सर्गादाव् एव मे वैषा जङ्गमे ऽधिष्ठिता स्थितिः । चेतना अपि निस्स्पन्दास् तेन ते पादपादयः
सृष्टीच्या सुरुवातीलाच ही स्थिती सर्व जिवंत प्राण्यांमध्ये स्थिर झाली होती; आणि जरी चेतना स्थिर असली, तरी त्याच्यामुळे झाडे वगैरे जशी आहेत तशी राहतात.
चिदाकाशो ऽयम् एवांशं कुरुते चेतनोदितम् । स एव संविद् भवति शेषं तद् अपि नैव तत्
हीच चैतन्याची अवकाश चेतनेने जागृत होऊन एक भाग घेते; तोच ज्ञानरूप होतो आणि उरलेले खरेच तसे नसते.
नरो यदि खुरप्रान्तं चेतत्य् अक्षिपटं न तु । तत् तस्य नाक्षिणिर्जीवं नाजीवत्य् एव सर्वतः
जर एखाद्या माणसाला फक्त खुराच्या टोकाची किंवा डोळ्याच्या पापणीच्या कडाचीच जाणीव असेल, पण डोळ्याची नसल्यास, त्याच्यासाठी डोळ्याचं खरं जीवन उरत नाही, आणि ते कुठल्याही प्रकारे जिवंत राहत नाही.
तथा खं खतया भूमिर् भूमित्वेनाप्तया जलम् । यद् यथा चेतति स्वैरं तद् वेत्त्य् एव तथावपुः
त्याचप्रमाणे, आकाशाला आपण आकाश म्हणून, पृथ्वीला पृथ्वी म्हणून, आणि पाण्याला पाणी म्हणूनच ओळखतो; जसं मनात ठरवलं, तसं ते आपल्याला दिसतं आणि तसंच समजतं.
इति सर्वशरीरेण जङ्गमत्वेन जङ्गमम् । स्थावरं स्थावरत्वेन सर्वात्मा भावयन् स्थितः
म्हणून जो सर्व शरीरांना जसं ते जंगम आहे तसं, आणि स्थिर आहे तसं स्थिर म्हणून पाहतो, तो सर्वांचा आत्मा म्हणून स्थिर राहतो.
तस्माद् यज् जङ्गमं नाम तत् सचोपनरूपधृत् । तेन बुद्धं ततस् तद्वत् तद् एवाद्यापि संस्थितम्
म्हणून जे काही जंगम म्हणून ओळखलं जातं, ते खरंच तसं अस्तित्वात आहे; जसं ते ओळखलं गेलं, तसंच ते आजही तसंच टिकून आहे.
यज् जडाभिधम् आबुद्धं स्थावरं तेन वै पुनः । जडम् अद्यापि संविद्धि शिलातरुतृणादि तत्
जे 'जड' म्हणून ओळखले जाते आणि जे समजले जात नाही, तेच स्थावर आहे. आजही, दगड, झाडे, गवत यांसारख्या गोष्टी जडच आहेत असे समज.
न तु जाड्यं पृथक् किञ्चिद् अस्ति नापि च चेतनम् । नास्ति भेदो ऽत्र सर्गादौ सत्तासामान्यकेन तु
पण प्रत्यक्षात जडपणा किंवा चेतना यांची स्वतंत्र अशी काहीही सत्ता नाही. सृष्टीच्या आरंभी सर्वत्र अस्तित्वाच्या एकाच आधारामुळे इथे काहीही भेद नाही.
वृक्षाणाम् उपलानां या नामान्तस्स्थास् स्वसंविदः । बुद्ध्यादीनीहितान्य् एव तानि तेषाम् इह स्थितिः
झाडे आणि दगड यांच्या आत असलेली नावे म्हणजे त्यांची स्वतःचीच अंतर्गत जाणीव आहे. त्यांचे अस्तित्व बुद्धी वगैरे यांच्या उपस्थितीमुळेच येथे टिकून आहे.
विदो ऽन्तस् स्थावरादेर् यास् तस्या बुद्ध्यादयो हि ते । अन्याभिधानास् त्व् अन्यार्थास् सङ्केतैर् अपरैस् स्थिताः
स्थावर वगैरेच्या आत असलेली बुद्धी वगैरे ही फक्त वेगळी नावे आहेत, जी वेगळ्या अर्थासाठी आणि वेगळ्या संकेतांनी निश्चित झालेली आहेत.
