क्रिमिकीटपतङ्गानां येषाम् अन्तस् स्वसंविदः । तान्य् एव तेषां बुद्ध्यादीन्य् अन्याभिख्यार्थकानि तु
किडे, कीटक, आणि पतंग यांच्या मनातली जाणीव हीच त्यांची खरी ओळख असते; त्यांची बुद्धी वगैरे फक्त वेगवेगळ्या नावांनी त्यांना ओळखण्यासाठीच असते.
यथोत्तराब्धिजनता दक्षिणाब्धिजनस्थितिम् । न किञ्चिद् अपि जानाति निजसंवेदनाद् ऋते
जसं पूर्व समुद्राजवळचे लोकांना दक्षिण समुद्राजवळच्या लोकांचं अस्तित्व त्यांच्या स्वतःच्या जाणिवेशिवाय कळत नाही,
स्वसंज्ञानुभवे लीनास् तथा स्थावरजङ्गमाः । परस्परजडास् सर्वे स्वसङ्केतपरायणाः
तसंच सर्व स्थावर आणि जंगम प्राणी आपल्या स्वतःच्या जाणिवेतच मग्न असतात, एकमेकांना न समजणारे, आणि प्रत्येकजण आपल्या स्वतःच्या जगात रमलेला असतो.
यथा शिलान्तस्संस्थानां बहिस्स्थानां च वेदनम् । असज् जडं च भेकानां मिथोऽन्तस् तस्थुषां तथा
जसं दगडांना त्यांच्या बाहेरचं काही कळत नाही, आणि बेडूक जड असल्यामुळे एकमेकांना आपापल्या जागेत समजत नाहीत,
तत्र सर्वगतं चित्त्वाच् चिद्व्योम्ना यत् प्रचेतितम् । सर्गादौ चोपनं वायुस् स इहाद्यापि संस्थितः
तेथे सर्वत्र पसरलेले मन, जे चैतन्याच्या आकाशातून प्रकट होते, तसेच सृष्टीच्या आरंभी जसा वारा होता, तसाच तो आजही आहे.
विदितं यत् तु सौशिर्यं तन् नभस् तत्र मारुतः । स्पन्दात्मेत्यादि स महान् पदार्थेष्व् इति चोपनम्
जेथे जे शून्यपण ओळखले जाते तेथे ते आकाश असते, आणि त्यात वारा असतो; तो स्पंदनस्वरूप असून, वस्तूंमध्ये तोच मोठा तत्त्व मानला जातो.
चित्त्वं तु परमार्थेन स्थावरे जङ्गमे स्थितम् । चोपनान्य् अनिलैर् एव भवन्ति न भवन्ति च
पण खऱ्या अर्थाने मन हे स्थिर आणि चल अशा दोन्हींत असते; त्याची प्रकट रूपे वाऱ्यामुळेच निर्माण होतात आणि नाहीशीही होतात.
एवं भ्रान्तिमयं विश्वं पदार्थास् संविदंशवः । सर्गादिषु यथैवासंस् तथैवाद्यापि संस्थिताः
अशा प्रकारे हा सारा भ्रमयुक्त जग, चैतन्याच्या किरणांनी बनलेला आहे; सृष्टीच्या आरंभी हे जसे होते, तसेच ते आजही तसंच आहे.
यथा विश्वपदार्थानां स्वभावस्य विजृम्भणम् । असत्यम् एव सत्याभं तद् एतत् कथितं तव
जसा या जगातल्या सगळ्या वस्तूंचा खरा स्वभाव दिसतो तसा वाटतो, पण प्रत्यक्षात तो खरा नसतो — हे तुला समजावून सांगितलं आहे.
अयम् अस्तङ्गतप्रायः पश्य राजा विदूरथः । मालाशवस्य पद्मस्य पत्युस् ते याति हृद्गुहाम्
पहा, राजा विदूरथ, जो माळेसारख्या कमळाचा स्वामी आहे, तो आता जवळजवळ या जगातून निघून गेला आहे; तो तुझ्या हृदयाच्या आतल्या खोल भागात प्रवेश करत आहे.
