मनो मननविक्षुब्धं दिशो दश विधावति । मन्दराहननोद्धूतं क्षीरार्णवपयो यथा
विचारांनी अस्वस्थ झालेलं मन, दहा दिशांना धावतं, जसं मंदार पर्वताच्या धक्क्याने समुद्राचं पाणी सर्वत्र पसरतं.
कल्लोलकलनावर्तं मायामकरमालिनम् । न निरोद्धुं समर्थो ऽस्मि मनोमोहमहार्णवम्
माझ्या मनातल्या मोहाच्या मोठ्या समुद्राला, ज्यात लाटा, भोवरे आणि मायेचे मगर आहेत, मी थांबवू शकत नाही.
भोगदूर्वाङ्कुराकाङ्क्षी श्वभ्रपातम् अचिन्तयन् । मनोहरिणको ब्रह्मन् दूरं विपरिधावति
आनंदाच्या कोवळ्या कोंबांची इच्छा करत, खड्ड्यात पडण्याचा विचारही न करता, हे ब्रह्मन्, मनरूपी हरिण दूरदूर पळत सुटते.
न कदाचन मे चेतस् ताम् आलूनविशीर्णताम् । त्यजत्य् आकुलया वृत्त्या चञ्चलत्वम् इवार्णवः
माझं मन कधीच त्या उपटून टाकलेल्या, विखुरलेल्या अवस्थेला सोडत नाही; त्याच्या अस्थिर वागण्यामुळे, जणू समुद्राची अखंड हालचाल कधी थांबत नाही तसं.
चेतश् चञ्चलया वृत्त्या चिन्तानिचयचञ्चुरम् । धृतिं बध्नाति नैकत्र केसरी पञ्जरे यथा
मन अस्थिरपणे सतत हलत राहतं, विचारांच्या गर्दीने अस्वस्थ होतं, आणि आपली स्थिरता अनेक ठिकाणी बांधून ठेवतं, जसं पिंजऱ्यात अडकलेला सिंह.
मनो मोहरथारूढं शरीराच् छमतासुखम् । हरत्य् उपगतोद्योगं हंसः क्षीरम् इवाम्भसः
मोहाच्या रथावर बसलेलं मन, शरीराचं क्षणिक सुख हळूच हिरावून घेतं, जसं हंस पाण्यातून दूध वेगळं काढतो.
अनल्पकल्पनातल्पे निलीनाश् चित्तवृत्तयः । मुनीन्द्र न प्रबुध्यन्ते तेन तप्तो ऽहम् आकुलः
अनंत कल्पनांच्या लहानशा अंगणी माझ्या मनाच्या हालचाली लपून राहिल्या आहेत, हे ऋषिश्रेष्ठ, म्हणूनच मी व्याकुळ आणि त्रस्त झालो आहे.
क्रोडीकृतदृढग्रन्थितृष्णासूत्रोम्भितात्मना । विहगो जालकेनेव ब्रह्मन् बद्धो ऽस्मि चेतसा
मजबूत आसक्तीच्या गाठी मनात घट्ट बांधल्या गेल्या आहेत, हे ब्रह्मन्, म्हणून मी मनाच्या जाळ्यात अडकलेल्या पक्ष्यासारखा बांधला गेलो आहे.
सततामर्षधूमेन चिन्ताज्वालाबिलेन च । वह्निनेव तृणं शुष्कं मुने दग्धो ऽस्मि चेतसा
सततच्या रागाच्या धुरामुळे आणि चिंता या ज्वाळांच्या गुहेमुळे, हे मुनी, मी मनाने अग्नीने वाळलेल्या गवतासारखा जळून गेलो आहे.
क्रूरेण जडतां यातस् तृष्णाभार्यानुगामिना । शवः कौलेयकेनेव ब्रह्मन् भुक्तो ऽस्मि चेतसा
क्रूर तृष्णेच्या मागे लागून मी जड आणि सुस्त झालो आहे, हे ब्रह्मन्, आणि जसा मृतदेह कोल्ह्याने खाल्ला जातो तसा मी मनाने संपवला गेलो आहे.
