देशकालक्रियाद्रव्यसम्पद्भ्यश् चेति भावना । यत्रैवाभ्युदिता साम्यात् स द्वयोर् अधिको जयी
ठसा हा जागा, वेळ, कृती आणि साधनांच्या संपत्तीमुळे निर्माण होतो; जिथे हे सर्व सारखेच असतात, तिथे दोघांपैकी ज्याची ताकद जास्त, तो जिंकतो.
धर्मदातुः प्रवृद्धा चेद् वासना तत् तया क्षणात् । आपूर्यते प्रेतमतिर् नो चेत् प्रेतधियाशु सा
पुण्य अर्पण करणाऱ्याच्या मनातील प्रवृत्ती खूप प्रबळ असेल, तर क्षणातच ती मरण पावलेल्या व्यक्तीच्या मनात भरते; पण ती कमी असेल, तर मरण पावलेल्या व्यक्तीच्या मनाचा ठसा लगेचच जास्त प्रभावी ठरतो.
एवं परस्परजयो जयत्य् अत्रातिवीर्यवान् । तस्माच् छुभेन यत्नेन शुभाभ्यासम् उपाहरेत्
अशा प्रकारे, एकमेकांमध्ये जिंकण्याच्या या स्पर्धेत ज्याचं बळ जास्त आहे तो जिंकतो. म्हणून चांगल्या प्रयत्नांनी नेहमी चांगल्या सवयी अंगीकाराव्यात.
देशकालाधिका ब्रह्मन् वासना समुदेति चेत् । तन् महाकल्पसर्गादौ देशकालोदयः कुतः
हे ब्रह्मन्, जर वासना देश आणि काळ यांच्या प्रभावाने निर्माण होत असेल, तर महाकल्पाच्या सुरुवातीला देश आणि काळ हे स्वतः कसे निर्माण झाले असतील?
कारणैस् समुदेतीदं कैस् तदा सहकारिभिः । सहकारिकारणानाम् अभावे वासना कुतः
हे सर्व कारणे आणि त्यांना मदत करणाऱ्या गोष्टींमुळे निर्माण होतं; पण जेव्हा ही मदत करणारी कारणे नसतात, तेव्हा वासना कुठून येईल?
एवम् एतन् महाभाग सत्यात्मनि कदाचन । महाप्रलयसर्गादौ देशकालादि किञ्चन
होय, हे खरे आहे, महाभागा. सत्यस्वरूपामध्ये, महाप्रलय किंवा सृष्टीच्या सुरुवातीला देश, काळ किंवा दुसरे काहीही अस्तित्वात नसते.
सहकारिकारणानाम् अभावे सति दृश्यधीः । नेयम् अस्ति न चोत्पन्ना न च स्फुरति काचन
जेव्हा सर्व कारणांची साथ नसते, तेव्हा दिसणारी जाणीव अस्तित्वात राहत नाही, ती निर्माणही होत नाही आणि काहीच प्रकट होत नाही.
दृश्यस्यासम्भवाद् धेतोः किञ्चिद् यद् दृश्यते त्व् इदम् । तद् ब्रह्मैव कचद्रूपं स्थितम् इत्थम् अनामयम्
दिसणाऱ्या गोष्टींना कारणांशिवाय निर्माण होणे शक्य नाही, म्हणून इथे जे काही दिसते ते खरेतर ब्रह्मच आहे, हेच रूप घेऊन, दुःखरहित स्थितीत आहे.
एतच् चाग्रे युक्तिशतैः कथयिष्याम एव ते । एतदर्थं प्रयत्नो ऽयं वर्तमानकथां शृणु
हे मी तुला पुढे शेकडो तर्कांनी समजावून सांगणार आहे; ह्याचसाठी मी हा प्रयत्न करतोय—आता सध्याची गोष्ट ऐक.
तत् ते ददृशतुः प्राप्ते मन्दिरं सुन्दरोदरम् । कीर्णं पुष्पोपकारेण वसन्तम् इव शीतलम्
मग, जेव्हा तुम्ही तिथे पोहोचलात, तेव्हा तुम्ही एक सुंदर अंतर्भाग असलेले, फुलांनी व अर्पणांनी सजलेले, वसंतासारखे थंडगार राजवाडे पाहिले.
