लोकान्तराण्य् अतीत्याथ विनिर्गत्य जगद्गृहात् । द्वितीयं जगद् आसाद्य भूमण्डलम् उपेत्य च
मग त्यांनी इतर लोकांना मागे टाकून, या विश्वाच्या घरातून बाहेर पडून, दुसऱ्या जगात पोहोचले आणि पृथ्वीच्या मंडळात शिरले.
कान्ते सङ्कल्परूपिण्यौ सङ्गते जीवलेखया । पद्मराजपुरं प्राप्य लीलान्तःपुरमण्डपम्
तेथे, संकल्परूप प्रेयसी आणि जीवरेषा एकत्र झाल्या, आणि त्यांनी पद्मराजाचं नगर व लीलाचं अंतःपुरमंडप गाठलं.
क्षणाद् विविशतुस् स्वैरं वायुलेखे यथाम्बुदम् । सूर्यातपो यथाम्भोजं सुगन्धः पवनं यथा
क्षणातच ते मोकळेपणाने आत गेले, जसे वारा आकाशात शिरतो, जसे सूर्यकिरण कमळात शिरतात, किंवा जशी सुवास वाऱ्यात मिसळते.
ब्रह्मन् प्राप्तः कथम् असौ शवस्य निकटं गृहम् । कथं तेन परिज्ञातो मार्गो मृतशरीरिणा
ब्रह्मन्, तो त्या मृतदेहाजवळील घरात कसा पोहोचला? त्याने त्या मृत शरीराच्या मार्गाची ओळख कशी पटवली?
तस्य स्ववासनान्तस्स्थम् अवश्यं किल राघव । तत् सर्वं हृद्गतं तस्मान् मासौ प्राप्नोतु तत् कथम्
राघव, त्याच्या स्वतःच्या वासनांमध्ये जे काही ठामपणे आहे, ते नक्कीच तिथेच असते; म्हणून ते सर्व हृदयातच असते—मग त्याने ते एका महिन्यात कसे मिळवले?
भ्रान्तिमात्रम् असङ्ख्येयं जगज्जीवकणोदरे । बीजे वटतरुम् इव स्थितं को वै न पश्यति
ही अनंत भ्रांती या जगातील जीवाच्या कणातच आहे, जशी वडाच्या बियामध्ये मोठे झाड दडलेले असते—हे कोणाला दिसत नाही?
स्वभावभूतं चिदणुस् त्रैलोक्यनिचयं तथा । नरो यथैकदेशस्थो दूरदेशान्तरस्थितम्
स्वभावानेच असलेलं चेतन कण या तिन्ही लोकांना सामावून घेतं; जसं एखादा माणूस एका ठिकाणी बसून दूर असलेली गोष्ट पाहतो.
संपश्यति निधानं स्वं मनसानारतं सदा । यथा जीवद्वपुर् जीवमकुरं हृदि पश्यति
तो नेहमी आपल्या मनानं, थांबता न, आपलं धन पाहतो; जसं जिवंत शरीर हृदयातल्या प्रतिबिंबात जीवाचं दर्शन घेतं.
तथा स्ववासनान्तस्स्थम् अभीष्ठं परिपश्यति । जीवो जातिशताढ्यो ऽपि भ्रमे परिगतो ऽपि वा
त्याचप्रमाणे, जीव आपल्या वासनांमध्ये असलेली हवी ती गोष्ट पाहतो, मग त्याला शेकडो जन्म मिळाले असोत किंवा तो भ्रमात सापडला असो.
भगवन् पिण्डदानादिवासनारहिताकृतिः । कीदृक् संपद्यते देहः पिण्डो यस्मै न दीयते
भगवंत, ज्या देहात पिंडदानासारख्या वासनांचा अभाव असतो, तो देह कसा असतो? आणि कोणासाठी पिंड दिला जात नाही?
पिण्डो ऽथ दीयतां मात्रे पिण्डो दत्तो ममेति चेत् । वासना हृदि संरूढा तत् पिण्डफलभाङ् नरः
जर एखाद्या व्यक्तीने आईला पिंड अर्पण केला आणि मनात 'हा पिंड माझ्यासाठी आहे' असा भाव ठेवला, तर तो भाव मनात खोलवर रुजला असल्यामुळे त्या अर्पणाचा फळ त्या व्यक्तीला मिळते.
