स गर्भो जायते लोके पूर्वकर्मानुसारतः । भव्यो भवत्य् अभव्यो वा बालको ललिताकृतिः
तो गर्भ या जगात पूर्वीच्या कर्मानुसार जन्म घेतो; मग ते मूल भाग्यवान किंवा दुर्भाग्यवान होतं, आणि त्याचं रूप देखणं असतं.
ततो ऽनुभवतीदं हि यौवनं मदनोन्मुखम् । ततो जरां पद्ममुखे हिमाशनिम् इव च्युताम्
नंतर तो तरुणपण अनुभवतो, जिथे वासनेची ओढ असते; मग, जणू कमळासारख्या चेहऱ्यावर गारठा पडावा तशी, म्हातारपण येतं.
ततो ऽपि व्याधिमरणं पुनर् मरणमूर्छनम् । पुनस् स्वप्नवद् आयातं पिण्डैर् देहपरिग्रहम्
मग आजार आणि मृत्यू येतो, पुन्हा मृत्यूचं बेशुद्धपण येतं; आणि पुन्हा, जणू स्वप्नासारखं, तो पंचमहाभूतांनी बनलेलं शरीर घेतो.
याम्यं याति पुनर् लोकं पुनर् एनं भ्रमक्रमम् । भूयो भूयो ऽनुभवति व्योम्न्य् एव व्योमरूपवान्
तो पुन्हा यमलोकात जातो, मग पुन्हा या भटकंतीच्या फेऱ्यात पडतो; पुन्हा पुन्हा, तो आकाशात आकाशासारखं रूप घेऊन जगण्याचा अनुभव घेतो.
आदिसर्गे यथा देवि भ्रम एव प्रवर्तते । तथा कथय मे भूयः प्रसादाद् बोधवृद्धये
देवी, जसा सृष्टीच्या आरंभी भ्रम उत्पन्न होतो, तसा कृपेनं मला पुन्हा सांग, म्हणजे माझ्या समजुतीची वाढ होईल.
परमार्थघनं शैलाः परमार्थघनं द्रुमाः । परमार्थघनं पृथ्वी परमार्थघनं नभः
पर्वत हेच परमसत्याचं मूळ आहेत, झाडं देखील परमसत्याचं मूळ आहेत, पृथ्वी आणि आकाश सुद्धा परमसत्याचंच मूळ आहेत.
सर्वात्मकत्वात् स यतो यथोदेति चिदीश्वरः । परमाकाशशुद्धात्मा तथा तत्र भवत्य् अलम्
कारण सर्वांचा आत्मा म्हणजेच चैतन्यस्वरूप परमेश्वर आहे, त्याच्यापासून जे काही निर्माण होतं ते अगदी शुद्ध आणि निर्मळ असतं; म्हणून तिथे तेच पुरेसं आहे.
सर्गादौ स्वप्नपुरुषन्यायेनादिप्रजापतिः । यथा स्फुरत्प्रकचितस् तथाद्यापि स्थिता स्थितिः
सृष्टीच्या सुरुवातीला, जसा स्वप्नातील मनुष्य भासत असतो, तसाच आदिप्रजापती प्रकाशमान स्वरूपात प्रकटतो; आणि तीच स्थिती आजही तशीच टिकून आहे.
प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दः पदार्थानां हि बिम्बकम् । प्रतिबिम्बितम् एतस्माद् यत् तद् अद्यापि संस्थितम्
सर्व वस्तूंच्या मूळ छायाचित्राचा तो पहिला प्रतिबिंब आहे. त्यातून जे काही उमटते, ते आजही तसेच टिकून आहे.
यन् नाम सुशिरं स्थानं देहानां तद्गतो ऽनिलः । करोत्य् अङ्गपरिस्पन्दं जीवतीत्य् उच्यते ततः
देहांमध्ये जी पोकळी असते, तिथे वारा जातो आणि त्यामुळे हातपाय हलतात; म्हणूनच त्याला जिवंत म्हणतात.
