संविदो वेदनं नाम स्वभावो ऽव्यतिरेकवान् । तस्मात् स्वभावसंवित्तेर् नान्यन् मरणजन्मनी
जाणीव म्हणजेच जाणिवेचा स्वभाव, आणि ती कधीच वेगळी होत नाही; म्हणून जन्म किंवा मृत्यू यात जाणीवेच्या स्वभावाशिवाय दुसरं काहीच नाही.
क्वचिद् आवर्तवद् दौस्स्थ्यं क्वचिन् नद्यां जलं यथा । क्वचित् सौम्यं क्वचिज् जीवधर्मीदं चेतनं तथा
कधी वावटळीप्रमाणे अस्वस्थता, कधी नदीतील पाण्यासारखी शांतता, तर कधी कोमलता — ह्याचप्रमाणे ही चेतना सुद्धा कधी अशी, कधी तशी असते.
यथा लतायाः पर्वाणि दीर्घाया मध्यमध्यतः । तथा चेतनसत्ताया जन्मानि मरणानि च
जशी एखाद्या लांब वेलीत तिच्या मधल्या भागात गाठी असतात, तशीच जन्मं आणि मृत्यू हे चेतनेच्या अखंड प्रवाहात मधेच येतात.
न जायते न म्रियते चेतनं पुरुषः क्वचित् । स्वप्नसम्भ्रमवद् भ्रान्तम् एतत् पश्यति केवलम्
चेतना, म्हणजेच पुरुष, कधीच जन्मत नाही किंवा मरत नाही; ती फक्त स्वप्नातील गोंधळासारखी ही भ्रांती पाहते.
पुरुषश् चेतनामात्रं स कदा क्वेव नश्यति । चेतनव्यतिरिक्तं च वदान्यत् किं पुमान् भवेत्
पुरुष म्हणजे शुद्ध चेतनाच; ती कधी आणि कुठे नष्ट होईल? आणि चेतना सोडून पुरुष दुसरं काय असू शकतो? सांग.
क्वाद्य यावन् मृतं ब्रूहि चेतनं कस्य किं कथम् । म्रियन्ते देहलक्षाणि चेतनं स्थितम् अक्षयम्
आजवर कुणाची चेतना कधी, कशी आणि काय मेली, ते सांग. असंख्य देह मरतात, पण चेतना कायमच अबाधित राहते.
अमरिष्यत् तु चेच् चित्त्वम् एकस्मिन्न् एव तन्मृते । अभविष्यन् सर्व एव मृता एकमृताव् इह
जर मन फक्त एखाद्या व्यक्तीत मरून गेलं असतं, तर त्या एकाच्या मृत्यूनं इथल्या सगळ्यांचाच मृत्यू झाला असता.
वासनामात्रवैचित्र्यं यज् जीवो ऽनुभवेत् स्वयम् । तस्यैव जन्ममरणे नामनी परिकल्पिते
फक्त वासनांचं वेगळेपण हेच जीव स्वतः अनुभवतो; त्यासाठीच जन्म आणि मृत्यू ही नावं ठेवल्या जातात.
एवं न किञ्चिन् म्रियते जायते न च कश्चन । वासनावर्तगर्तेषु जीवो लुठति केवलम्
म्हणून काहीच जन्मत नाही, कुणीच मरत नाही; जीव फक्त वासनांच्या भोवऱ्यात फिरत राहतो.
अत्यन्तासम्भवाद् एव दृश्यस्यासौ च वासना । नास्त्य् एवेति विचारेण दृढज्ञाने विनश्यति
जे दिसतं ते पूर्णपणे अशक्य असल्यामुळे, 'हे नाहीच' या विचारानं आणि ठाम ज्ञानानं ती वासना नाहीशी होते.
