गृहीतजलसंविद् चिद्व्योम वारि व्यवस्थितम् । स्वप्ने तथा हि पुरुषः पश्यत्य् आत्मनि वारिताम्
पाणी म्हणून जी जाणीव होते, ती आकाशात पाण्याची स्थिती घेते; स्वप्नात माणूस आपल्या आत पाणी आहे असं पाहतो.
स्वमरुत्संविदा भाति भवत्य् एषा यथास्थिता । चिच्चमत्कारचातुर्यम् असद् एतत् समूहते
स्वतःच्या वाऱ्याच्या जाणीवेने ती तशीच प्रकाशते आणि तशीच राहते; ही जाणीवाची चातुर्य, असत्य गोष्टींची कल्पना करते.
खत्वं मरुत्त्वम् उर्वीत्वम् अप्त्वम् अग्नित्वम् अप्य् असत् । वेत्त्य् अन्तस् स्वप्नसङ्कल्पध्यानेष्व् इव चितिस् स्वयम्
आकाश, वारा, पृथ्वी, पाणी आणि अग्नी ही सर्व स्थिती खोटीच आहेत, हे चैतन्याला आतूनच माहीत असतं, जसं स्वप्न, कल्पना किंवा ध्यानात समजतं.
मरणानन्तरं कर्मफलानुभवनक्रमम् । सर्वकर्मेहशान्त्यर्थं श्रुतं श्रेयस्करं शृणु
मृत्यूनंतर कर्मफळ भोगण्याची जी क्रमशः प्रक्रिया आहे आणि सर्व कर्मांचा शेवट करण्यासाठी जे उपदेशलेलं आहे, ते ऐक, कारण ते कल्याणकारी आहे.
रूढादिसर्गे नियतिर् यैकद्वित्रिचतुर्मिता । पुष्ट्यादिष्व् आयुषः पुंसां तस्याथ नियतिं शृणु
सृष्टीच्या सुरुवातीला जी निश्चित व्यवस्था एक, दोन, तीन किंवा चार प्रकारची असते, आणि पोषण वगैरे बाबतीत प्राण्यांचं आयुष्य कसं ठरतं, त्याची ती व्यवस्था आता ऐक.
देशकालक्रियाद्रव्यशुद्ध्यशुद्धी स्वकर्मणाम् । ऊनत्वे चाधिकत्वे च नृणां कारणम् आयुषः
माणसाच्या आयुष्यात वाढ किंवा घट होण्याचं कारण म्हणजे जागेची, काळाची, कृतीची, द्रव्याची आणि स्वतःच्या कर्मांची शुद्धता किंवा अशुद्धता.
स्वकर्मधर्मे ह्रसति ह्रसत्य् आयुर् नृणाम् इह । वृद्धे वृद्धिम् उपायाति समम् एव भवेत् समे
आपल्या कर्तव्याचं पालन कमी झालं की, माणसाचं आयुष्यही कमी होतं; ते वाढलं की आयुष्य वाढतं; आणि ते जसंच्या तसं राहिलं, तसं आयुष्यही तसंच राहतं.
बालमृत्युप्रदैर् बालो युवा यौवनमृत्युदैः । वृद्धमृत्युप्रदैर् वृद्धः कर्मभिर् मृतिम् ऋच्छति
लहानपणी मृत्यू येणाऱ्या कर्मामुळे मूल मरतं; तारुण्यातील मृत्यू देणाऱ्या कर्मामुळे तरुण मरतो; आणि वृद्धपणात मृत्यू येणाऱ्या कर्मामुळे वृद्ध माणूस मरतो.
यो यथा शास्त्रम् आरब्धं स्वधर्मम् अनुतिष्ठति । भाजनं भवति श्रीमान् स यथाशास्त्रम् आयुषः
जो जसा शास्त्रानुसार आपलं कर्तव्य पार पाडतो, तो शास्त्राप्रमाणेच संपत्ती आणि आयुष्य मिळवतो.
एवं कर्मानुसारेण जन्तुर् अन्त्यां दशाम् इतः । भवत्य् अस्तङ्गतवचो दृङ्मर्मच्छेदिवेदनः
अशा प्रकारे, आपल्या कर्मानुसार हा जीव शेवटच्या अवस्थेला पोहोचतो—त्याचं बोलणं थांबतं, डोळ्यांपुढे अंधार येतो आणि शरीरात ठिकठिकाणी वेदना जाणवतात.