यच्चित्तस् तन्मयो जन्तुर् भवतीत्य् अनुभूतयः । सदेहेषु विदेहेषु न भवन्त्य् अन्यथा क्वचित्
ज्याच्याकडे ज्या गोष्टीकडे मन लागते, तो जीव तसाच होतो—असा अनुभव आहे; हे देह असलेल्या आणि देह नसलेल्या सर्वांसाठी खरे आहे, आणि कधीही वेगळे होत नाही.
सपिण्डो ऽस्मीति संवित्त्या निष्पिण्डो ऽपि हि पिण्डवान् । निष्पिण्डो ऽस्मीति संवित्त्या सपिण्डो ऽपि न पिण्डवान्
'मी आप्त आहे' अशी जाणीव असल्यास आप्त नसतानाही त्या अर्पणाचा लाभ मिळतो; आणि 'मी आप्त नाही' अशी जाणीव असल्यास आप्त असूनही त्याचा लाभ मिळत नाही.
यथाभावनम् एतेषां पदार्थानां हि सत्यता । भावना च पदार्थेभ्यः कारणेभ्य उदेति हि
या सर्व वस्तूंचे सत्यत्व ज्या प्रमाणे आपण त्यांचा विचार करतो त्यावर अवलंबून असते; आणि हा विचार त्या वस्तू आणि त्यांच्या कारणांपासून उत्पन्न होतो.
यथा वासनया जन्तोर् विषम् अप्य् अमृतायते । असत्यस् सत्यताम् एति पदार्थो भावनात् तथा
जसा एखाद्या जीवाच्या मनाच्या प्रवृत्तीमुळे विषसुद्धा अमृतासारखं वाटू शकतं, तसंच, मनाच्या ठाम कल्पनेमुळे असत्य गोष्टही खरी वाटू लागते.
कारणेन विनोदेति न कदाचन कस्यचित् । कार्यता काचिद् अपि भो इति निश्चयवान् भव
कारणाशिवाय कधीच, कुणालाही, कोणतंही फळ मिळत नाही; म्हणून, कोणतीही गोष्ट कारणाशिवाय घडत नाही यावर ठाम विश्वास ठेव.
कारणेन विना कार्यम् आ महाप्रलयं क्वचित् । न दृष्टं न श्रुतं किञ्चित् स्वयं स्वैकतया ऋते
कारणाशिवाय कधीच, अगदी महाप्रलयापर्यंत, कोणतंही फळ प्रत्यक्ष पाहिलं किंवा ऐकलं गेलं नाही; स्वतःच्या कल्पनेत सोडून, काहीच आपोआप घडत नाही.
विद् एव वासना सैव धत्ते स्वप्न इवार्थताम् । कार्यकारणताम् एति सैवम् अन्येव तिष्ठति
खरं पाहिलं तर, मनातलीच ती प्रवृत्ती वस्तूच्या रूपात दिसते, जशी स्वप्नात एखादी गोष्ट खरी वाटते; तीच कारण आणि परिणाम बनते, पण प्रत्यक्षात ती तशीच राहते.
धर्मो नास्ति ममेत्य् एव यः प्रेतो वासनान्वितः । तस्य चेत् सुहृदा भूरिधर्मा कृत्वा समर्पितः
जर एखादा मरण पावलेला, मनात वाईट प्रवृत्ती घेऊन, 'माझ्याकडे काहीही पुण्य नाही' असे समजतो आणि त्याचा एखादा मित्र, भरपूर पुण्य असलेला, त्याच्यासाठी ते पुण्य अर्पण करतो—
तत्र चात्र स किं धर्मो नष्टस् स्याद् उत भावनम् । सत्यार्थाद् वाप्य् असत्यार्थाद् भावनात् किं बलाधिकम्
तर अशा वेळी ते पुण्य नष्ट होते का, की फक्त मनात एक ठसा उरतो? आणि खरोखरच जे महत्त्वाचे आहे आणि जे नाही, त्यात मनाच्या ठशाची ताकद जास्त असते का?