क्रिमिकीटपतङ्गानां येषाम् अन्तस् स्वसंविदः । तान्य् एव तेषां बुद्ध्यादीन्य् अन्याभिख्यार्थकानि तु
किडे, कीटक, आणि पतंग यांच्या मनातली जाणीव हीच त्यांची खरी ओळख असते; त्यांची बुद्धी वगैरे फक्त वेगवेगळ्या नावांनी त्यांना ओळखण्यासाठीच असते.
यथोत्तराब्धिजनता दक्षिणाब्धिजनस्थितिम् । न किञ्चिद् अपि जानाति निजसंवेदनाद् ऋते
जसं पूर्व समुद्राजवळचे लोकांना दक्षिण समुद्राजवळच्या लोकांचं अस्तित्व त्यांच्या स्वतःच्या जाणिवेशिवाय कळत नाही,
स्वसंज्ञानुभवे लीनास् तथा स्थावरजङ्गमाः । परस्परजडास् सर्वे स्वसङ्केतपरायणाः
तसंच सर्व स्थावर आणि जंगम प्राणी आपल्या स्वतःच्या जाणिवेतच मग्न असतात, एकमेकांना न समजणारे, आणि प्रत्येकजण आपल्या स्वतःच्या जगात रमलेला असतो.
यथा शिलान्तस्संस्थानां बहिस्स्थानां च वेदनम् । असज् जडं च भेकानां मिथोऽन्तस् तस्थुषां तथा
जसं दगडांना त्यांच्या बाहेरचं काही कळत नाही, आणि बेडूक जड असल्यामुळे एकमेकांना आपापल्या जागेत समजत नाहीत,
तत्र सर्वगतं चित्त्वाच् चिद्व्योम्ना यत् प्रचेतितम् । सर्गादौ चोपनं वायुस् स इहाद्यापि संस्थितः
तेथे सर्वत्र पसरलेले मन, जे चैतन्याच्या आकाशातून प्रकट होते, तसेच सृष्टीच्या आरंभी जसा वारा होता, तसाच तो आजही आहे.
विदितं यत् तु सौशिर्यं तन् नभस् तत्र मारुतः । स्पन्दात्मेत्यादि स महान् पदार्थेष्व् इति चोपनम्
जेथे जे शून्यपण ओळखले जाते तेथे ते आकाश असते, आणि त्यात वारा असतो; तो स्पंदनस्वरूप असून, वस्तूंमध्ये तोच मोठा तत्त्व मानला जातो.
चित्त्वं तु परमार्थेन स्थावरे जङ्गमे स्थितम् । चोपनान्य् अनिलैर् एव भवन्ति न भवन्ति च
पण खऱ्या अर्थाने मन हे स्थिर आणि चल अशा दोन्हींत असते; त्याची प्रकट रूपे वाऱ्यामुळेच निर्माण होतात आणि नाहीशीही होतात.
एवं भ्रान्तिमयं विश्वं पदार्थास् संविदंशवः । सर्गादिषु यथैवासंस् तथैवाद्यापि संस्थिताः
अशा प्रकारे हा सारा भ्रमयुक्त जग, चैतन्याच्या किरणांनी बनलेला आहे; सृष्टीच्या आरंभी हे जसे होते, तसेच ते आजही तसंच आहे.
यथा विश्वपदार्थानां स्वभावस्य विजृम्भणम् । असत्यम् एव सत्याभं तद् एतत् कथितं तव
जसा या जगातल्या सगळ्या वस्तूंचा खरा स्वभाव दिसतो तसा वाटतो, पण प्रत्यक्षात तो खरा नसतो — हे तुला समजावून सांगितलं आहे.
अयम् अस्तङ्गतप्रायः पश्य राजा विदूरथः । मालाशवस्य पद्मस्य पत्युस् ते याति हृद्गुहाम्
पहा, राजा विदूरथ, जो माळेसारख्या कमळाचा स्वामी आहे, तो आता जवळजवळ या जगातून निघून गेला आहे; तो तुझ्या हृदयाच्या आतल्या खोल भागात प्रवेश करत आहे.