सर्गादाव् एव मे वैषा जङ्गमे ऽधिष्ठिता स्थितिः । चेतना अपि निस्स्पन्दास् तेन ते पादपादयः
सृष्टीच्या सुरुवातीलाच ही स्थिती सर्व जिवंत प्राण्यांमध्ये स्थिर झाली होती; आणि जरी चेतना स्थिर असली, तरी त्याच्यामुळे झाडे वगैरे जशी आहेत तशी राहतात.
चिदाकाशो ऽयम् एवांशं कुरुते चेतनोदितम् । स एव संविद् भवति शेषं तद् अपि नैव तत्
हीच चैतन्याची अवकाश चेतनेने जागृत होऊन एक भाग घेते; तोच ज्ञानरूप होतो आणि उरलेले खरेच तसे नसते.
नरो यदि खुरप्रान्तं चेतत्य् अक्षिपटं न तु । तत् तस्य नाक्षिणिर्जीवं नाजीवत्य् एव सर्वतः
जर एखाद्या माणसाला फक्त खुराच्या टोकाची किंवा डोळ्याच्या पापणीच्या कडाचीच जाणीव असेल, पण डोळ्याची नसल्यास, त्याच्यासाठी डोळ्याचं खरं जीवन उरत नाही, आणि ते कुठल्याही प्रकारे जिवंत राहत नाही.
तथा खं खतया भूमिर् भूमित्वेनाप्तया जलम् । यद् यथा चेतति स्वैरं तद् वेत्त्य् एव तथावपुः
त्याचप्रमाणे, आकाशाला आपण आकाश म्हणून, पृथ्वीला पृथ्वी म्हणून, आणि पाण्याला पाणी म्हणूनच ओळखतो; जसं मनात ठरवलं, तसं ते आपल्याला दिसतं आणि तसंच समजतं.
इति सर्वशरीरेण जङ्गमत्वेन जङ्गमम् । स्थावरं स्थावरत्वेन सर्वात्मा भावयन् स्थितः
म्हणून जो सर्व शरीरांना जसं ते जंगम आहे तसं, आणि स्थिर आहे तसं स्थिर म्हणून पाहतो, तो सर्वांचा आत्मा म्हणून स्थिर राहतो.
तस्माद् यज् जङ्गमं नाम तत् सचोपनरूपधृत् । तेन बुद्धं ततस् तद्वत् तद् एवाद्यापि संस्थितम्
म्हणून जे काही जंगम म्हणून ओळखलं जातं, ते खरंच तसं अस्तित्वात आहे; जसं ते ओळखलं गेलं, तसंच ते आजही तसंच टिकून आहे.
यज् जडाभिधम् आबुद्धं स्थावरं तेन वै पुनः । जडम् अद्यापि संविद्धि शिलातरुतृणादि तत्
जे 'जड' म्हणून ओळखले जाते आणि जे समजले जात नाही, तेच स्थावर आहे. आजही, दगड, झाडे, गवत यांसारख्या गोष्टी जडच आहेत असे समज.
न तु जाड्यं पृथक् किञ्चिद् अस्ति नापि च चेतनम् । नास्ति भेदो ऽत्र सर्गादौ सत्तासामान्यकेन तु
पण प्रत्यक्षात जडपणा किंवा चेतना यांची स्वतंत्र अशी काहीही सत्ता नाही. सृष्टीच्या आरंभी सर्वत्र अस्तित्वाच्या एकाच आधारामुळे इथे काहीही भेद नाही.
वृक्षाणाम् उपलानां या नामान्तस्स्थास् स्वसंविदः । बुद्ध्यादीनीहितान्य् एव तानि तेषाम् इह स्थितिः
झाडे आणि दगड यांच्या आत असलेली नावे म्हणजे त्यांची स्वतःचीच अंतर्गत जाणीव आहे. त्यांचे अस्तित्व बुद्धी वगैरे यांच्या उपस्थितीमुळेच येथे टिकून आहे.
विदो ऽन्तस् स्थावरादेर् यास् तस्या बुद्ध्यादयो हि ते । अन्याभिधानास् त्व् अन्यार्थास् सङ्केतैर् अपरैस् स्थिताः
स्थावर वगैरेच्या आत असलेली बुद्धी वगैरे ही फक्त वेगळी नावे आहेत, जी वेगळ्या अर्थासाठी आणि वेगळ्या संकेतांनी निश्चित झालेली आहेत.