प्रभाताचारसारम्भराजधान्यां समं स्थितम् । मन्दारकुन्दस्रग्दामवृन्दाम्बरवलच्छवम्
ती राजधानी सकाळच्या विधींनी उजळून निघाली होती. मंदार आणि कुंदाच्या फुलांच्या माळांनी सजलेली, सुंदर वस्त्रांनी झाकलेली, आणि तेजाने झळाळणारी होती.
शवशय्याशिरस्स्थाग्र्यपूर्णकुम्भादिमङ्गलम् । अनिवृत्तगृहद्वारगवाक्षकठिनार्गलम्
शव ठेवलेल्या खाटेच्या शिराशी पाण्याने भरलेला कलश ठेवला होता, आणि घराचे दरवाजे, खिडक्या, तसेच मजबूत अडसर अजूनही जागच्या जागी होते.
प्रशाम्यद्दीपिकालोकश्यामलामलभित्तिकम् । गृहैकदेशसंसुप्तमुखश्वासससीत्कृतम्
ते घर मंद प्रकाशात होते, दिव्यांचा उजेड कमी झाला होता, भिंती स्वच्छ आणि काळसर दिसत होत्या. घराच्या एका कोपऱ्यात झोपलेल्या लोकांचे हलके श्वास ऐकू येत होते.
सम्पूर्णचन्द्रशकलोदरकान्तिकान्तसौन्दर्यनिर्जितपुरन्दरमन्दिरर्द्धि । वैरिञ्चपद्ममुकुलान्तरचारुशोभा निश्शब्दम् अब्दम् इव निर्मलम् इन्दुकान्तम्
त्या घराचा सौंदर्य इतके होते की, ते इंद्राच्या महालालाही लाजवेल असे होते. पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशात खिडक्यांतून येणारा उजेड, ब्रह्मदेवाच्या कमळाच्या कळ्यांतील शोभेलाही मागे टाकणारा, शांत आणि निर्मळ असा होता.
ततो ददृशतुस् तत्र शवशय्यैकपार्श्वगाम् । लीलां विदूरथस्याग्रे मृतां तां प्रथमागताम्
मग तिथे त्यांनी पाहिलं की, शवशय्येच्या एका बाजूला, विदूरथाच्या समोर, लीलाच पडली होती — तीच जी आधी मरण पावली होती आणि तिथे प्रथम आली होती.
प्राग्वेषां प्राक्समाचारां प्राग्देहां प्राक्स्ववासनाम् । प्राक्तनाकारसदृशसर्वरूपाङ्गसुन्दरीम्
ती पूर्वी जशी होती तशीच दिसत होती — तिचे जुने वागणे, जुने शरीर, जुने मन, आणि तिच्या सर्व अंगांमध्ये पूर्वीसारखेच सौंदर्य होतं.
प्राक्स्मृत्यवयवस्पन्दां प्रागम्बरपरावृताम् । प्राग्भूषणभरच्छन्नां केवलं तत्र संस्थिताम्
ती पूर्वी जशी स्वतःला आठवत असे तशीच होती, तिचे हातपाय हलत नव्हते, ती जुने कपडे आणि दागिने बाजूला ठेवून फक्त तिथे शांतपणे बसली होती.
गृहीतचामरां चारु वीजयन्तीं महीपतिम् । मौनस्थां वामहस्तस्थवदनेन्दुतयानताम्
तिच्या हातात सुंदर चामर होतं, ती राजाला वाऱ्यावर घालत होती; ती शांत होती, डाव्या हाताने आधार घेतलेला, आणि तिचं मुख चंद्रासारखं खाली झुकलेलं होतं.
भूषणांशुलतापुष्पैः फुल्लाम् इव वनस्थलीम् । कुर्वाणां वीक्षणैर् दिक्षु मालत्युत्पलवर्षणम्
ती दागिने, वेल्या आणि फुलांनी सजलेली होती, जणू काही फुलांनी बहरलेला वनप्रदेशच भासावा. तिच्या नजरेतून सर्व दिशांना जाई आणि कमळाच्या पाकळ्यांचा वर्षाव होत असल्यासारखा वाटत होता.
सृजन्तीम् आत्मलावण्याद् बिन्दून् इन्दून् इवोदितान् । नराधिपात्मनो विष्णोर् लक्ष्मीम् इव समागताम्
तिच्या सौंदर्यातून जणू चंद्रासारखे तेजस्वी थेंब उमटत होते; ती जणू नराधिप असलेल्या विष्णूंसोबत लक्ष्मीच अवतरली आहे, असे भासत होते.
