आत्मन्य् अस्थिघटापुष्टम् अन्यस्य व्योम केवलम् । आधारे भूतले सार्कम् आकाशजनवासनम्
स्वतःमध्ये तो हाडांच्या चौकटीने भरलेले शरीर पाहतो; दुसऱ्यात फक्त आकाशच दिसते; आधार असलेल्या पृथ्वीवर, सूर्य आणि आकाशात राहणाऱ्यांचे निवासस्थान दिसते.
भवन्ति यद्विधाः प्रेतास् तेषां भेदम् इमं शृणु । सामान्यपापिनो मध्यपापिनस् स्थूलपापिनः
प्रेतांची जी विविध रूपे आहेत, त्यांचा भेद आता ऐक. सामान्य पापी, मध्यम पापी आणि जड पापी असे प्रकार आहेत.
सामान्यधर्मा मध्यस्थधर्मा चोत्तमधर्मवान् । एतेषां कस्यचिद् भेदो द्वौ त्रयो ऽप्य् अथ कस्यचित्
काही लोक साधारण सद्गुणी असतात, काही मध्यम सद्गुणी, तर काही उत्कृष्ट सद्गुणी असतात. काहींमध्ये हे गुण वेगळे दिसतात, तर काहींमध्ये दोन किंवा तिन्ही गुण एकत्र असू शकतात.
कश्चिन् महापातकवान् वत्सरान् मृतिमूर्छनाम् । विमूढो ऽनुभवत्य् अन्तः पाषाणहृदयोपमाम्
जो मोठ्या पापांनी भारावलेला असतो, तो मृत्यूनंतर अनेक वर्षे आतून गोंधळलेला राहतो, त्याचे मन दगडासारखे कठीण होते आणि तो मृत्यूसमान अचेत अवस्थेत जगतो.
ततः कालेन सम्बुद्धो वासनाजठरोदितम् । अनुभूय चिरं कालं वासनादुःखम् अक्षतम्
नंतर काही काळाने, मनातील जुन्या वासनांनी जागृत होऊन, तो खूप काळ त्या वासनांपासून निर्माण होणारे अखंड दुःख भोगतो.
भुक्त्वा योनिशतान्य् उच्चैर् दुःखाद् दुःखान्तरं गतः । कदाचिद् इमम् आयाति संसारस्वप्नविभ्रमम्
शेकडो जन्म घेतल्यावर, एक दुःख संपत नाही तोच दुसरे दुःख येते, आणि कधी कधी तो या संसाराच्या गोंधळलेल्या स्वप्नात पुन्हा येतो.
अथ वा मृतिमोहान्ते जडां दुःखशताकुलां । क्षणाद् वृक्षादिताम् एव हृत्स्थाम् अनुभवन्ति ते
किंवा मृत्यूच्या मोहाचा शेवट झाल्यावर, ते लोक क्षणातच हृदयात खोल रुजलेली, शेकडो दुःखांनी व्यापलेली जडपणा अनुभवतात, आणि कधी कधी झाडासारख्या जन्मातही पडतात.
स्ववासनानुरूपाणि दुःखानि नरके पुनः । अनुभूयाथ योनीषु जायन्ते भूतले चिरात्
पुन्हा, आपल्या वासनांनुसार त्यांना नरकात विविध दुःखे भोगावी लागतात, आणि नंतर खूप काळाने पृथ्वीवर वेगवेगळ्या गर्भात जन्म घ्यावा लागतो.
अथ मध्यमपापो यो मृतिमोहाद् अनन्तरम् । स शिलाजठरं जाड्यं कञ्चित् कालं प्रपश्यति
मध्यम पापी माणूस, मृत्यूच्या मोहानंतर लगेच काही काळासाठी दगडाच्या पोटासारखा जडपणा अनुभवतो.
ततः प्रबुध्य कालेन केनचिद् वा तथैव वा । तिर्यगादिक्रमैर् भुक्त्वा योनीस् संसारम् एष्यति
नंतर, काही काळाने किंवा कोणत्यातरी कारणाने, तो जागा होतो आणि पशू वगैरे विविध जन्म घेत जगात पुन्हा प्रवेश करतो.
