कवाटपाटनोड्डीनकोशोत्थारवघर्घरम् । लुण्ठितासङ्ख्यकौशेयप्रावृतारिभटोद्भटम्
दारं उघडताना होणारा गडगडाट, खजिन्याच्या पेट्या उघडण्याचा आवाज, आणि लुटलेल्या असंख्य रेशमी वस्त्रांनी झाकलेले शत्रूचे सैनिक यांचा गोंधळ सर्वत्र पसरला होता.
क्षुरिकोत्पाटितार्द्रान्त्रमृतराजगृहाङ्गनम् । राजान्तःपुरविश्रान्तचण्डालश्वपचोत्करम्
राजवाड्याच्या अंगणात मृतांच्या पोटातील आतडी सुरीने फाडून टाकलेली पडली होती, आणि राजाच्या अंतःपुरात चांडाळ व कुत्रे खाणाऱ्यांच्या प्रेतांचे ढीग पडले होते.
गृहापहृतभोज्यान्नभोजनोन्मुखपामरम् । सहेमभारचौरौघपादाहतरुदच्छिशु
घरातील जेवण चोरले गेलेले, उपाशी सामान्य लोक जेवणासाठी आसुसलेले, आणि सोन्याने भरलेल्या चोरांच्या पायाखाली चिरडलेली लहान मुले रस्त्यावर पडली होती.
अपूर्वतरुणाक्रान्तकेशान्तःपुरिकाङ्गनम् । चौरहस्तच्युतानर्घरत्नदन्तुरमार्गदिक्
अनोळखी तरुणांनी केस विस्कटलेली अंतःपुरातील स्त्रिया, आणि पळणाऱ्या चोरांच्या हातातून पडलेली अनमोल रत्नं रस्त्यावर विखुरलेली दिसत होती.
हयेभरथसङ्घट्टव्यग्रसामन्तमण्डलम् । अभिषेकोद्यमादेशपरमन्त्रिपुरस्सरम्
घोड्यांच्या आणि रथांच्या गोंधळात एकमेकांवर आदळणारे सरदार, आणि राजाभिषेकाच्या तयारीत मुख्य मंत्री पुढे असलेले, अशा गोंधळलेल्या वतनदारांच्या गराड्यात दरबार भरला होता.
राजधानीविनिर्माणसानुस्थस्थपतीश्वरम् । कूपवातायनश्वभ्रनिपतद्राजवल्लभम्
राजधानीचे बांधकाम डोंगर उतारावर उभे राहून प्रमुख स्थापत्यकार करत होते, आणि राजाच्या आवडत्या माणसांचे विहिरी, खिडक्या, गॅलरी यांतून पडणे चालू होते.
जयशब्दशतोद्घोषसिन्धुराजन्यनिर्भरम् । असङ्ख्यनिजराजौघवृतसिन्धुकृतस्थितिम्
शेकडो विजयाच्या जयघोषांनी निनादलेले, असंख्य सैनिकांनी भरलेले, आणि स्वतःच्या असंख्य राजांच्या सैन्याने वेढलेले, असे ते नगर समुद्रासारखे स्थिर उभे होते.
ग्रामान्तरसमाक्रान्तविद्रवद्राजवल्लभम् । मण्डलान्तरसञ्जातनगरग्रामलुण्ठनम्
गावोगाव शत्रूने हल्ला केल्यावर राजाच्या आवडत्या माणसांची पळापळ सुरू झाली होती, आणि आसपासच्या प्रदेशात नवे गाव-शहरांची लूट सुरू झाली होती.
अनन्तचौर्यमौखर्यरुद्धमार्गगमागमम् । महानुभाववैधुर्यसनीहारदिनातपम्
रस्ते सतत चोरी आणि कठोर बोलण्यामुळे बंद झाले होते, आणि मोठ्या सामर्थ्यवान लोकांच्या तेजामुळे, जणू काही रत्नांसारखे चमकत होते, दिवसाचे ऊन आणखी वाढले होते.