केन मार्गेण देवेशि यान्त्यौ वै शवमण्डपम् । एनम् एवाशु पशन्त्याव् आवां गच्छाव उत्तमे
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, हे दोघं कोणत्या मार्गाने शवमंडपाकडे जात आहेत? आपण लवकरच ह्याच मार्गावरून पाहू आणि श्रेष्ठ स्थळी जाऊया.
मनुष्यवासनान्तस्स्थं मार्गम् आश्रित्य गच्छति । एषो ऽहम् अपरं लोकं दूरं यामीति चिन्मयम्
तो मनुष्याच्या राहिलेल्या इच्छा-वासना ज्या ठिकाणी आहेत त्या मार्गाने जातो, आणि 'मी दुसऱ्या, दूर असलेल्या जगात चाललो आहे' असं समजून, पूर्णपणे चैतन्यमय अवस्थेत पुढे सरकतो.
मार्गेणावासनेनैव या वस् तेनैव सम्मतम् । परस्परेच्छा संवित्तिर् न हि सौहार्दबन्धिनी
माणूस ज्या मार्गाने जातो, तो त्याच्या स्वतःच्या जुन्या सवयींमुळेच असतो; एकमेकांची इच्छा किंवा जाणीव या खऱ्या प्रेमाचे बंधन नसतात.
इति विहितकथाशमक्रमायां परमदृशि प्रसृते प्रबोधभानौ । नृपतिवरसुतामनस्य् उदारे विगलितविज् जरढो विदूरथो ऽभूत्
अशा रीतीने, कथा शांत करणारी चर्चा सुरू असताना आणि जागृतीच्या प्रकाशात श्रेष्ठ दृष्टी उलगडली, तेव्हा उदार मनाचा विदूरथ मोहातून मुक्त होऊन राजकन्येच्या समोर जणू निष्प्राण झाला.
एतस्मिन्न् अन्तरे राजा परिवृत्ताक्षितारकः । बभूवैकतनुप्राणस् सद्यश् शुष्कसिताधरः
इतक्यात, राजाचे डोळे वर वळले आणि त्याचा श्वास जणू एकरूप झाला; लगेचच त्याचे ओठ कोरडे आणि फिकट झाले.
जीर्णपर्णसवर्णाभः क्षीणपाण्डुमुखच्छविः । भृङ्गकूजितसच्छायाश्वासकूटाविकूणितः
त्याचा रंग जणू वाळलेल्या पानासारखा झाला, चेहरा फिकट आणि कृश दिसू लागला; छातीतून मधमाश्यांच्या गुंजारवासारखा श्वास तुटकपणे निघू लागला.
महामरणमूर्छान्धकूपे निपतिताशयः । अन्तर्निलीननिश्शेषनेत्रादीन्द्रियवृत्तिमान्
त्याचा मन मोठ्या मृत्यूच्या गाढ झोपेच्या खोल विहिरीत पडले होते, आणि डोळे व इतर सर्व इंद्रियांची क्रिया पूर्णपणे आत ओढली गेली होती.
चित्रन्यस्त इवाकारमात्रदृश्यो विचेतनः । निस्स्पन्दसर्वावयवस् समुत्कीर्ण इवोपले
तो जणू एखाद्या चित्रावर रंगवलेल्या मूर्तीप्रमाणे फक्त दिसत होता, पण त्याच्यात शुद्धी नव्हती; त्याचे सर्व अंग स्थिर होते, जणू एखाद्या दगडावर फेकलेला आहे.
बहुनात्र किम् उक्तेन तालुदेशेन तं जहौ । प्राणः पिपतिषुं वृक्षं सुपक्षीवान्तरिक्षगः
याहून अधिक काय सांगावे? त्याचा श्वास तालूच्या मार्गाने निघून गेला, जसा पंख असलेला पक्षी झाड सोडून आकाशात उडतो.
