उद्यानानि विमानानि शोभनानि पुनः पुनः । स्वकर्मभिर् उपात्तानि पुण्यानीत्य् एव पुण्यवान्
पुन्हा पुन्हा सुंदर बागा, राजवाडे आणि शुभ गोष्टी आपल्या कर्मामुळे मिळतात; पुण्यवान माणूस असं समजतो, 'हे सर्व पुण्यामुळे मिळालं.'
इमानि कण्टकश्वभ्रशस्त्रपत्त्रवनानि च । स्वकर्मदुष्कृतोत्थानि संप्राप्तानीति पापवान्
हे काटेरी खड्डे, तलवारीसारखी पानं असलेली जंगलं आणि अशा इतर जागा आपल्या वाईट कर्मांमुळे मिळतात; पापी माणूस असं समजतो, 'हे सर्व पापामुळे झालं.'
इयं मे सौम्यसंपाता धरणिश् शीतशाद्वला । स्निग्धच्छायासवापीका पुरस्संस्थेति मध्यमः
ही माझ्यासाठी सौम्य, गार गवताने मढलेली, हिरवळ असलेली, सावलीदार झाडे आणि पाणवठे असलेली, शहरासमोर पसरलेली ही पृथ्वी मध्यम मनुष्यांसाठी आहे.
अयं प्राप्तो यमपुरम् अयम् एष स भूतपः । अयं कर्मविचारो मे कृत इत्य् अनुभूतिमान्
हे म्हणजे यमपुरीत पोहोचणे; हा तो भूतांचा स्वामी; आणि माझ्या कर्माचा विचार इथे झाला आहे—असे प्रत्येकजण अनुभवतो.
इति प्रत्येकम् अभ्येति पृथुस् संसारषण्डकः । यथासंस्थितनिश्शेषपदार्थाचारभासुरः
अशा रीतीने, प्रत्येकासाठी हा मोठा संसाराचा जंगल जवळ येतो, आणि जसे जसे सर्व वस्तू आहेत तसे त्यांच्या कृतीने तो उजळतो.
आकाश एव निश्शून्ये शून्यात्मैवं विभोधवान् । देशकालक्रियादैर्घ्यभासुरो ऽपि न किञ्चन
आकाशात, अगदी रिकाम्या ठिकाणी, जो जागृत आहे त्याला स्वतःचे स्वरूप शून्यच वाटते; जरी तिथे प्रदेश, काळ, कृती आणि विस्तार यांचा भास दिसतो, तरी प्रत्यक्षात काहीच नाही.
इतो ऽयम् अहम् आदिष्टस् स्वकर्मफलभोजने । गच्छाम्य् आशु शुभं स्वर्गम् इतो नरकम् एव वा
इथून मी माझ्या कर्मांच्या फळांचा अनुभव घ्यायला पाठवला जातो; मग मी पटकन चांगल्या स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
अयं स्वर्गो मया भुक्तो भुक्तो ऽयं नरको ऽथवा । इमास् ता योनयो त्यक्ता जाये ऽहं संसृतौ पुनः
हा स्वर्ग मी उपभोगला, किंवा हा नरक मी अनुभवला; या जन्मांचे बंधन सोडून मी पुन्हा संसारात जन्म घेतो.
अयं शालिर् अहं जातः क्रमात् फलम् इह स्थितम् । इत्य् उदर्कप्रबोधेन बुद्ध्यमानो भविष्यति
हा तांदूळ—इथे मी जन्म घेतो आणि हळूहळू इथेच फळ तयार होतं; अशा प्रकारे परिणामांची जाणीव झाली की मनुष्य जागरूक होतो.
संसुप्तवासनस् त्व् एवं बीजतां यात्य् असौ नरे । तद्बीजं योनिगलितं गर्भो भवति मातरि
झोपलेल्या वासनाच माणसात बीजासारख्या होतात; ते बीज गर्भात पडलं की आईच्या पोटी गर्भ तयार होतो.
