मृत एवानुभवति कश्चित् सामान्यपातकी । स्ववासनानुसारेण देहं सम्पन्नम् अक्षतम्
मरणानंतर एक सर्वसाधारण पापी आपल्या पूर्वीच्या सवयीप्रमाणे, जणू काही त्याचे शरीर पूर्णपणे शाबूत आहे असे अनुभवतो.
सङ्कल्प इव सङ्कल्प इव वेत्ति स तादृशम् । तस्मिन्न् एव क्षणे तस्य स्मृतिर् इत्थम् उदेत्य् अपि
जसे स्वप्नात मनात येईल तसेच दिसते, तसाच तोही तसा अनुभव घेतो; आणि त्याच क्षणी त्याच्या मनात तशाच आठवणी जाग्या होतात.
ये तूत्तममहापुण्यमृतिमोहाद् अनन्तरम् । स्वर्गं विद्याधरपुरं स्मृत्यास्व् अनुभवन्ति ते
पण जे उत्तम पुण्यसंपन्न असतात, ते मृत्यूनंतर लगेचच गोंधळाच्या अवस्थेतही, आपल्या स्मरणशक्तीने स्वर्ग किंवा विद्याधरांचे नगर यांचा अनुभव घेतात.
ततो ऽन्यकर्मसदृशं भुक्त्वान्यत्र निजं फलम् । जायन्ते मानुषे लोके सश्रीके सज्जनास्पदे
त्यानंतर, आपल्या कर्मानुसार इतरत्र फळ भोगून, ते पुन्हा मानवजन्म घेतात आणि शुभ, सज्जनांच्या ठिकाणी जन्माला येतात.
ये ऽथ मध्यमधर्माणो मृतिमोहाद् अनन्तरम् । त इहोत्तारं कुर्वन्तस् स्थितं पश्यन्ति देहकम्
मध्यम दर्जाच्या पुण्याई असलेले लोक, मृत्यू आणि गोंधळानंतर लगेचच, आपलं शरीर खाली पडलेलं आहे असं वरून पाहतात.
ये ऽथ सामान्यधर्माणो मृतिमोहाद् अनन्तरम् । ते व्योमवायुवलिताः प्रयान्त्य् ओषधिपल्लवान्
सामान्य पुण्य असलेले लोक, मृत्यू आणि गोंधळानंतर, आकाशातून वाऱ्याच्या झोतावर उडत जाऊन, झाडांच्या पानांमध्ये आणि कोंबांमध्ये प्रवेश करतात.
तत्र चारुफलं भूत्वा प्रविश्य हृदयं नृणाम् । ततस् ताम् अधितिष्ठन्ति गर्भे जातिक्रमोदिते
ते तिथे सुंदर फळ होऊन, माणसांच्या हृदयात प्रवेश करतात आणि मग तिथून जन्माचा काळ सुरू होताच गर्भात वास करतात.
स्ववासनानुसारेण प्रेता एतां व्यवस्थितिं । मूर्छान्ते ऽनुभवन्त्य् अन्तः क्रमेणैवाक्रमेण च
आपल्या इच्छेनुसार हे प्रेतात्मे, शुद्धी संपल्यावर, ही स्थिती कधी हळूहळू तर कधी एकदम अनुभवतात.
आदौ मृता वयम् इति बुध्यन्ते तदनुक्रमात् । बन्धुपिण्डादिदानेन प्रोत्पन्ना इति वेदिनः
सुरुवातीला आपल्याला जाणवतं, 'आपण मेलो आहोत.' मग पुढे, नातेवाईकांनी पिंड वगैरे दान केल्यामुळे आपण पुन्हा जन्माला आलो, असं जाणणारे सांगतात.
ततो यमभटा एते कालपाशान्वितास् तथा । नीयमानो व्रजाम्य् एभिः क्षणाद् यमपुरं त्व् इति
त्याच्यानंतर, काळाचा फास घेऊन आलेले यमाचे दूत म्हणतात, 'हे मला घेऊन चालले आहेत आणि क्षणातच मी यमाच्या नगरीत जातो.'