देशकालक्रियाद्रव्यसम्पद्भ्यश् चेति भावना । यत्रैवाभ्युदिता साम्यात् स द्वयोर् अधिको जयी
ठसा हा जागा, वेळ, कृती आणि साधनांच्या संपत्तीमुळे निर्माण होतो; जिथे हे सर्व सारखेच असतात, तिथे दोघांपैकी ज्याची ताकद जास्त, तो जिंकतो.
धर्मदातुः प्रवृद्धा चेद् वासना तत् तया क्षणात् । आपूर्यते प्रेतमतिर् नो चेत् प्रेतधियाशु सा
पुण्य अर्पण करणाऱ्याच्या मनातील प्रवृत्ती खूप प्रबळ असेल, तर क्षणातच ती मरण पावलेल्या व्यक्तीच्या मनात भरते; पण ती कमी असेल, तर मरण पावलेल्या व्यक्तीच्या मनाचा ठसा लगेचच जास्त प्रभावी ठरतो.
एवं परस्परजयो जयत्य् अत्रातिवीर्यवान् । तस्माच् छुभेन यत्नेन शुभाभ्यासम् उपाहरेत्
अशा प्रकारे, एकमेकांमध्ये जिंकण्याच्या या स्पर्धेत ज्याचं बळ जास्त आहे तो जिंकतो. म्हणून चांगल्या प्रयत्नांनी नेहमी चांगल्या सवयी अंगीकाराव्यात.
देशकालाधिका ब्रह्मन् वासना समुदेति चेत् । तन् महाकल्पसर्गादौ देशकालोदयः कुतः
हे ब्रह्मन्, जर वासना देश आणि काळ यांच्या प्रभावाने निर्माण होत असेल, तर महाकल्पाच्या सुरुवातीला देश आणि काळ हे स्वतः कसे निर्माण झाले असतील?
कारणैस् समुदेतीदं कैस् तदा सहकारिभिः । सहकारिकारणानाम् अभावे वासना कुतः
हे सर्व कारणे आणि त्यांना मदत करणाऱ्या गोष्टींमुळे निर्माण होतं; पण जेव्हा ही मदत करणारी कारणे नसतात, तेव्हा वासना कुठून येईल?
एवम् एतन् महाभाग सत्यात्मनि कदाचन । महाप्रलयसर्गादौ देशकालादि किञ्चन
होय, हे खरे आहे, महाभागा. सत्यस्वरूपामध्ये, महाप्रलय किंवा सृष्टीच्या सुरुवातीला देश, काळ किंवा दुसरे काहीही अस्तित्वात नसते.
सहकारिकारणानाम् अभावे सति दृश्यधीः । नेयम् अस्ति न चोत्पन्ना न च स्फुरति काचन
जेव्हा सर्व कारणांची साथ नसते, तेव्हा दिसणारी जाणीव अस्तित्वात राहत नाही, ती निर्माणही होत नाही आणि काहीच प्रकट होत नाही.
दृश्यस्यासम्भवाद् धेतोः किञ्चिद् यद् दृश्यते त्व् इदम् । तद् ब्रह्मैव कचद्रूपं स्थितम् इत्थम् अनामयम्
दिसणाऱ्या गोष्टींना कारणांशिवाय निर्माण होणे शक्य नाही, म्हणून इथे जे काही दिसते ते खरेतर ब्रह्मच आहे, हेच रूप घेऊन, दुःखरहित स्थितीत आहे.
एतच् चाग्रे युक्तिशतैः कथयिष्याम एव ते । एतदर्थं प्रयत्नो ऽयं वर्तमानकथां शृणु
हे मी तुला पुढे शेकडो तर्कांनी समजावून सांगणार आहे; ह्याचसाठी मी हा प्रयत्न करतोय—आता सध्याची गोष्ट ऐक.
तत् ते ददृशतुः प्राप्ते मन्दिरं सुन्दरोदरम् । कीर्णं पुष्पोपकारेण वसन्तम् इव शीतलम्
मग, जेव्हा तुम्ही तिथे पोहोचलात, तेव्हा तुम्ही एक सुंदर अंतर्भाग असलेले, फुलांनी व अर्पणांनी सजलेले, वसंतासारखे थंडगार राजवाडे पाहिले.