केन मार्गेण देवेशि यान्त्यौ वै शवमण्डपम् । एनम् एवाशु पशन्त्याव् आवां गच्छाव उत्तमे
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, हे दोघं कोणत्या मार्गाने शवमंडपाकडे जात आहेत? आपण लवकरच ह्याच मार्गावरून पाहू आणि श्रेष्ठ स्थळी जाऊया.
मनुष्यवासनान्तस्स्थं मार्गम् आश्रित्य गच्छति । एषो ऽहम् अपरं लोकं दूरं यामीति चिन्मयम्
तो मनुष्याच्या राहिलेल्या इच्छा-वासना ज्या ठिकाणी आहेत त्या मार्गाने जातो, आणि 'मी दुसऱ्या, दूर असलेल्या जगात चाललो आहे' असं समजून, पूर्णपणे चैतन्यमय अवस्थेत पुढे सरकतो.
मार्गेणावासनेनैव या वस् तेनैव सम्मतम् । परस्परेच्छा संवित्तिर् न हि सौहार्दबन्धिनी
माणूस ज्या मार्गाने जातो, तो त्याच्या स्वतःच्या जुन्या सवयींमुळेच असतो; एकमेकांची इच्छा किंवा जाणीव या खऱ्या प्रेमाचे बंधन नसतात.
इति विहितकथाशमक्रमायां परमदृशि प्रसृते प्रबोधभानौ । नृपतिवरसुतामनस्य् उदारे विगलितविज् जरढो विदूरथो ऽभूत्
अशा रीतीने, कथा शांत करणारी चर्चा सुरू असताना आणि जागृतीच्या प्रकाशात श्रेष्ठ दृष्टी उलगडली, तेव्हा उदार मनाचा विदूरथ मोहातून मुक्त होऊन राजकन्येच्या समोर जणू निष्प्राण झाला.
एतस्मिन्न् अन्तरे राजा परिवृत्ताक्षितारकः । बभूवैकतनुप्राणस् सद्यश् शुष्कसिताधरः
इतक्यात, राजाचे डोळे वर वळले आणि त्याचा श्वास जणू एकरूप झाला; लगेचच त्याचे ओठ कोरडे आणि फिकट झाले.
जीर्णपर्णसवर्णाभः क्षीणपाण्डुमुखच्छविः । भृङ्गकूजितसच्छायाश्वासकूटाविकूणितः
त्याचा रंग जणू वाळलेल्या पानासारखा झाला, चेहरा फिकट आणि कृश दिसू लागला; छातीतून मधमाश्यांच्या गुंजारवासारखा श्वास तुटकपणे निघू लागला.
महामरणमूर्छान्धकूपे निपतिताशयः । अन्तर्निलीननिश्शेषनेत्रादीन्द्रियवृत्तिमान्
त्याचा मन मोठ्या मृत्यूच्या गाढ झोपेच्या खोल विहिरीत पडले होते, आणि डोळे व इतर सर्व इंद्रियांची क्रिया पूर्णपणे आत ओढली गेली होती.
चित्रन्यस्त इवाकारमात्रदृश्यो विचेतनः । निस्स्पन्दसर्वावयवस् समुत्कीर्ण इवोपले
तो जणू एखाद्या चित्रावर रंगवलेल्या मूर्तीप्रमाणे फक्त दिसत होता, पण त्याच्यात शुद्धी नव्हती; त्याचे सर्व अंग स्थिर होते, जणू एखाद्या दगडावर फेकलेला आहे.
बहुनात्र किम् उक्तेन तालुदेशेन तं जहौ । प्राणः पिपतिषुं वृक्षं सुपक्षीवान्तरिक्षगः
याहून अधिक काय सांगावे? त्याचा श्वास तालूच्या मार्गाने निघून गेला, जसा पंख असलेला पक्षी झाड सोडून आकाशात उडतो.
तं ते ददृशतुर् बाले दिव्यदृष्टी नभोगतम् । जीवं प्राणमयं संविद्गन्धलेशम् इवानिले
त्या दोन कन्यांनी दिव्य दृष्टीने पाहिले की, प्राण व चेतनेने बनलेला जीव आकाशात जात आहे, जसा वाऱ्यात सुगंधाचा हलका श्वास उडतो.