अनुदितम् उदितं जगत्प्रबन्धं भवभयतो व्यसनैर् विलोक्य सम्यक् । अलम् अनुदितवासनो हि जीवो भवति विमुक्त इतीह सत्यम् अस्तु
संसाराचा उदय आणि अस्त यांचा, तसेच जन्ममरणाच्या भीतीतून येणाऱ्या दुःखांचा नीट विचार केला, तर हेच सत्य ठरते की, ज्याच्या मनात वासनाच उगवलेल्या नाहीत, तो जीव खरोखरच मुक्त असतो.
यथैष जन्तुर् म्रियते जायते च यथा पुनः । तन् मे कथय देवेशि पुनर् बोधविवृद्धये
जसा हा जीव मरतो आणि पुन्हा जन्म घेतो, तसंच हे कसं घडतं, हे मला सांग, देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, म्हणजे माझ्या समजूत वाढावी म्हणून.
नाडीप्रवाहे विधुरे यदा वातविसंस्थताम् । जन्तुः प्राप्नोति हि तदा शाम्यतीवास्य चेतनम्
जेव्हा नाड्यांमधील प्रवाहात वाताचा गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा जीवाला अस्वस्थता येते आणि त्याचं भान जणू शांत होतं.
शुद्धं हि चेतनं नित्यं नोदेति न च शाम्यति । स्थावरे जङ्गमे व्योम्नि शैले ऽग्नौ पवने स्थितम्
शुद्ध चेतना ही नेहमीच शाश्वत असते; ती न उदयाला येते, न नाहीशी होते. ती स्थावर, जंगम, आकाश, पर्वत, अग्नी आणि वाऱ्यामध्ये कायमच असते.
केवलं वातसंरोधाद् यदा स्पन्दः प्रशाम्यति । मृत इत्य् उच्यते देहस् तदा स जडनामकः
जेव्हा केवळ वायूचा अडथळा केल्यामुळे सर्व हालचाल थांबते, तेव्हा त्या देहाला मृत म्हणतात आणि तो त्या वेळी जड असतो.
तस्मिन् देहे शवीभूते वाते खानिलतां गते । चेतनं वासनायुक्तं खात्म तत्रैव तिष्ठति
जेव्हा देह प्रेतासारखा होतो आणि प्राणवायू आकाशात विलीन होतो, तेव्हा वासनांनी युक्त असलेले चैतन्य, म्हणजेच आकाशासारखे आत्मा, तिथेच राहते.
जीव इत्य् उच्यते तस्य नामाणोर् वासनावतः । तत्रैवास्ते स च शवागारे गगनके तथा
वासनांनी भरलेले आणि सूक्ष्म असलेले ज्याचे नाव जीव आहे, तो तिथेच असतो, मग तो प्रेताच्या ठिकाणी असो किंवा आकाशात असो.
ततो ऽसौ प्रेतशब्देन प्रोच्यते व्यवहारिभिः । चेतनो वासनामिश्रस् सामोदानिलवत् स्थितः
म्हणून व्यवहारात त्याला 'प्रेत' असे म्हणतात; वासनांनी मिसळलेले हे चैतन्य सुगंधी वाऱ्यासारखे तिथेच स्थिर असते.
इदं सर्वं परित्यज्य यदास्ते दर्शनान्तरे । स स्वप्न इव सङ्कल्प इव नानाकृतिस् तदा
जेव्हा हे सर्व सोडून तो दुसऱ्या दृष्टीकोनात राहतो, तेव्हा त्याला स्वप्नासारख्या किंवा कल्पनेसारख्या अनेक रूपांत अनुभव येतो.
तस्मिन्न् एव प्रदेशे ऽन्तः पूर्ववत् स्मृतिभाग् भवेत् । तदैव मृतिमूर्छान्ते पश्यत्य् अन्यच् छरीरकम्
त्याच जागेत, आतमध्ये, तो पूर्वीसारखा आठवणींनी भरलेला होतो; मृत्यू किंवा बेशुद्धीच्या शेवटी, तो दुसरे शरीर पाहतो.