मृत एवानुभवति कश्चित् सामान्यपातकी । स्ववासनानुसारेण देहं सम्पन्नम् अक्षतम्
मरणानंतर एक सर्वसाधारण पापी आपल्या पूर्वीच्या सवयीप्रमाणे, जणू काही त्याचे शरीर पूर्णपणे शाबूत आहे असे अनुभवतो.
सङ्कल्प इव सङ्कल्प इव वेत्ति स तादृशम् । तस्मिन्न् एव क्षणे तस्य स्मृतिर् इत्थम् उदेत्य् अपि
जसे स्वप्नात मनात येईल तसेच दिसते, तसाच तोही तसा अनुभव घेतो; आणि त्याच क्षणी त्याच्या मनात तशाच आठवणी जाग्या होतात.
ये तूत्तममहापुण्यमृतिमोहाद् अनन्तरम् । स्वर्गं विद्याधरपुरं स्मृत्यास्व् अनुभवन्ति ते
पण जे उत्तम पुण्यसंपन्न असतात, ते मृत्यूनंतर लगेचच गोंधळाच्या अवस्थेतही, आपल्या स्मरणशक्तीने स्वर्ग किंवा विद्याधरांचे नगर यांचा अनुभव घेतात.
ततो ऽन्यकर्मसदृशं भुक्त्वान्यत्र निजं फलम् । जायन्ते मानुषे लोके सश्रीके सज्जनास्पदे
त्यानंतर, आपल्या कर्मानुसार इतरत्र फळ भोगून, ते पुन्हा मानवजन्म घेतात आणि शुभ, सज्जनांच्या ठिकाणी जन्माला येतात.
ये ऽथ मध्यमधर्माणो मृतिमोहाद् अनन्तरम् । त इहोत्तारं कुर्वन्तस् स्थितं पश्यन्ति देहकम्
मध्यम दर्जाच्या पुण्याई असलेले लोक, मृत्यू आणि गोंधळानंतर लगेचच, आपलं शरीर खाली पडलेलं आहे असं वरून पाहतात.
ये ऽथ सामान्यधर्माणो मृतिमोहाद् अनन्तरम् । ते व्योमवायुवलिताः प्रयान्त्य् ओषधिपल्लवान्
सामान्य पुण्य असलेले लोक, मृत्यू आणि गोंधळानंतर, आकाशातून वाऱ्याच्या झोतावर उडत जाऊन, झाडांच्या पानांमध्ये आणि कोंबांमध्ये प्रवेश करतात.
तत्र चारुफलं भूत्वा प्रविश्य हृदयं नृणाम् । ततस् ताम् अधितिष्ठन्ति गर्भे जातिक्रमोदिते
ते तिथे सुंदर फळ होऊन, माणसांच्या हृदयात प्रवेश करतात आणि मग तिथून जन्माचा काळ सुरू होताच गर्भात वास करतात.
स्ववासनानुसारेण प्रेता एतां व्यवस्थितिं । मूर्छान्ते ऽनुभवन्त्य् अन्तः क्रमेणैवाक्रमेण च
आपल्या इच्छेनुसार हे प्रेतात्मे, शुद्धी संपल्यावर, ही स्थिती कधी हळूहळू तर कधी एकदम अनुभवतात.
आदौ मृता वयम् इति बुध्यन्ते तदनुक्रमात् । बन्धुपिण्डादिदानेन प्रोत्पन्ना इति वेदिनः
सुरुवातीला आपल्याला जाणवतं, 'आपण मेलो आहोत.' मग पुढे, नातेवाईकांनी पिंड वगैरे दान केल्यामुळे आपण पुन्हा जन्माला आलो, असं जाणणारे सांगतात.
ततो यमभटा एते कालपाशान्वितास् तथा । नीयमानो व्रजाम्य् एभिः क्षणाद् यमपुरं त्व् इति
त्याच्यानंतर, काळाचा फास घेऊन आलेले यमाचे दूत म्हणतात, 'हे मला घेऊन चालले आहेत आणि क्षणातच मी यमाच्या नगरीत जातो.'
