देहेनानेन गन्तव्यम् अनया वीरभार्यया । यत्रावाभ्यां च तत् स्थानं कथं गन्तव्यम् अम्बिके
या देहाने, या वीराच्या पत्नीने जावे लागणार आहे — हे अंबिके, आम्हा दोघांना जिथे जायचे आहे, तिथे कसे पोहोचायचे हे सांग.
एवंरूपमहारम्भे सङ्ग्रामे राष्ट्रसम्भ्रमे । संपन्ने ऽपि स्थिते ऽप्य् उच्चैर् विचित्रारम्भमन्थरे
अशा मोठ्या कामाची सुरुवात झाली, युद्ध असो किंवा देशातली गोंधळाची वेळ असो — जरी सगळं घडतंय असं वाटलं, किंवा मोठ्या आवाजात जाहीर झालं, तरीही त्याची खरी सुरुवात हळूहळूच होते.
न किञ्चिद् अपि संपन्नं राष्ट्रं न च महीतलम् । न स्थितं क्वचनाप्य् एवं स्वप्नात्मकम् इदं यतः
खरं तर काहीच घडत नाही; ना राज्य उरते, ना पृथ्वी तशीच राहते, कारण हे सगळं स्वप्नासारखंच आहे.
तस्य त्वन्मण्डपस्यान्तश् शवस्य निकटाम्बरे । इत्थं भूराष्ट्रम् आभाति भर्तृजीवस्य ते ऽनघे
त्या मंडपाच्या आत, प्रेताजवळच्या जागेत, हे पावनें, तिथेच तुझ्या पतीच्या जीवाचं हे पृथ्वीचं राज्य असं भासतं.
अन्तःपुरगृहं ते तद् इदं राष्ट्रान्वितोदरम् । वसिष्ठविप्रगेहे ऽन्तश् शवगेहे जगत् स्थितम्
तुझं अंतःपुर म्हणजे हे घरच आहे, ज्याचं पोट म्हणजे हे राज्य आहे. वसिष्ठ ऋषींच्या घरात, मृतांच्या घरात, हे जग वास करतं.
एवम् एष महारम्भो जगत्त्रयमयो भ्रमः । त्वया मयानयानेन संयुक्तस् सार्णवावनिः
अशी ही मोठी तयारी म्हणजेच त्रिलोकांचा भ्रम आहे. तू, मी आणि हे वाहन, आपण सगळे या महासागरासारख्या पृथ्वीशी जोडले गेलो आहोत.
गिरिग्रामकगेहे ऽन्तर् मध्ये गगनकोशके । खात्मावकचति व्यक्तो न कचत्य् एव वा क्वचित्
डोंगरगावाच्या घरात, आकाशाच्या मध्यभागी, आकाशस्वरूप आत्मा कधी स्पष्टपणे फिरतो, तर कधी कुठेच फिरत नाही.
एवम् आरम्भघनयोर् अपि मण्डपयोस् तयोः । उदरे शून्यम् आकाशम् एवास्ति न जगद्भ्रमः
अशा प्रकारे, या दोन मंडपांच्या घन भागातसुद्धा, त्यांच्या पोटात फक्त रिकामं आकाशच आहे; जगाचा भ्रम तिथे नाही.
भ्रमद्रष्टुर् अभावे हि कीदृशी भ्रमता भ्रमे । नास्त्य् एव भ्रमसत्ता तु यद् अस्ति तद् अजं पदम्
भ्रम पाहणारा नसताना, त्या भ्रमात भटकणं कसं शक्य आहे? खरंतर भ्रमाचं अस्तित्वच नाही; जे खरं आहे ते अजन्म, शाश्वत स्थिती आहे.
भ्रमे दृश्यम् असत् तस्य द्रष्टुर् द्रष्टृदशा कुतः । द्रष्टृदृश्यक्रमाभावाद् अत्र यत् सहजं हि तत्
भ्रमात दिसणारं सगळं खोटं असतं; मग तिथे पाहणाऱ्याची अवस्था कुठून येईल? पाहणारा आणि दिसणारं यांचा क्रमच नसल्यामुळे, इथे जे नैसर्गिक आहे तेच खरं आहे.
