प्रभाताचारसारम्भराजधान्यां समं स्थितम् । मन्दारकुन्दस्रग्दामवृन्दाम्बरवलच्छवम्
ती राजधानी सकाळच्या विधींनी उजळून निघाली होती. मंदार आणि कुंदाच्या फुलांच्या माळांनी सजलेली, सुंदर वस्त्रांनी झाकलेली, आणि तेजाने झळाळणारी होती.
शवशय्याशिरस्स्थाग्र्यपूर्णकुम्भादिमङ्गलम् । अनिवृत्तगृहद्वारगवाक्षकठिनार्गलम्
शव ठेवलेल्या खाटेच्या शिराशी पाण्याने भरलेला कलश ठेवला होता, आणि घराचे दरवाजे, खिडक्या, तसेच मजबूत अडसर अजूनही जागच्या जागी होते.
प्रशाम्यद्दीपिकालोकश्यामलामलभित्तिकम् । गृहैकदेशसंसुप्तमुखश्वासससीत्कृतम्
ते घर मंद प्रकाशात होते, दिव्यांचा उजेड कमी झाला होता, भिंती स्वच्छ आणि काळसर दिसत होत्या. घराच्या एका कोपऱ्यात झोपलेल्या लोकांचे हलके श्वास ऐकू येत होते.
सम्पूर्णचन्द्रशकलोदरकान्तिकान्तसौन्दर्यनिर्जितपुरन्दरमन्दिरर्द्धि । वैरिञ्चपद्ममुकुलान्तरचारुशोभा निश्शब्दम् अब्दम् इव निर्मलम् इन्दुकान्तम्
त्या घराचा सौंदर्य इतके होते की, ते इंद्राच्या महालालाही लाजवेल असे होते. पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशात खिडक्यांतून येणारा उजेड, ब्रह्मदेवाच्या कमळाच्या कळ्यांतील शोभेलाही मागे टाकणारा, शांत आणि निर्मळ असा होता.
ततो ददृशतुस् तत्र शवशय्यैकपार्श्वगाम् । लीलां विदूरथस्याग्रे मृतां तां प्रथमागताम्
मग तिथे त्यांनी पाहिलं की, शवशय्येच्या एका बाजूला, विदूरथाच्या समोर, लीलाच पडली होती — तीच जी आधी मरण पावली होती आणि तिथे प्रथम आली होती.
प्राग्वेषां प्राक्समाचारां प्राग्देहां प्राक्स्ववासनाम् । प्राक्तनाकारसदृशसर्वरूपाङ्गसुन्दरीम्
ती पूर्वी जशी होती तशीच दिसत होती — तिचे जुने वागणे, जुने शरीर, जुने मन, आणि तिच्या सर्व अंगांमध्ये पूर्वीसारखेच सौंदर्य होतं.
प्राक्स्मृत्यवयवस्पन्दां प्रागम्बरपरावृताम् । प्राग्भूषणभरच्छन्नां केवलं तत्र संस्थिताम्
ती पूर्वी जशी स्वतःला आठवत असे तशीच होती, तिचे हातपाय हलत नव्हते, ती जुने कपडे आणि दागिने बाजूला ठेवून फक्त तिथे शांतपणे बसली होती.
गृहीतचामरां चारु वीजयन्तीं महीपतिम् । मौनस्थां वामहस्तस्थवदनेन्दुतयानताम्
तिच्या हातात सुंदर चामर होतं, ती राजाला वाऱ्यावर घालत होती; ती शांत होती, डाव्या हाताने आधार घेतलेला, आणि तिचं मुख चंद्रासारखं खाली झुकलेलं होतं.
भूषणांशुलतापुष्पैः फुल्लाम् इव वनस्थलीम् । कुर्वाणां वीक्षणैर् दिक्षु मालत्युत्पलवर्षणम्
ती दागिने, वेल्या आणि फुलांनी सजलेली होती, जणू काही फुलांनी बहरलेला वनप्रदेशच भासावा. तिच्या नजरेतून सर्व दिशांना जाई आणि कमळाच्या पाकळ्यांचा वर्षाव होत असल्यासारखा वाटत होता.
