्या काचिद् अन्येयं कुतो ऽप्य् अस्या उपागता
म्हणून ते असं समजतील — 'राणी इथे दुःखी बसली आहे; तिच्याकडे कुठून तरी एक सखी आली आहे.'
सन्देहः क इवात्रैषां पशवो ह्य् अविवेकिनः । यथादृष्टं विचेष्टन्ते कुत एषां विचारणा
त्यांना काय शंका असणार? कारण ज्यांना समज नाही, ते जसं दिसतं तसं वागतात; विचार करण्याची त्यांची सवयच नसते.
यथा लोष्टो लुठन् वृक्षं वञ्चयित्वाशु गच्छति । अज्ञात्वैवाज्ञजनता तथाद्र्यग्निसुरादिकम्
जसं मातीचा गोळा झाडाला धडकून पटकन पुढे जातो, तसं अज्ञानी लोक पर्वत, अग्नी, देव वगैरे गोष्टींना ओळखतच नाहीत आणि पुढे निघून जातात.
यथा स्वप्नवपुर् बोधेन जाने क्वेव गच्छति । असत्यम् एव तद् यस्मात् तथैवेहाधिभौतिकम्
जसं स्वप्नातून उठल्यावर त्या स्वप्नातील देह कुठे गेला हे कळत नाही, तसंच या भौतिक जगात जे काही अनुभवतो ते सगळं खोटंच आहे.
भगवन् स्वप्नशिखरी प्रबोधे क्वेव गच्छति । इति मे संशयं छिन्धि शरदभ्रम् इवानिलः
भगवंत, स्वप्नाचा शिखर जागृतीनंतर कुठे जातं? माझ्या या शंकेचं निरसन करा, जसं वाऱ्याने शरद ऋतूतील ढग नाहीसे होतात.
स्वप्ने भ्रमे ऽथ सङ्कल्पे पदार्थाः पर्वतादयः । संविदो ऽन्तर् मिलन्त्य् एते स्पन्दनान्य् अनिलं यथा
स्वप्न, गोंधळ किंवा कल्पनेत पर्वतासारख्या वस्तू मनाच्या जाणिवेतच असतात; हे सर्व हालचाली जशा वारा स्वतःमध्ये विलीन होतो, तशाच आत विलीन होतात.
अस्पन्दस्य यथा वायोस् स्वस्पन्दो ऽन्तर् विशत्य् अलम् । अस्फुरन्ती तु तेनैव यात्य् एकत्वं तदात्मिका
जसा वाऱ्याचा गती थांबली की तो शांततेत विलीन होतो, तसंच हालचाल थांबली की ती स्वतःच्या मूळ स्वरूपात एकरूप होते.
संवित्स्वप्नार्थयोर् द्वित्वं न कदाचन लभ्यते । यथा द्रवत्वपयसोर् यथा वा स्पन्दवातयोः
जशी पाण्याला आणि त्याच्या ओलसरपणाला वेगळेपणा नाही, किंवा वाऱ्याला आणि त्याच्या हालचालीला भेद नाही, तशीच जाणिवेला आणि स्वप्नातील वस्तूंना कधीच द्वैत नसतं.
यस् त्व् अत्र स्याद् द्विताबोधस् तद् अज्ञानम् अनुत्तमम् । सैषा संसृतिर् इत्य् उक्ता मिथ्याज्ञानात्मिकोदिता
इथे जर द्वैताची जाणीव निर्माण झाली, तर तीच सर्वात मोठी अज्ञान आहे. ह्यालाच संसार म्हणतात, कारण हे खोट्या द्वैताच्या समजुतीतूनच उगम पावते.
सहकारिकारणानाम् अभावे किल कीदृशी । संवित् स्वप्नपदार्थानां द्वित्वं स्वप्ने निरर्थकम्
जेव्हा कारणांची साथ नसते, तेव्हा जाणीव कशी असते? स्वप्नात जशी वस्तू वेगवेगळी वाटतात, तशी द्वैताची कल्पना तिथे निरर्थक असते.