स गर्भो जायते लोके पूर्वकर्मानुसारतः । भव्यो भवत्य् अभव्यो वा बालको ललिताकृतिः
तो गर्भ या जगात पूर्वीच्या कर्मानुसार जन्म घेतो; मग ते मूल भाग्यवान किंवा दुर्भाग्यवान होतं, आणि त्याचं रूप देखणं असतं.
ततो ऽनुभवतीदं हि यौवनं मदनोन्मुखम् । ततो जरां पद्ममुखे हिमाशनिम् इव च्युताम्
नंतर तो तरुणपण अनुभवतो, जिथे वासनेची ओढ असते; मग, जणू कमळासारख्या चेहऱ्यावर गारठा पडावा तशी, म्हातारपण येतं.
ततो ऽपि व्याधिमरणं पुनर् मरणमूर्छनम् । पुनस् स्वप्नवद् आयातं पिण्डैर् देहपरिग्रहम्
मग आजार आणि मृत्यू येतो, पुन्हा मृत्यूचं बेशुद्धपण येतं; आणि पुन्हा, जणू स्वप्नासारखं, तो पंचमहाभूतांनी बनलेलं शरीर घेतो.
याम्यं याति पुनर् लोकं पुनर् एनं भ्रमक्रमम् । भूयो भूयो ऽनुभवति व्योम्न्य् एव व्योमरूपवान्
तो पुन्हा यमलोकात जातो, मग पुन्हा या भटकंतीच्या फेऱ्यात पडतो; पुन्हा पुन्हा, तो आकाशात आकाशासारखं रूप घेऊन जगण्याचा अनुभव घेतो.
आदिसर्गे यथा देवि भ्रम एव प्रवर्तते । तथा कथय मे भूयः प्रसादाद् बोधवृद्धये
देवी, जसा सृष्टीच्या आरंभी भ्रम उत्पन्न होतो, तसा कृपेनं मला पुन्हा सांग, म्हणजे माझ्या समजुतीची वाढ होईल.
परमार्थघनं शैलाः परमार्थघनं द्रुमाः । परमार्थघनं पृथ्वी परमार्थघनं नभः
पर्वत हेच परमसत्याचं मूळ आहेत, झाडं देखील परमसत्याचं मूळ आहेत, पृथ्वी आणि आकाश सुद्धा परमसत्याचंच मूळ आहेत.
सर्वात्मकत्वात् स यतो यथोदेति चिदीश्वरः । परमाकाशशुद्धात्मा तथा तत्र भवत्य् अलम्
कारण सर्वांचा आत्मा म्हणजेच चैतन्यस्वरूप परमेश्वर आहे, त्याच्यापासून जे काही निर्माण होतं ते अगदी शुद्ध आणि निर्मळ असतं; म्हणून तिथे तेच पुरेसं आहे.
सर्गादौ स्वप्नपुरुषन्यायेनादिप्रजापतिः । यथा स्फुरत्प्रकचितस् तथाद्यापि स्थिता स्थितिः
सृष्टीच्या सुरुवातीला, जसा स्वप्नातील मनुष्य भासत असतो, तसाच आदिप्रजापती प्रकाशमान स्वरूपात प्रकटतो; आणि तीच स्थिती आजही तशीच टिकून आहे.
प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दः पदार्थानां हि बिम्बकम् । प्रतिबिम्बितम् एतस्माद् यत् तद् अद्यापि संस्थितम्
सर्व वस्तूंच्या मूळ छायाचित्राचा तो पहिला प्रतिबिंब आहे. त्यातून जे काही उमटते, ते आजही तसेच टिकून आहे.
यन् नाम सुशिरं स्थानं देहानां तद्गतो ऽनिलः । करोत्य् अङ्गपरिस्पन्दं जीवतीत्य् उच्यते ततः
देहांमध्ये जी पोकळी असते, तिथे वारा जातो आणि त्यामुळे हातपाय हलतात; म्हणूनच त्याला जिवंत म्हणतात.
सर्गादाव् एव मे वैषा जङ्गमे ऽधिष्ठिता स्थितिः । चेतना अपि निस्स्पन्दास् तेन ते पादपादयः
सृष्टीच्या सुरुवातीलाच ही स्थिती सर्व जिवंत प्राण्यांमध्ये स्थिर झाली होती; आणि जरी चेतना स्थिर असली, तरी त्याच्यामुळे झाडे वगैरे जशी आहेत तशी राहतात.