सृजन्तीम् आत्मलावण्याद् बिन्दून् इन्दून् इवोदितान् । नराधिपात्मनो विष्णोर् लक्ष्मीम् इव समागताम्
तिच्या सौंदर्यातून जणू चंद्रासारखे तेजस्वी थेंब उमटत होते; ती जणू नराधिप असलेल्या विष्णूंसोबत लक्ष्मीच अवतरली आहे, असे भासत होते.
उदितां पुष्पसम्भाराद् इव पुष्पाकरश्रियम् । भर्तुर् वदनविन्यस्तदृष्टिम् इव विचेष्टिताम्
ती नुकत्याच गोळा केलेल्या फुलांच्या राशीसारख्या तेजाने उजळून निघाली होती; तिच्या हालचाली जणू पतीच्या चेहऱ्यावर स्थिर झालेल्या नजरेनेच घडत आहेत, असे वाटत होते.
किञ्चित्प्रम्लानवदनां म्लानचन्द्रां निशाम् इव । ताभ्यां सा ललना दृष्टा तया ते तु न लक्षिते । यस्मात् ते सत्यसङ्कल्पे सा न तावत् तथोदिता
तिचा चेहरा थोडासा मलूल, जणू रात्रीचा फिकट चंद्रच; त्या दोघांनी तिला पाहिले, पण तिने त्यांना ओळखले नाही, कारण त्यांच्या खऱ्या इच्छेप्रमाणे ती अद्याप प्रकट झालेली नव्हती.
तस्मिन् प्रदेशे सा पूर्वलीला संस्थाप्य देहकम् । ध्यानेन ज्ञप्तिसहिता गताभूद् इति वर्णितम्
त्या ठिकाणी, त्या पूर्वीच्या लीलाने आपले शरीर ठेवून, ध्यानाच्या सहाय्याने आणि जागरूकतेसह, इथे सांगितल्याप्रमाणे, ती निघून गेली.
किम् इदानीं च लीला या देहस् तत्र न वर्णितः । किं सम्पन्नः क्व वायात इति मे कथय प्रभो
पण आता, ज्या लीलाचे शरीर तिथे होते, तिच्याबद्दल काही सांगितले गेले नाही; हे सर्व काय झाले, ती कुठे गेली, हे मला सांगा, प्रभो.
क्वासील् लीलाशरीरं तत् कुतस् तस्य हि सत्यता । सा किल भ्रान्तिर् एवाभूज् जलबुद्धिर् मराव् इव
ती लीलाचे शरीर कुठे आहे, आणि त्याचे खरेपण कुठून आले? ते तर फक्त भ्रमच होता, जसा मरीचिकेत पाण्याचा भास होतो.
यथैव बोधे लीलासौ परिणामम् इता क्रमात् । परे तथैव तस्यास् तद् धिमवद्गलितं वपुः
जशी लिला जागी झाल्यावर हळूहळू बदलत गेली, तसंच तिचं ते शरीरसुद्धा पर्वतावरच्या बर्फासारखं विरघळून गेलं.
आतिवाहिकदेहस्य कालेनाभ्युदितो भ्रमः । आधिभौतिकदेहो ऽहम् इति रज्जुभुजङ्गवत्
काळाच्या ओघात, सूक्ष्म देहातून 'मी हा स्थूल देह आहे' असा भ्रम उत्पन्न होतो, जसा दोरीला साप समजण्याचा.
आतिवाहिकदेहेन दृश्यं यद् अवकल्पितम् । भूम्यादि नाम तस्यैव कृतं तत् त्व् आधिभौतिकम्
सूक्ष्म देहाने जे काही पाहिलं जातं, जसं की पृथ्वी वगैरे, त्यांनाच ती नावं मिळतात; हेच स्थूल देह म्हणून ओळखलं जातं.
वास्तवेन तु रूपेण भूम्याद्यात्माधिभौतिकः । न शब्देन न चार्थेन शब्दार्थौ शशशृङ्गवत्
खरंतर, पृथ्वी वगैरे ज्याचं स्वरूप आहे असा स्थूल देह, नावाने किंवा वस्तुतः, खरंच अस्तित्वात नाही—जसा सशाच्या शिंगांना अस्तित्व नसतं.
पुंसो हरिणको ऽस्मीति स्वप्ने यस्योदिता मतिः । स किम् अन्विष्यति मृगं स्वमृगत्वपरिक्षये
एखाद्या माणसाने स्वप्नात 'मी हरिण आहे' असं समजलं, तर जेव्हा त्याचं ते हरिणपण संपतं, तेव्हा तो स्वतःच्याच हरिणपणाचा शोध घेत नाही.