मरणं मे समासेन कथयेन्दुसमानने । किं सुखं मरणं किं वा दुःखं मृत्वा च किं भवेत्
हे चंद्रासारख्या मुखाची, मला थोडक्यात मृत्यूबद्दल सांग. मृत्यू सुखकारक कधी असतो, दुःखदायक कधी असतो, आणि मरण्यानंतर काय घडते हेही सांग.
त्रिविधाः पुरुषास् सन्ति देहस्यान्ते मुमूर्षवः । मूर्खो ऽथ धारणाभ्यासी युक्तिमान् पुरुषस् तथा
शरीराचा अंत जवळ आला की, मरण्याची इच्छा असलेले तीन प्रकारचे लोक असतात — अज्ञानी, एकाग्रतेचा सराव करणारे आणि विवेक असलेले.
अभ्यस्य धारणाश् चेष्टा देहं त्यक्त्वा यथासुखम् । प्रयाति धारणाभ्यासी युक्तियुक्तस् तथैव च
एकाग्रतेचा सराव केलेला आणि विवेक असलेला माणूस, शरीर सोडून आनंदाने पुढे जातो.
धारणा यस्य नाभ्यासं प्राप्ता नैव स मुक्तिभाक् । मूर्खस् स्वमृतिकाले ऽसौ दुःखम् एत्य् अवशाशयः
ज्याने एकाग्रतेचा सराव केला नाही, त्याला मुक्ती मिळत नाही. अज्ञानी माणूस, स्वतःच्या मृत्यूसमयी, आशा न ठेवता, लाचारपणे दुःख भोगतो.
वासनावेशवैवश्यं भावयन् विषयाशयः । दीनतां परमाम् एति परिलूनम् इवाम्बुजम्
जो मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये आसक्ती वाढवतो आणि मनातील जुन्या सवयींना बळी पडतो, तो फारच खचतो, जणू काही कमळ कोमेजून गेल्यासारखा.
अशास्त्रसंस्कृतमतिर् असज्जनपरायणः । मृताव् अनुभवत्य् अन्तर् दाहम् अग्नाव् इव च्युतः
ज्याचे मन शास्त्राच्या संस्काराने घडलेले नाही आणि जो वाईट लोकांच्या संगतीत राहतो, त्याला मृत्यूसमयी अंतःकरणात जळजळ होते, जणू तो अग्नीत टाकल्यासारखा.
यदा घर्घरकण्ठत्वं वैरूप्यं दृष्टिवर्णजम् । गच्छत्य् एष विनाशात्मा तदा भवति दीनधीः
जेव्हा गळा घरघरू लागतो आणि डोळ्यांनी नीट दिसेनासे होते, तेव्हा ही नाशाकडे नेणारी अवस्था मनाला खचवून टाकते.
परमश्यामलालोको दिवाभ्युदितरात्रिकः । भ्रमद्दिङ्मण्डलाभोगो घनमेचकिताम्बरः
त्याचा चेहरा अगदी काळवंडतो, जणू दिवस रात्र झाली आहे; त्याचे शरीर दिशाहीन फिरते आणि दाट, ढगांसारख्या अंधाराने वेढलेले असते.
मर्मव्यथाविधुरितः प्रभ्रमद्वृक्षमण्डलः । आकाशीभूतवसुधो वसुधीभूतखान्तरः
त्याच्या शरीराच्या मर्मस्थळी वेदना होत असते, डोळ्यांसमोर झाडांची वर्तुळे फिरत आहेत असे वाटते; पृथ्वी आकाशासारखी भासते आणि आकाश पृथ्वीप्रमाणे दिसते.
परिवृत्तककुप्चक्र उह्यमान इवार्णवे । नीयमान इवाकाशे घननिद्रोन्मुखाशयः
तो विहिरीच्या चाकासारखा फिरत आहे, जणू समुद्रात फेकला गेला आहे, किंवा आकाशात ओढला जात आहे, त्याचे मन जड ढगांच्या झोपेकडे वळले आहे.