तं ते ददृशतुर् बाले दिव्यदृष्टी नभोगतम् । जीवं प्राणमयं संविद्गन्धलेशम् इवानिले
त्या दोन कन्यांनी दिव्य दृष्टीने पाहिले की, प्राण व चेतनेने बनलेला जीव आकाशात जात आहे, जसा वाऱ्यात सुगंधाचा हलका श्वास उडतो.
सा जीवसंविद् गगनवातेनावलिता सती । खे दूरं गन्तुम् आरेभे वासनानुविधायिनी
ती जिवंत जाणीव, आकाशाच्या वाऱ्यावर वाहत, आपल्या जुन्या सवयींमुळे आकाशातून दूरवर जाऊ लागली.
ताम् एवानुससाराथ स्त्रीद्वयं जीवसंविदम् । भ्रमरीयुगलं वातलग्नां गन्धकलाम् इव
मग त्या दोन स्त्रिया त्या जिवंत जाणीवेच्या मागे गेल्या, जणू वाऱ्यावर उडणाऱ्या सुवासाच्या मागे मधमाश्यांचे जोडपे जाते.
ततो मुहूर्तमात्रेण शान्ते मरणमूर्छने । साम्बरे बुबुधे संविद् गन्धलेखेव वयुना
थोड्याच वेळात, मृत्यूची बेहोशी शांत होताच, ती जाणीव मध्येच जागी झाली, जणू वाऱ्याने हललेला सुवास दरवळतो.
अपश्यत् पुरुषान् याम्यान् नीयमानं च तैर् वपुः । बन्धुपिण्डप्रदानेन शरीरं जातम् आत्मनः
त्याने यमाचे दूत आणि त्यांच्याद्वारे नेले जात असलेले आपले शरीर पाहिले; आपले नातेवाईक त्याच्या शरीरासाठी श्राद्धकर्म करत होते.
मार्गे कर्मफलोल्लासवति दूरतरे स्थितम् । वैवस्वतपुरं गन्तुं प्रवृत्तम् अनिवारितम्
कर्मफळांचा प्रकाश दूरवरून दिसत असलेल्या मार्गावर, तो वैवस्वताच्या नगरीकडे जायला थांबवता न येणारा निघाला.
प्राप्तं वैवस्वतपुरम् आदिष्टं च ततो यथा । अस्य कर्माण्य् अशुभ्राणि नैव सन्ति कदाचन
वैवस्वताची नगरी गाठल्यावर सांगितले गेले की, याच्या कधीच कुठल्याही अशुद्ध कृती नाहीत.
नित्यम् एवावदातानां कर्तायं शुभकर्मणाम् । भगवत्यास् सरस्वत्या वरेणायं विवर्धितः
तो नेहमीच पवित्र कर्मे करणारा आहे; भगवती सरस्वतीच्या वरामुळे तो उन्नत झाला आहे.
प्राक्तनो ऽस्य शवीभूतो देहो ऽस्ति कुसुमाम्बरः । प्रविशत्व् एष तं गत्वा त्यज्यताम् इत्य् अवेक्ष्य सः
त्याचे मागील शरीर आता फुलांनी मढवलेले, प्राणरहित पडले आहे; त्याने तेथे जाऊन ते शरीर पुन्हा धारण करावे आणि मग सोडावे, असे त्याला सांगितले गेले.
ततस् त्यक्तो नभोमार्गं यन्त्रोपल इव प्लुतः । अथ जीवकला लीला ज्ञप्तिश् चेति त्रयं नभः
मग त्याने ते सोडून आकाशातून जणू एखाद्या यंत्राने फेकलेला दगड जसा उडतो, तसा उड्डाण घेतलं. तेव्हा जीवशक्ती, लीला आणि ज्ञान — ही तिघं आकाशात गेली.
पुप्लुवे जीवलेखा त्व् अरूपिण्य् एते न पश्यति । तम् एवानुसरन्त्यौ ते समुल्लङ्घ्य नभस्तलम्
जीवरेषा वर उडाली; ही दोघं निराकार असल्यामुळे दिसत नाहीत, पण ती त्याच्या मागे गेली आणि आकाशाचं विशालपणही ओलांडून गेली.