उदेत्य् असत्यम् एवाशु तथासत्यम् प्रलीयते । भ्रान्तिर् हि भ्रमतो रज्ज्वाम् इव सर्पत्वसङ्ग्रहे
असत्य गोष्टी पटकन निर्माण होतात आणि तितक्याच पटकन नाहीशा होतात; जसा दोरावर साप आहे असे भ्रमित मनाला वाटते, तसा भ्रम फसलेल्या माणसाला होतो.
समस्तस्याप्रबुद्धस्य मनोजातस्य कस्यचित् । विडम्बेन दृग् एवेयं मिथ्यारूढिम् उपागता
ज्याचे मन अजून जागृत झालेले नाही, अशा प्रत्येकासाठी ही जाणीव फक्त नक्कलच असते आणि ती खोटी रूप धारण करते.
स्वप्नोपलम्भं सर्गाख्यं स्वं सर्वो ऽनुभवन् स्थितः । चिरम् आवृत्तदेहात्मा भूचक्रस्फुरणं यथा
प्रत्येक जण आपल्या अनुभवात स्थिर राहून, सृष्टीला स्वप्नासारखीच पाहतो, जसा वारंवार देह धारण करणारा पृथ्वीच्या फेरफटक्याचा अनुभव घेतो.
ब्रह्मंल् लोकैः पुरस्स्थस्य गच्छतो योगिनो निजाम् । आतिवाहिकतां देहः कीदृशो ऽयं विलोक्यते
योगी जेव्हा ब्रह्मासमोर असलेल्या लोकांसह पुढे जातो, तेव्हा त्याचे हे शरीर म्हणजे केवळ एक प्रवासाचे साधन आहे, असे पाहिले जाते.
देहाद् देहान्तरप्राप्तिः पूर्वदेहविनाशदा । आतिवाहिकदेहे हि स्वप्नेष्व् इव विकस्वरा
जुनं शरीर नष्ट झाल्यावर दुसरं शरीर मिळतं. हे मधलं शरीर स्वप्नात जसं तेजस्वी दिसतं, तसं असतं.
यथातापे हिमकणश् शरद्व्योम्नि सितो ऽम्बुदः । दृश्यमानो ऽप्य् अदृश्यत्वम् एत्य् एवं योगिदेहकः
जसं उन्हात हिमाचा थेंब विरघळतो किंवा शरद ऋतूच्या आकाशात पांढरा ढग नाहीसा होतो, तसंच योग्याचं शरीर दिसत असूनही अदृश्य होतं.
झगित्य् एवाथवा कश्चिद् योगिदेहो न लक्ष्यते । सयोगिभिः पुरो वेगात् प्रोड्डीन इव खे खगः
कधी कधी योग्याचं शरीर इतर योग्यांना अचानक दिसेनासं होतं, जसं एखादा पक्षी झपाट्याने आकाशात उडून जातो आणि दिसेनासा होतो.
स्ववासनाक्रमेणैव क्वचित् केचित् कदाचन । मृतो ऽयम् इति पश्यन्ति कंचिद् योगिनम् अग्रगाः
कधी कधी काही लोक आपल्या वृत्तीप्रमाणे एखाद्या योग्याला पुढे पाहतात आणि 'हा मेला आहे' असं समजतात.
भ्रान्तिमात्रं तु देहात्म तेषां तद् उपशाम्यति । सत्यबोधेन रज्जूनां सर्पबुद्धिर् इवात्मनि
ज्यांच्या मनात देह आणि आत्मा यांची ओळख फक्त भ्रांती आहे, ती खरी ज्ञानामुळे नाहीशी होते, जशी दोरीला साप समजण्याची कल्पना दोरी ओळखल्यावर नाहीशी होते.
को देहः कस्य वा सत्ता कस्य नाशः कथं कुतः । स्थिरं तद् एवं यद् अभूद् अबोधः केवलं गतः
हा देह म्हणजे काय? कोणाची अस्तित्व? कोणाचा नाश? कसा आणि कुठून? हे सगळं फक्त अज्ञान होतं, जे आता पूर्णपणे नाहीसं झालं आहे.