उद्यानानि विमानानि शोभनानि पुनः पुनः । स्वकर्मभिर् उपात्तानि पुण्यानीत्य् एव पुण्यवान्
पुन्हा पुन्हा सुंदर बागा, राजवाडे आणि शुभ गोष्टी आपल्या कर्मामुळे मिळतात; पुण्यवान माणूस असं समजतो, 'हे सर्व पुण्यामुळे मिळालं.'
इमानि कण्टकश्वभ्रशस्त्रपत्त्रवनानि च । स्वकर्मदुष्कृतोत्थानि संप्राप्तानीति पापवान्
हे काटेरी खड्डे, तलवारीसारखी पानं असलेली जंगलं आणि अशा इतर जागा आपल्या वाईट कर्मांमुळे मिळतात; पापी माणूस असं समजतो, 'हे सर्व पापामुळे झालं.'
इयं मे सौम्यसंपाता धरणिश् शीतशाद्वला । स्निग्धच्छायासवापीका पुरस्संस्थेति मध्यमः
ही माझ्यासाठी सौम्य, गार गवताने मढलेली, हिरवळ असलेली, सावलीदार झाडे आणि पाणवठे असलेली, शहरासमोर पसरलेली ही पृथ्वी मध्यम मनुष्यांसाठी आहे.
अयं प्राप्तो यमपुरम् अयम् एष स भूतपः । अयं कर्मविचारो मे कृत इत्य् अनुभूतिमान्
हे म्हणजे यमपुरीत पोहोचणे; हा तो भूतांचा स्वामी; आणि माझ्या कर्माचा विचार इथे झाला आहे—असे प्रत्येकजण अनुभवतो.
इति प्रत्येकम् अभ्येति पृथुस् संसारषण्डकः । यथासंस्थितनिश्शेषपदार्थाचारभासुरः
अशा रीतीने, प्रत्येकासाठी हा मोठा संसाराचा जंगल जवळ येतो, आणि जसे जसे सर्व वस्तू आहेत तसे त्यांच्या कृतीने तो उजळतो.
आकाश एव निश्शून्ये शून्यात्मैवं विभोधवान् । देशकालक्रियादैर्घ्यभासुरो ऽपि न किञ्चन
आकाशात, अगदी रिकाम्या ठिकाणी, जो जागृत आहे त्याला स्वतःचे स्वरूप शून्यच वाटते; जरी तिथे प्रदेश, काळ, कृती आणि विस्तार यांचा भास दिसतो, तरी प्रत्यक्षात काहीच नाही.
इतो ऽयम् अहम् आदिष्टस् स्वकर्मफलभोजने । गच्छाम्य् आशु शुभं स्वर्गम् इतो नरकम् एव वा
इथून मी माझ्या कर्मांच्या फळांचा अनुभव घ्यायला पाठवला जातो; मग मी पटकन चांगल्या स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
अयं स्वर्गो मया भुक्तो भुक्तो ऽयं नरको ऽथवा । इमास् ता योनयो त्यक्ता जाये ऽहं संसृतौ पुनः
हा स्वर्ग मी उपभोगला, किंवा हा नरक मी अनुभवला; या जन्मांचे बंधन सोडून मी पुन्हा संसारात जन्म घेतो.
अयं शालिर् अहं जातः क्रमात् फलम् इह स्थितम् । इत्य् उदर्कप्रबोधेन बुद्ध्यमानो भविष्यति
हा तांदूळ—इथे मी जन्म घेतो आणि हळूहळू इथेच फळ तयार होतं; अशा प्रकारे परिणामांची जाणीव झाली की मनुष्य जागरूक होतो.
संसुप्तवासनस् त्व् एवं बीजतां यात्य् असौ नरे । तद्बीजं योनिगलितं गर्भो भवति मातरि
झोपलेल्या वासनाच माणसात बीजासारख्या होतात; ते बीज गर्भात पडलं की आईच्या पोटी गर्भ तयार होतो.