क्रिमिकीटपतङ्गानां येषाम् अन्तस् स्वसंविदः । तान्य् एव तेषां बुद्ध्यादीन्य् अन्याभिख्यार्थकानि तु
किडे, कीटक, आणि पतंग यांच्या मनातली जाणीव हीच त्यांची खरी ओळख असते; त्यांची बुद्धी वगैरे फक्त वेगवेगळ्या नावांनी त्यांना ओळखण्यासाठीच असते.
यथोत्तराब्धिजनता दक्षिणाब्धिजनस्थितिम् । न किञ्चिद् अपि जानाति निजसंवेदनाद् ऋते
जसं पूर्व समुद्राजवळचे लोकांना दक्षिण समुद्राजवळच्या लोकांचं अस्तित्व त्यांच्या स्वतःच्या जाणिवेशिवाय कळत नाही,
स्वसंज्ञानुभवे लीनास् तथा स्थावरजङ्गमाः । परस्परजडास् सर्वे स्वसङ्केतपरायणाः
तसंच सर्व स्थावर आणि जंगम प्राणी आपल्या स्वतःच्या जाणिवेतच मग्न असतात, एकमेकांना न समजणारे, आणि प्रत्येकजण आपल्या स्वतःच्या जगात रमलेला असतो.
यथा शिलान्तस्संस्थानां बहिस्स्थानां च वेदनम् । असज् जडं च भेकानां मिथोऽन्तस् तस्थुषां तथा
जसं दगडांना त्यांच्या बाहेरचं काही कळत नाही, आणि बेडूक जड असल्यामुळे एकमेकांना आपापल्या जागेत समजत नाहीत,
तत्र सर्वगतं चित्त्वाच् चिद्व्योम्ना यत् प्रचेतितम् । सर्गादौ चोपनं वायुस् स इहाद्यापि संस्थितः
तेथे सर्वत्र पसरलेले मन, जे चैतन्याच्या आकाशातून प्रकट होते, तसेच सृष्टीच्या आरंभी जसा वारा होता, तसाच तो आजही आहे.
विदितं यत् तु सौशिर्यं तन् नभस् तत्र मारुतः । स्पन्दात्मेत्यादि स महान् पदार्थेष्व् इति चोपनम्
जेथे जे शून्यपण ओळखले जाते तेथे ते आकाश असते, आणि त्यात वारा असतो; तो स्पंदनस्वरूप असून, वस्तूंमध्ये तोच मोठा तत्त्व मानला जातो.
चित्त्वं तु परमार्थेन स्थावरे जङ्गमे स्थितम् । चोपनान्य् अनिलैर् एव भवन्ति न भवन्ति च
पण खऱ्या अर्थाने मन हे स्थिर आणि चल अशा दोन्हींत असते; त्याची प्रकट रूपे वाऱ्यामुळेच निर्माण होतात आणि नाहीशीही होतात.
एवं भ्रान्तिमयं विश्वं पदार्थास् संविदंशवः । सर्गादिषु यथैवासंस् तथैवाद्यापि संस्थिताः
अशा प्रकारे हा सारा भ्रमयुक्त जग, चैतन्याच्या किरणांनी बनलेला आहे; सृष्टीच्या आरंभी हे जसे होते, तसेच ते आजही तसंच आहे.
यथा विश्वपदार्थानां स्वभावस्य विजृम्भणम् । असत्यम् एव सत्याभं तद् एतत् कथितं तव
जसा या जगातल्या सगळ्या वस्तूंचा खरा स्वभाव दिसतो तसा वाटतो, पण प्रत्यक्षात तो खरा नसतो — हे तुला समजावून सांगितलं आहे.
अयम् अस्तङ्गतप्रायः पश्य राजा विदूरथः । मालाशवस्य पद्मस्य पत्युस् ते याति हृद्गुहाम्
पहा, राजा विदूरथ, जो माळेसारख्या कमळाचा स्वामी आहे, तो आता जवळजवळ या जगातून निघून गेला आहे; तो तुझ्या हृदयाच्या आतल्या खोल भागात प्रवेश करत आहे.