तत् पदं परमं विद्धि नाशोत्पादविवर्जितम् । स्वकं कचति चाभातं शान्तम् आद्यम् अनामयम्
ती सर्वोच्च अवस्था जाणून घे, जी नाश आणि उत्पत्तीपासून मुक्त आहे; ती स्वतःच्या स्वरूपात, अदृश्य, शांत, आद्य आणि दुःखरहित आहे.
किल मण्डपगेहान्तस् स्वस्वभावोदितात्मनि । विहरन्ति जनास् तत्र स्वगृहे संव्यवस्थया
मंडपाच्या घरात, प्रत्येक जण आपल्या स्वभावातून उत्पन्न झालेल्या आत्म्यातच वावरतो; तिथे, आपल्या घरात, प्रत्येकजण आपल्या पद्धतीने राहतो.
न जगत् तत्र नो सर्गः कश्चित् तैर् अनुभूयते । तेनाहं जगद् आकाशम् अजम् इत्य् एव वच्मि ते
तेथे जग नाही, निर्मितीही कुणालाच जाणवत नाही. म्हणून मी तुला सांगतो, हे जग म्हणजे आकाशासारखं आहे — जन्मलेलंच नाही.
सर्वं शून्यात्मविज्ञानं मेर्वादिगिरिजालकम् । नेदं कुड्यमयं किञ्चिद् यथा स्वप्ने महापुरम्
सगळं शून्यस्वरूप असलेल्या चैतन्याचं आहे. मेरू पर्वतापासून इतर डोंगररांगा म्हणजे भिंतींनी बनलेलं काही नाहीत, जसं स्वप्नातलं मोठं शहर खरंखुरं नसतं.
देशे प्रादेशमात्रे ऽपि गिरिजालमयान्य् अपि । वज्रसाराणि खान्य् एव सम्भवन्त्य् अणुके ऽणुके
अगदी अंगठ्याएवढ्या जागेतसुद्धा, डोंगररांगा किंवा वज्रासारख्या कठीण गोष्टी, प्रत्येक लहान कणात फक्त रिकाम्या रूपातच निर्माण होतात.
कदलीपल्लवापीडसन्निवेशेन भूरिशः । त्रिजगच् चिदणाव् अन्तर् अस्ति स्वप्नपुरं यथा
केळीच्या पानांच्या थरांसारखं, तिन्ही जगातल्या प्रत्येक चैतन्यकणामध्ये, स्वप्नातील शहरासारखं काहीतरी आतमध्ये असतंच.
तस्याप्य् अन्तर् विभागेन क्रमाद् एकैकशो जगत् । तेषां यस्मिञ् जगत्य् एव पद्मो राजा शवस् स्थितः
त्या विश्वाच्या आत, आणखी विभाग करून, एकामागोमाग एक जग निर्माण होत जातात. त्या जगांपैकी एका जगात, पद्म नावाचा राजा मृत अवस्थेत पडलेला आहे.
लीला तव सपत्नी तं प्राप्ता पूर्वतरं शुभे । यदैव मूर्छाम् आयाता लीलेयं पुरतस् तव । तदैव भर्तुः पद्मस्य शवस्य निकटे स्थिता
शुभे, तुझी दुसरी पत्नी लीलाने तिथे तुझ्याआधी पोहोचली होती. ज्या क्षणी ही लीला, जी तुझीच दुसरी रूप आहे, तुझ्याआधी बेशुद्ध झाली, त्याच वेळी ती आपल्या पती पद्माच्या मृतदेहाजवळ उभी राहिली.
कथम् एषा गता देवि सम्पन्ना तत्र देहिनी । कथं कथं वा तत्पत्नीभावम् आप्तवती स्थिता
देवी, ती तिथे कशी गेली आणि तिला शरीर कसे मिळाले? आणि ती त्या राजाची पत्नी कशी आणि कशामुळे राहिली?
ते वास्या वद किं रूपं पश्यन्त्य् अथ वदन्ति किम् । तद्गेहवरवास्तव्यास् समासेनेति मे वद
त्या स्त्रिया तिथे कोणते रूप पाहतात किंवा काय बोलतात, ते सांग. त्या घरातील मुख्य रहिवाशांविषयी थोडक्यात सांग.