आत्मन्य् अस्थिघटापुष्टम् अन्यस्य व्योम केवलम् । आधारे भूतले सार्कम् आकाशजनवासनम्
स्वतःमध्ये तो हाडांच्या चौकटीने भरलेले शरीर पाहतो; दुसऱ्यात फक्त आकाशच दिसते; आधार असलेल्या पृथ्वीवर, सूर्य आणि आकाशात राहणाऱ्यांचे निवासस्थान दिसते.
भवन्ति यद्विधाः प्रेतास् तेषां भेदम् इमं शृणु । सामान्यपापिनो मध्यपापिनस् स्थूलपापिनः
प्रेतांची जी विविध रूपे आहेत, त्यांचा भेद आता ऐक. सामान्य पापी, मध्यम पापी आणि जड पापी असे प्रकार आहेत.
सामान्यधर्मा मध्यस्थधर्मा चोत्तमधर्मवान् । एतेषां कस्यचिद् भेदो द्वौ त्रयो ऽप्य् अथ कस्यचित्
काही लोक साधारण सद्गुणी असतात, काही मध्यम सद्गुणी, तर काही उत्कृष्ट सद्गुणी असतात. काहींमध्ये हे गुण वेगळे दिसतात, तर काहींमध्ये दोन किंवा तिन्ही गुण एकत्र असू शकतात.
कश्चिन् महापातकवान् वत्सरान् मृतिमूर्छनाम् । विमूढो ऽनुभवत्य् अन्तः पाषाणहृदयोपमाम्
जो मोठ्या पापांनी भारावलेला असतो, तो मृत्यूनंतर अनेक वर्षे आतून गोंधळलेला राहतो, त्याचे मन दगडासारखे कठीण होते आणि तो मृत्यूसमान अचेत अवस्थेत जगतो.
ततः कालेन सम्बुद्धो वासनाजठरोदितम् । अनुभूय चिरं कालं वासनादुःखम् अक्षतम्
नंतर काही काळाने, मनातील जुन्या वासनांनी जागृत होऊन, तो खूप काळ त्या वासनांपासून निर्माण होणारे अखंड दुःख भोगतो.
भुक्त्वा योनिशतान्य् उच्चैर् दुःखाद् दुःखान्तरं गतः । कदाचिद् इमम् आयाति संसारस्वप्नविभ्रमम्
शेकडो जन्म घेतल्यावर, एक दुःख संपत नाही तोच दुसरे दुःख येते, आणि कधी कधी तो या संसाराच्या गोंधळलेल्या स्वप्नात पुन्हा येतो.
अथ वा मृतिमोहान्ते जडां दुःखशताकुलां । क्षणाद् वृक्षादिताम् एव हृत्स्थाम् अनुभवन्ति ते
किंवा मृत्यूच्या मोहाचा शेवट झाल्यावर, ते लोक क्षणातच हृदयात खोल रुजलेली, शेकडो दुःखांनी व्यापलेली जडपणा अनुभवतात, आणि कधी कधी झाडासारख्या जन्मातही पडतात.
स्ववासनानुरूपाणि दुःखानि नरके पुनः । अनुभूयाथ योनीषु जायन्ते भूतले चिरात्
पुन्हा, आपल्या वासनांनुसार त्यांना नरकात विविध दुःखे भोगावी लागतात, आणि नंतर खूप काळाने पृथ्वीवर वेगवेगळ्या गर्भात जन्म घ्यावा लागतो.
अथ मध्यमपापो यो मृतिमोहाद् अनन्तरम् । स शिलाजठरं जाड्यं कञ्चित् कालं प्रपश्यति
मध्यम पापी माणूस, मृत्यूच्या मोहानंतर लगेच काही काळासाठी दगडाच्या पोटासारखा जडपणा अनुभवतो.
ततः प्रबुध्य कालेन केनचिद् वा तथैव वा । तिर्यगादिक्रमैर् भुक्त्वा योनीस् संसारम् एष्यति
नंतर, काही काळाने किंवा कोणत्यातरी कारणाने, तो जागा होतो आणि पशू वगैरे विविध जन्म घेत जगात पुन्हा प्रवेश करतो.