चिदाकाशो ऽयम् एवांशं कुरुते चेतनोदितम् । स एव संविद् भवति शेषं तद् अपि नैव तत्
हीच चैतन्याची अवकाश चेतनेने जागृत होऊन एक भाग घेते; तोच ज्ञानरूप होतो आणि उरलेले खरेच तसे नसते.
नरो यदि खुरप्रान्तं चेतत्य् अक्षिपटं न तु । तत् तस्य नाक्षिणिर्जीवं नाजीवत्य् एव सर्वतः
जर एखाद्या माणसाला फक्त खुराच्या टोकाची किंवा डोळ्याच्या पापणीच्या कडाचीच जाणीव असेल, पण डोळ्याची नसल्यास, त्याच्यासाठी डोळ्याचं खरं जीवन उरत नाही, आणि ते कुठल्याही प्रकारे जिवंत राहत नाही.
तथा खं खतया भूमिर् भूमित्वेनाप्तया जलम् । यद् यथा चेतति स्वैरं तद् वेत्त्य् एव तथावपुः
त्याचप्रमाणे, आकाशाला आपण आकाश म्हणून, पृथ्वीला पृथ्वी म्हणून, आणि पाण्याला पाणी म्हणूनच ओळखतो; जसं मनात ठरवलं, तसं ते आपल्याला दिसतं आणि तसंच समजतं.
इति सर्वशरीरेण जङ्गमत्वेन जङ्गमम् । स्थावरं स्थावरत्वेन सर्वात्मा भावयन् स्थितः
म्हणून जो सर्व शरीरांना जसं ते जंगम आहे तसं, आणि स्थिर आहे तसं स्थिर म्हणून पाहतो, तो सर्वांचा आत्मा म्हणून स्थिर राहतो.
तस्माद् यज् जङ्गमं नाम तत् सचोपनरूपधृत् । तेन बुद्धं ततस् तद्वत् तद् एवाद्यापि संस्थितम्
म्हणून जे काही जंगम म्हणून ओळखलं जातं, ते खरंच तसं अस्तित्वात आहे; जसं ते ओळखलं गेलं, तसंच ते आजही तसंच टिकून आहे.
यज् जडाभिधम् आबुद्धं स्थावरं तेन वै पुनः । जडम् अद्यापि संविद्धि शिलातरुतृणादि तत्
जे 'जड' म्हणून ओळखले जाते आणि जे समजले जात नाही, तेच स्थावर आहे. आजही, दगड, झाडे, गवत यांसारख्या गोष्टी जडच आहेत असे समज.
न तु जाड्यं पृथक् किञ्चिद् अस्ति नापि च चेतनम् । नास्ति भेदो ऽत्र सर्गादौ सत्तासामान्यकेन तु
पण प्रत्यक्षात जडपणा किंवा चेतना यांची स्वतंत्र अशी काहीही सत्ता नाही. सृष्टीच्या आरंभी सर्वत्र अस्तित्वाच्या एकाच आधारामुळे इथे काहीही भेद नाही.
वृक्षाणाम् उपलानां या नामान्तस्स्थास् स्वसंविदः । बुद्ध्यादीनीहितान्य् एव तानि तेषाम् इह स्थितिः
झाडे आणि दगड यांच्या आत असलेली नावे म्हणजे त्यांची स्वतःचीच अंतर्गत जाणीव आहे. त्यांचे अस्तित्व बुद्धी वगैरे यांच्या उपस्थितीमुळेच येथे टिकून आहे.
विदो ऽन्तस् स्थावरादेर् यास् तस्या बुद्ध्यादयो हि ते । अन्याभिधानास् त्व् अन्यार्थास् सङ्केतैर् अपरैस् स्थिताः
स्थावर वगैरेच्या आत असलेली बुद्धी वगैरे ही फक्त वेगळी नावे आहेत, जी वेगळ्या अर्थासाठी आणि वेगळ्या संकेतांनी निश्चित झालेली आहेत.