मृतबन्धुजनाक्रन्दैर् श्रुततूर्यरवैर् अपि । हयेभरथशब्दैश् च पिण्डग्राह्यघनध्वनि
मृत नातेवाईकांसाठी रडणाऱ्यांचे आक्रोश, वाद्यांचे आवाज, घोडे आणि हत्ती यांच्या गडद, अस्पष्ट गोंगाटाने सगळीकडे एकत्रित गडबड झाली होती.
सिन्धुदेवो जयत्य् एकच्छत्त्रभूमण्डलाधिपः । इत्य् अनन्तरम् आरेमुर् भेर्यः प्रतिपुरं तदा
मग प्रत्येक शहरात नगारे वाजवले गेले आणि 'सिंधुदेवाचा विजय असो, एकछत्र साम्राज्याचा अधिपती!' असे घोष केले गेले.
राजधानीं विवेशाथ सिन्धुर् उद्धतकन्धरः । प्रजास् स्रष्टुं युगस्यान्ते मनुर् जगद् इवापरः
सिंधु उंच मान करून राजधानीत शिरला, जणू युगाच्या शेवटी नवीन प्रजा निर्माण करणारा दुसरा मनूच जगात येतो आहे.
प्रवृत्ता दशदिग्भ्यो ऽथ प्रवेष्टुं सैन्धवं पुरम् । नराः करिहयागारै रत्नपूरा इवाम्भुधिम्
मग दहा दिशांतून लोक सिंधू नगरीत येऊ लागले, जणू हत्ती-घोड्यांच्या गोठ्यांतून रत्नं समुद्रात ओसंडून येतात तसं.
निबन्धनानि चिह्नानि शासनानि दिशां प्रति । क्षणं निवेशयाम् आसुर् मण्डलं प्रति मन्त्रिणः
मंत्र्यांनी थोड्याच वेळात प्रत्येक दिशेसाठी आणि संपूर्ण राज्यासाठी नियम, खूण आणि आज्ञा ठरवल्या.
उदभूद् अचिरेणैव देशे देशे पुरे पुरे । जीविते मरणे माने नियमो यमतो यथा
थोड्याच वेळात प्रत्येक प्रदेशात, प्रत्येक नगरीत, जीवन-मृत्यू आणि मान-अपमान या सर्व गोष्टींमध्ये यमासारखी शिस्त निर्माण झाली.
अथ शेमुर् निमेषेण देशोपप्लवविभ्रमाः । प्रशान्तोत्पातपवनाः पदार्थावृत्तयो यथा
मग क्षणातच देशातील गोंधळ आणि अस्थिरता शांत झाली, संकटांची वारे थांबली आणि सर्व काही आपल्या योग्य मार्गावर आलं.
सौम्यताम् आजगामाशु देशो दशदिगन्वितः । क्षीरोदः क्षुभितावर्तो द्राग् इवोद्वृत्तमन्दरः
दहा दिशांनी सुशोभित झालेला तो प्रदेश लगेचच शांत, सौम्य झाला, जणू क्षीरसागरात मंदार पर्वत उचलल्यानंतर उठलेली लाटा एकदम शांत झाल्या.
ववुर् अलकचयान् विलोलयन्तो मुखकमलालिमुखानि सैन्धवीनाम् । जललववलनाकुलास् समीरा अशिवगुणा इव सर्वतः क्षणेन
वाऱ्यांनी सिंधू स्त्रियांच्या केसांच्या वेण्या आणि कमळासारख्या चेहऱ्यांना हलवले; क्षणात सर्वत्र अशुभ गुण असावेत असे अस्वस्थ झोत पसरले.
एतस्मिन्न् अन्तरे लीला समुवाच सरस्वतीम् । श्वासावशेषम् आलोक्य पूर्वं भर्तारम् अग्रगम्
त्या क्षणी लीलाने प्रथम आपल्या केवळ श्वास शिल्लक असलेल्या पतीकडे पाहून सरस्वतीला सांगितले.
प्रवृत्तो देहम् उत्स्रष्टुं मद्भर्तायम् इहाम्बिके । स्थिता च मृतकल्पेयं लीला निस्स्पन्दगात्रिका
आई, माझा पती इथे शरीर सोडायला निघाला आहे; आणि ही लीला पण, जणू काही मृतच आहे, तिचे अंग हलतही नाही.