तरङ्गतरलास्फालवृत्तिना जडरूपिणा । तटवृक्ष इवौघेन ब्रह्मन् नीतो ऽस्मि चेतसा
हे ब्रह्मन्, माझं मन लाटांमध्ये हेलकावत, स्थिर न राहिलेलं आणि जड झालेलं आहे. त्यामुळे मी जणू नदीच्या काठीचं झाड प्रवाहात वाहून जातं तसा वाहून गेलो आहे.
अवान्तरनिपाताय शून्येनाक्रमणाय च । तृणं चण्डानिलेनेव दूरे नुन्नो ऽस्मि चेतसा
माझं मन रिकामं आणि अस्थिर असल्यामुळे, जणू एखाद्या तुफानी वाऱ्याने गवताचं पातं दूर उडून जातं तसं, मीही खूप दूर फेकला गेलो आहे.
संसारजलधेर् अस्मान् नित्यम् उत्तरणोन्मुखः । सेतुनेव पयःपूरो रोधितो ऽस्मि कुचेतसा
संसाराच्या समुद्रातून नेहमीच पार जाण्याचा मी प्रयत्न करतो, पण माझ्या अशुद्ध मनामुळे, जणू धरणामुळे पाण्याचा पूर अडवला जातो तसा, मीही अडकलो आहे.
पातालाद् गच्छता पृष्ठं पृष्ठात् पातालगामिना । कूपकाष्ठं कुदाम्नेव वेष्टितो ह्य् अस्मि चेतसा
जसं पाताळात जाणाऱ्या वस्तूला मागून दुसरं काही पाताळात खेचतं आणि विहिरीतल्या लाकडाला दोर बांधून ठेवतो, तसं माझ्या मनाने मला पूर्णपणे वेढून टाकलं आहे.
मिथ्यैव स्फाररूपेण विचारविशरारुणा । बालो वेतालकेनेव गृहीतो ऽस्मि स्वचेतसा
माझ्या स्वतःच्या मनाने, जे खोट्या कल्पनांनी फुगलेलं आणि विचारांच्या धारांनी तीक्ष्ण झालेलं आहे, मी जणू एखाद्या लहान मुलासारखा वेताळाच्या तावडीत सापडलो आहे.
वह्नेर् उष्णतरश् शैलाद् अपि कष्टतरक्रमः । वज्राद् अपि दृढो ब्रह्मन् दुर्निग्रहमनोग्रहः
हे ब्रह्मन्, ते अग्नीपेक्षा जास्त तापदायक, डोंगरापेक्षा जास्त कठीण, वज्रापेक्षा जास्त कणखर आणि फारच आवरता न येणारे आहे.
चेतः पतति कार्येषु विहगश् चामिषेष्व् इव । क्षणेन विरतिं याति बालः क्रीडनकाद् इव
मन कर्मांच्या वस्तूंवर जसं पक्षी आमिषावर झडप घालतो तसं झेपावते, आणि क्षणातच जसं मूल खेळण्यापासून दूर होतं तसं ते मागेही सरकते.
जडप्रकृतिर् आलोलो विततावर्तवृत्तिमान् । मनोऽब्धिर् ईहितव्यालो दूरान् नयति तात माम्
हे वडील, मन मूळतः जड असलं तरी सतत अस्वस्थ, लाटा आणि वावटळींसारख्या हालचालींनी भरलेलं आहे; जणू सर्पांनी भरलेल्या समुद्रासारखं ते मला दूरवर घेऊन जातं.
अप्य् अब्धिपानान् महतस् सुमेरूल्लङ्घनाद् अपि । अपि वह्न्यशनात् साधो विषमश् चित्तनिग्रहः
हे सज्जन, मोठ्या समुद्राचे पाणी प्यायचे, सुमेरू पर्वत ओलांडायचा किंवा अग्नी खायचा — हे सुद्धा मनावर नियंत्रण मिळवण्यापेक्षा सोपे आहे.
चित्तं कारणम् अर्थानां तस्मिन् सति जगत्त्रयम् । तस्मिन् क्षीणे जगत् क्षीणं तच् चिकित्स्यं प्रयत्नतः
सर्व गोष्टींचे मूळ मन आहे; मन असताना हे तिन्ही जग आहे. मन नाहीसे झाले की जगही नाहीसे होते. म्हणून मनाची काळजीपूर्वक निगा राखली पाहिजे.