उद्यानानि विमानानि शोभनानि पुनः पुनः । स्वकर्मभिर् उपात्तानि पुण्यानीत्य् एव पुण्यवान्
पुन्हा पुन्हा सुंदर बागा, राजवाडे आणि शुभ गोष्टी आपल्या कर्मामुळे मिळतात; पुण्यवान माणूस असं समजतो, 'हे सर्व पुण्यामुळे मिळालं.'
इमानि कण्टकश्वभ्रशस्त्रपत्त्रवनानि च । स्वकर्मदुष्कृतोत्थानि संप्राप्तानीति पापवान्
हे काटेरी खड्डे, तलवारीसारखी पानं असलेली जंगलं आणि अशा इतर जागा आपल्या वाईट कर्मांमुळे मिळतात; पापी माणूस असं समजतो, 'हे सर्व पापामुळे झालं.'
इयं मे सौम्यसंपाता धरणिश् शीतशाद्वला । स्निग्धच्छायासवापीका पुरस्संस्थेति मध्यमः
ही माझ्यासाठी सौम्य, गार गवताने मढलेली, हिरवळ असलेली, सावलीदार झाडे आणि पाणवठे असलेली, शहरासमोर पसरलेली ही पृथ्वी मध्यम मनुष्यांसाठी आहे.
अयं प्राप्तो यमपुरम् अयम् एष स भूतपः । अयं कर्मविचारो मे कृत इत्य् अनुभूतिमान्
हे म्हणजे यमपुरीत पोहोचणे; हा तो भूतांचा स्वामी; आणि माझ्या कर्माचा विचार इथे झाला आहे—असे प्रत्येकजण अनुभवतो.
इति प्रत्येकम् अभ्येति पृथुस् संसारषण्डकः । यथासंस्थितनिश्शेषपदार्थाचारभासुरः
अशा रीतीने, प्रत्येकासाठी हा मोठा संसाराचा जंगल जवळ येतो, आणि जसे जसे सर्व वस्तू आहेत तसे त्यांच्या कृतीने तो उजळतो.
आकाश एव निश्शून्ये शून्यात्मैवं विभोधवान् । देशकालक्रियादैर्घ्यभासुरो ऽपि न किञ्चन
आकाशात, अगदी रिकाम्या ठिकाणी, जो जागृत आहे त्याला स्वतःचे स्वरूप शून्यच वाटते; जरी तिथे प्रदेश, काळ, कृती आणि विस्तार यांचा भास दिसतो, तरी प्रत्यक्षात काहीच नाही.
इतो ऽयम् अहम् आदिष्टस् स्वकर्मफलभोजने । गच्छाम्य् आशु शुभं स्वर्गम् इतो नरकम् एव वा
इथून मी माझ्या कर्मांच्या फळांचा अनुभव घ्यायला पाठवला जातो; मग मी पटकन चांगल्या स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
अयं स्वर्गो मया भुक्तो भुक्तो ऽयं नरको ऽथवा । इमास् ता योनयो त्यक्ता जाये ऽहं संसृतौ पुनः
हा स्वर्ग मी उपभोगला, किंवा हा नरक मी अनुभवला; या जन्मांचे बंधन सोडून मी पुन्हा संसारात जन्म घेतो.
अयं शालिर् अहं जातः क्रमात् फलम् इह स्थितम् । इत्य् उदर्कप्रबोधेन बुद्ध्यमानो भविष्यति
हा तांदूळ—इथे मी जन्म घेतो आणि हळूहळू इथेच फळ तयार होतं; अशा प्रकारे परिणामांची जाणीव झाली की मनुष्य जागरूक होतो.
संसुप्तवासनस् त्व् एवं बीजतां यात्य् असौ नरे । तद्बीजं योनिगलितं गर्भो भवति मातरि
झोपलेल्या वासनाच माणसात बीजासारख्या होतात; ते बीज गर्भात पडलं की आईच्या पोटी गर्भ तयार होतो.