देहेनानेन गन्तव्यम् अनया वीरभार्यया । यत्रावाभ्यां च तत् स्थानं कथं गन्तव्यम् अम्बिके
या देहाने, या वीराच्या पत्नीने जावे लागणार आहे — हे अंबिके, आम्हा दोघांना जिथे जायचे आहे, तिथे कसे पोहोचायचे हे सांग.
एवंरूपमहारम्भे सङ्ग्रामे राष्ट्रसम्भ्रमे । संपन्ने ऽपि स्थिते ऽप्य् उच्चैर् विचित्रारम्भमन्थरे
अशा मोठ्या कामाची सुरुवात झाली, युद्ध असो किंवा देशातली गोंधळाची वेळ असो — जरी सगळं घडतंय असं वाटलं, किंवा मोठ्या आवाजात जाहीर झालं, तरीही त्याची खरी सुरुवात हळूहळूच होते.
न किञ्चिद् अपि संपन्नं राष्ट्रं न च महीतलम् । न स्थितं क्वचनाप्य् एवं स्वप्नात्मकम् इदं यतः
खरं तर काहीच घडत नाही; ना राज्य उरते, ना पृथ्वी तशीच राहते, कारण हे सगळं स्वप्नासारखंच आहे.
तस्य त्वन्मण्डपस्यान्तश् शवस्य निकटाम्बरे । इत्थं भूराष्ट्रम् आभाति भर्तृजीवस्य ते ऽनघे
त्या मंडपाच्या आत, प्रेताजवळच्या जागेत, हे पावनें, तिथेच तुझ्या पतीच्या जीवाचं हे पृथ्वीचं राज्य असं भासतं.
अन्तःपुरगृहं ते तद् इदं राष्ट्रान्वितोदरम् । वसिष्ठविप्रगेहे ऽन्तश् शवगेहे जगत् स्थितम्
तुझं अंतःपुर म्हणजे हे घरच आहे, ज्याचं पोट म्हणजे हे राज्य आहे. वसिष्ठ ऋषींच्या घरात, मृतांच्या घरात, हे जग वास करतं.
एवम् एष महारम्भो जगत्त्रयमयो भ्रमः । त्वया मयानयानेन संयुक्तस् सार्णवावनिः
अशी ही मोठी तयारी म्हणजेच त्रिलोकांचा भ्रम आहे. तू, मी आणि हे वाहन, आपण सगळे या महासागरासारख्या पृथ्वीशी जोडले गेलो आहोत.
गिरिग्रामकगेहे ऽन्तर् मध्ये गगनकोशके । खात्मावकचति व्यक्तो न कचत्य् एव वा क्वचित्
डोंगरगावाच्या घरात, आकाशाच्या मध्यभागी, आकाशस्वरूप आत्मा कधी स्पष्टपणे फिरतो, तर कधी कुठेच फिरत नाही.
एवम् आरम्भघनयोर् अपि मण्डपयोस् तयोः । उदरे शून्यम् आकाशम् एवास्ति न जगद्भ्रमः
अशा प्रकारे, या दोन मंडपांच्या घन भागातसुद्धा, त्यांच्या पोटात फक्त रिकामं आकाशच आहे; जगाचा भ्रम तिथे नाही.
भ्रमद्रष्टुर् अभावे हि कीदृशी भ्रमता भ्रमे । नास्त्य् एव भ्रमसत्ता तु यद् अस्ति तद् अजं पदम्
भ्रम पाहणारा नसताना, त्या भ्रमात भटकणं कसं शक्य आहे? खरंतर भ्रमाचं अस्तित्वच नाही; जे खरं आहे ते अजन्म, शाश्वत स्थिती आहे.
भ्रमे दृश्यम् असत् तस्य द्रष्टुर् द्रष्टृदशा कुतः । द्रष्टृदृश्यक्रमाभावाद् अत्र यत् सहजं हि तत्
भ्रमात दिसणारं सगळं खोटं असतं; मग तिथे पाहणाऱ्याची अवस्था कुठून येईल? पाहणारा आणि दिसणारं यांचा क्रमच नसल्यामुळे, इथे जे नैसर्गिक आहे तेच खरं आहे.