चित्ताद् इमानि सुखदुःखशतानि नूनम् अभ्यागतान्य् अगवराद् इव काननानि । तस्मिन् विवेकवशतस् तनुतां प्रयाते मन्ये मुने निपुणम् एव गलन्ति तानि
मनातूनच शेकडो सुखदुःखे येतात, जशी सुपीक जमिनीतून अरण्ये उगवतात. विवेकामुळे मन हलके झाले की, हे सर्व सुखदुःख नक्कीच ओसरतात, असे मला वाटते, हे मुनी.
सकलगुणजयाशा यत्र बद्धा महद्भिस् तम् अरिम् इह विजेतुं चित्तम् अभ्युत्थितो ऽहम् । विगतरतितयान्तर् नाभिनन्दामि लक्ष्मीं जडमलिनविशालां मेघमालाम् इवेन्दुः
सर्व गुणांवर विजय मिळवण्याची आशा जिथे मोठ्या लोकांनी बांधली आहे, ते मन नावाच्या शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी मी येथे उभा आहे. आतून अस्थिरता गेल्यावर, जशी चंद्राला मोठी, जड व मळलेली मेघमाला आवडत नाही, तशी मला संपत्तीचीही इच्छा राहत नाही.
हार्दान्धकारशर्वर्या तृष्णयेह दुरन्तया । चरन्ति चेतनाकाशे दोषकौशिकपङ्क्तयः
मनाच्या आकाशात, आतल्या अंधाराच्या रात्री, न संपणाऱ्या तृष्णेने दोषरूपी पक्ष्यांच्या रांगा भटकत राहतात.
अन्तर्दाहप्रदायिन्या समूढरसमार्दवः । पङ्क आदित्यदीप्त्येव शोषं नीतो ऽस्मि चिन्तया
अंतर्मनात जळणाऱ्या वेदनेमुळे, जी पूर्णपणे पिकली आहे, मी चिंता यामुळे अगदी चिखल उन्हात वाळावा तसा कोरडा पडतो.
मम चित्तमहारण्ये व्यामोहतिमिराकुले । शून्ये ताण्डविनी मत्ता भृशम् आशापिशाचिका
माझ्या मनाच्या घनदाट अरण्यात, भ्रमाच्या गडद अंधारात, रिकाम्या जागेत आशेची भुतटी नशेत वेड्यासारखी नाचते.
रजोरचितनीहारा काञ्चनावचयोज्ज्वला । नूनं विकासम् आयाति चिन्ता मे ऽशोकमञ्जरी
रजोगुणाने विणलेला धुका, सोन्यासारखा झळाळणारा, माझ्या चिंतेची अशोकाच्या फुलांसारखी मंजिरी नक्कीच उमलते.
अलम् अन्तर् भ्रमायैषा तृष्णा कवलिताशया । आयाता विषमोल्लासम् ऊर्मिर् अम्बुनिधाव् इव
आता पुरे हे अंतःकरणातील गोंधळ — ही तृष्णा, जी सर्व इच्छा गिळून टाकते, ती विषासारख्या आनंदाने उगवली आहे, जणू समुद्रात उसळणारी लाटच.
उद्दामकल्लोलरवा देहाद्रौ वहतीव मे । तरङ्गिततराकारा तरत्तृष्णातरङ्गिणी
ही तृष्णेची नदी, जी माझ्या देहरूप डोंगरावरून वाहते आहे, ती प्रचंड लाटांच्या गडगडाटासारखी उसळते; तिच्या लाटांना कायम अस्वस्थपणा असतो आणि तिचे रूप सतत बदलत राहते.
वेगं संरोद्धुम् उदितो वात्ययेव जरत्तृणम् । नीतः कलुषया क्वापि धियायं चित्तचातकः
मी या तृष्णेच्या वेगाला थांबवायचा प्रयत्न केला, तर वादळात सुकलेल्या गवतासारखे माझे मन कुठेतरी अशुद्ध विचारांनी वाहून जाते, जणू चातक पक्षीच.
यां याम् अहम् अधीतास्थाम् आश्रयामि गुणश्रियम् । तां तां कृन्तति मे तृष्णा तन्त्रीम् इव कुमूषिका
मी ज्या ज्या सद्गुणांचा आधार घ्यायचा प्रयत्न करतो, त्या त्या तृष्णा उंदीर वीणेच्या तारांना कापतो तशा कापून टाकते.