उदितां पुष्पसम्भाराद् इव पुष्पाकरश्रियम् । भर्तुर् वदनविन्यस्तदृष्टिम् इव विचेष्टिताम्
ती नुकत्याच गोळा केलेल्या फुलांच्या राशीसारख्या तेजाने उजळून निघाली होती; तिच्या हालचाली जणू पतीच्या चेहऱ्यावर स्थिर झालेल्या नजरेनेच घडत आहेत, असे वाटत होते.
किञ्चित्प्रम्लानवदनां म्लानचन्द्रां निशाम् इव । ताभ्यां सा ललना दृष्टा तया ते तु न लक्षिते । यस्मात् ते सत्यसङ्कल्पे सा न तावत् तथोदिता
तिचा चेहरा थोडासा मलूल, जणू रात्रीचा फिकट चंद्रच; त्या दोघांनी तिला पाहिले, पण तिने त्यांना ओळखले नाही, कारण त्यांच्या खऱ्या इच्छेप्रमाणे ती अद्याप प्रकट झालेली नव्हती.
तस्मिन् प्रदेशे सा पूर्वलीला संस्थाप्य देहकम् । ध्यानेन ज्ञप्तिसहिता गताभूद् इति वर्णितम्
त्या ठिकाणी, त्या पूर्वीच्या लीलाने आपले शरीर ठेवून, ध्यानाच्या सहाय्याने आणि जागरूकतेसह, इथे सांगितल्याप्रमाणे, ती निघून गेली.
किम् इदानीं च लीला या देहस् तत्र न वर्णितः । किं सम्पन्नः क्व वायात इति मे कथय प्रभो
पण आता, ज्या लीलाचे शरीर तिथे होते, तिच्याबद्दल काही सांगितले गेले नाही; हे सर्व काय झाले, ती कुठे गेली, हे मला सांगा, प्रभो.
क्वासील् लीलाशरीरं तत् कुतस् तस्य हि सत्यता । सा किल भ्रान्तिर् एवाभूज् जलबुद्धिर् मराव् इव
ती लीलाचे शरीर कुठे आहे, आणि त्याचे खरेपण कुठून आले? ते तर फक्त भ्रमच होता, जसा मरीचिकेत पाण्याचा भास होतो.
यथैव बोधे लीलासौ परिणामम् इता क्रमात् । परे तथैव तस्यास् तद् धिमवद्गलितं वपुः
जशी लिला जागी झाल्यावर हळूहळू बदलत गेली, तसंच तिचं ते शरीरसुद्धा पर्वतावरच्या बर्फासारखं विरघळून गेलं.
आतिवाहिकदेहस्य कालेनाभ्युदितो भ्रमः । आधिभौतिकदेहो ऽहम् इति रज्जुभुजङ्गवत्
काळाच्या ओघात, सूक्ष्म देहातून 'मी हा स्थूल देह आहे' असा भ्रम उत्पन्न होतो, जसा दोरीला साप समजण्याचा.
आतिवाहिकदेहेन दृश्यं यद् अवकल्पितम् । भूम्यादि नाम तस्यैव कृतं तत् त्व् आधिभौतिकम्
सूक्ष्म देहाने जे काही पाहिलं जातं, जसं की पृथ्वी वगैरे, त्यांनाच ती नावं मिळतात; हेच स्थूल देह म्हणून ओळखलं जातं.
वास्तवेन तु रूपेण भूम्याद्यात्माधिभौतिकः । न शब्देन न चार्थेन शब्दार्थौ शशशृङ्गवत्
खरंतर, पृथ्वी वगैरे ज्याचं स्वरूप आहे असा स्थूल देह, नावाने किंवा वस्तुतः, खरंच अस्तित्वात नाही—जसा सशाच्या शिंगांना अस्तित्व नसतं.
पुंसो हरिणको ऽस्मीति स्वप्ने यस्योदिता मतिः । स किम् अन्विष्यति मृगं स्वमृगत्वपरिक्षये
एखाद्या माणसाने स्वप्नात 'मी हरिण आहे' असं समजलं, तर जेव्हा त्याचं ते हरिणपण संपतं, तेव्हा तो स्वतःच्याच हरिणपणाचा शोध घेत नाही.