शृणु सर्वं समासेन यथादृष्टं वदामि ते । लीले लीलास्ववृत्तान्तम् अन्तदं दृश्यदुर्दृशाम्
ऐक, मी तुला सर्व काही थोडक्यात सांगतो, जसं मी पाहिलं तसं. लीलेच्या खेळाची ही गोष्ट आहे, जिचा शेवट दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या गोष्टींच्या जाणिवेने होतो.
पद्म एव स भर्तैष भ्रान्तिं तावत् तताम् इमाम् । इत्थं जगन्मयीं स्वस्मिन्न् एव सद्मनि पश्यति
जसं कमळ आपल्या तळ्यात स्वामी असतं, तसं तोही ही भ्रांती पसरवतो; आणि असं करताना, तो हे जग स्वतःच्या घरात, स्वतःमध्येच गुंफलेलं पाहतो.
भ्रान्तियुद्धम् इदं युद्धम् इमे भ्रान्तिजना जनाः । भ्रान्त्यैवास्तीह मरणम् एष चैव भ्रमात्मकः
हे युद्ध म्हणजे भ्रांतीचं युद्ध आहे; हे लोक भ्रांतिमधूनच जन्मलेले आहेत; इथे मृत्यूसुद्धा भ्रांतीमुळेच होतो, आणि हे सगळं गोंधळाचं स्वरूप आहे.
भ्रमक्रमेणानेनैव लीलास्य दयिता स्थिता । त्वं चैषा च वरारोहे स्वप्नमात्रा वराङ्गने
याच गोंधळाच्या ओघात लीलेचा प्रियकर तसाच राहिला आहे; तू आणि ती, हे दोघंही, सुंदर अंगवाली, फक्त स्वप्नासारखेच आहात.
तथा भवत्योर् भर्तैष तथैवाहम् अपि स्वयम् । जगच्छोभैव संसारे दृश्यसे तद् इहोच्यते
याप्रमाणेच तुमच्यासाठी हा स्वामी आहे, आणि मी सुद्धा आहे. या संसारात जगाची शोभा दिसते, म्हणून असंच इथे सांगितलं जातं.
एतद् एव परिज्ञातं दृश्यशब्दार्थम् उज्झति । एवम् एषा त्वम् एवं च सम्पन्नैवम् असौ नृपः
हेच समजून घेतलं आहे आणि 'दिसणं' या शब्दाचा अर्थ सोडून दिला आहे. म्हणून ती जशी आहेस तशीच आहे, आणि राजा सुद्धा अशाच प्रकारे सिद्ध झाला आहे.
अहं चात्मनि सत्यत्वगतास् सर्वतयात्मनः । इमे वयम् इहान्योऽन्यं सम्पन्नास् स्वोदिता इव
मी सुद्धा आत्म्याच्या सत्यात स्थिर आहे, सर्वांचा आत्मा आहे. आपण इथे एकमेकांसाठी पूर्ण झालो आहोत, जणू काही स्वतःहून प्रकट झाल्यासारखे.
इत्थं सर्वात्मकतया महाचिद्घनसंस्थितेः । एवम् एषा स्थिता राज्ञी हारिहासविलासिनी
अशा प्रकारे सर्वांचा सार म्हणून, परमचैतन्याच्या स्थितीत राहून, ती राणी तिथे आहे — तिच्या मोहक हास्याने तेजस्वी.
लीलाविलोलनयना नवयौवनशालिनी । पेशलाचारमधुरा मधुरोदारभाषिणी
तिच्या डोळ्यांत खेळकरपणा आहे, ती ताज्या तारुण्याने फुललेली आहे; तिचे वागणे गोड आणि नम्र आहे, तिचे बोलणे मधुर आणि उदार आहे.
कोकिलस्वरसङ्काशा मदमन्मथमन्थरा । असितोत्पलपत्त्राक्षी वृत्तपीनापयोधरा
तिचा आवाज कोकिळेच्या गाण्यासारखा मधुर आहे, प्रेमाच्या नशेत ती मंदपणे चालते; तिच्या डोळ्यांची पापडी काळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखी आहे, तिची छाती गोल आणि भरगच्च आहे.