अन्धकूपम् इवापन्नश् शिलान्तर् इव योजितः । स्वयं जडीभवज्जिह्वो विकर्तित इवाशये
तो जणू अंधाऱ्या विहिरीत पडला आहे, किंवा दोन दगडांच्या मध्ये अडकला आहे; त्याची जीभ जड झाली आहे, जणू ती स्वतःच थिजली आहे, आणि त्याचे मन फाटल्यासारखे वाटते.
पततीव नभोमार्गाद् घुणावर्त इवार्पितः । रथद्रुत इवारूढो हिमवद्गलनोन्मुखः
तो जणू आकाशमार्गावरून खाली पडतो आहे, वावटळीत सापडला आहे, किंवा वेगाने धावणाऱ्या रथावर बसला आहे आणि हिमालयाच्या तोंडाकडे चालला आहे.
ज्योत्कुर्वन्न् इव संसारं वह्निमध्यं स्पृशन्न् इव । भ्रमितः क्षेपणेणेव वातयन्त्र इव स्थितः
तो या जगाला जणू प्रकाशमान करतो आहे, जणू अग्नीच्या मध्यभागी स्पर्श करतो आहे; एखाद्या शक्तीने फिरवला जातो, वाऱ्याने चालणाऱ्या यंत्रासारखा उभा आहे.
भ्रमितो वा भ्रम इव कृष्टो रशनयेव वा । भ्रमन्न् इव जलावर्ते शस्त्रयन्त्र इवार्पितः
तो भ्रमासारखा इकडून तिकडे फेकला जातो, जणू दोरीने ओढला जातो, जलाच्या भोवऱ्यात फिरतो आहे, किंवा एखाद्या शस्त्राच्या यंत्रात ठेवला आहे.
प्रोह्यमानस् तृणम् इव महत्य् अर्णवमारुते । दूरोढो वारिपूरेण निपतन्न् इव वाडवे
तो समुद्राच्या प्रचंड वाऱ्याने गवताच्या काडीप्रमाणे उडवला जातो, पाण्याच्या पुरात दूर वाहून जातो, किंवा वाडव्या आगीमध्ये पडतो आहे.
अनन्तगगने श्वभ्रे चक्रावर्ते पतन्न् इव । अद्रिद्यूर्वीविपर्यासदशाम् अनुभवन् स्थितः
तो अनंत आकाशात, खोल दरीत, किंवा चक्राच्या भोवऱ्यात पडतो आहे असं वाटतं; पर्वत आणि पृथ्वी उलटीपालटी होत असल्याचा अनुभव घेत तो तसाच उभा आहे.
पतन्न् इवानवरतं प्रोत्पतन्न् इव वाभितः । घूत्काराकर्णनोद्भ्रान्तः पूर्णसर्वेन्द्रियव्रजः
तो सतत पडतो आहे असे वाटते, किंवा सगळीकडे उडी मारतो आहे असे दिसते; मोठ्या आवाजाने घाबरलेला, आणि त्याची सर्व इंद्रिये पूर्णपणे जागी आहेत.
क्रमाच् छ्यामलतां यान्ति तस्य सर्वार्थसंविदः । यथास्तङ्गच्छन्ति रवौ मन्दालोकतया दिशः
हळूहळू त्याच्या सर्व अर्थांची जाण अंधुक होत जाते, जशी सूर्य मावळताना दिशांना प्रकाश राहत नाही.
पूर्वापरं न जानाति स्मृतिस् तानवम् आगता । यथा पाश्चात्यसन्ध्यान्ते नष्टा दृष्टिर् दिगष्टके
त्याची स्मरणशक्ती क्षीण झाल्यामुळे, त्याला आधी किंवा नंतर काय घडले ते कळत नाही; जसे पश्चिमेकडील संध्याकाळ संपताना, आठही दिशांना दृष्टी हरवते.
मनःकल्पनसामर्थ्यं जहात्य् अस्य विमोहितः । अविवेकेन तेनासौ महामोहे निमज्जति
मोहित झाल्यामुळे त्याची मनाची कल्पनाशक्ती संपते; विवेक नसल्याने तो मोठ्या भ्रमात बुडतो.