स गर्भो जायते लोके पूर्वकर्मानुसारतः । भव्यो भवत्य् अभव्यो वा बालको ललिताकृतिः
तो गर्भ या जगात पूर्वीच्या कर्मानुसार जन्म घेतो; मग ते मूल भाग्यवान किंवा दुर्भाग्यवान होतं, आणि त्याचं रूप देखणं असतं.
ततो ऽनुभवतीदं हि यौवनं मदनोन्मुखम् । ततो जरां पद्ममुखे हिमाशनिम् इव च्युताम्
नंतर तो तरुणपण अनुभवतो, जिथे वासनेची ओढ असते; मग, जणू कमळासारख्या चेहऱ्यावर गारठा पडावा तशी, म्हातारपण येतं.
ततो ऽपि व्याधिमरणं पुनर् मरणमूर्छनम् । पुनस् स्वप्नवद् आयातं पिण्डैर् देहपरिग्रहम्
मग आजार आणि मृत्यू येतो, पुन्हा मृत्यूचं बेशुद्धपण येतं; आणि पुन्हा, जणू स्वप्नासारखं, तो पंचमहाभूतांनी बनलेलं शरीर घेतो.
याम्यं याति पुनर् लोकं पुनर् एनं भ्रमक्रमम् । भूयो भूयो ऽनुभवति व्योम्न्य् एव व्योमरूपवान्
तो पुन्हा यमलोकात जातो, मग पुन्हा या भटकंतीच्या फेऱ्यात पडतो; पुन्हा पुन्हा, तो आकाशात आकाशासारखं रूप घेऊन जगण्याचा अनुभव घेतो.
आदिसर्गे यथा देवि भ्रम एव प्रवर्तते । तथा कथय मे भूयः प्रसादाद् बोधवृद्धये
देवी, जसा सृष्टीच्या आरंभी भ्रम उत्पन्न होतो, तसा कृपेनं मला पुन्हा सांग, म्हणजे माझ्या समजुतीची वाढ होईल.
परमार्थघनं शैलाः परमार्थघनं द्रुमाः । परमार्थघनं पृथ्वी परमार्थघनं नभः
पर्वत हेच परमसत्याचं मूळ आहेत, झाडं देखील परमसत्याचं मूळ आहेत, पृथ्वी आणि आकाश सुद्धा परमसत्याचंच मूळ आहेत.
सर्वात्मकत्वात् स यतो यथोदेति चिदीश्वरः । परमाकाशशुद्धात्मा तथा तत्र भवत्य् अलम्
कारण सर्वांचा आत्मा म्हणजेच चैतन्यस्वरूप परमेश्वर आहे, त्याच्यापासून जे काही निर्माण होतं ते अगदी शुद्ध आणि निर्मळ असतं; म्हणून तिथे तेच पुरेसं आहे.
सर्गादौ स्वप्नपुरुषन्यायेनादिप्रजापतिः । यथा स्फुरत्प्रकचितस् तथाद्यापि स्थिता स्थितिः
सृष्टीच्या सुरुवातीला, जसा स्वप्नातील मनुष्य भासत असतो, तसाच आदिप्रजापती प्रकाशमान स्वरूपात प्रकटतो; आणि तीच स्थिती आजही तशीच टिकून आहे.
प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दः पदार्थानां हि बिम्बकम् । प्रतिबिम्बितम् एतस्माद् यत् तद् अद्यापि संस्थितम्
सर्व वस्तूंच्या मूळ छायाचित्राचा तो पहिला प्रतिबिंब आहे. त्यातून जे काही उमटते, ते आजही तसेच टिकून आहे.
यन् नाम सुशिरं स्थानं देहानां तद्गतो ऽनिलः । करोत्य् अङ्गपरिस्पन्दं जीवतीत्य् उच्यते ततः
देहांमध्ये जी पोकळी असते, तिथे वारा जातो आणि त्यामुळे हातपाय हलतात; म्हणूनच त्याला जिवंत म्हणतात.