पुत्रदारकलत्राणि तन्त्रं मन्त्रविवर्जितम् । प्रसारितम् अनेनेह दुरहङ्कारवैरिणा
मुलं, बायको आणि कुटुंब या सगळ्या गोष्टी अहंकार नावाच्या कठीण शत्रूने इथे जाळ्यासारख्या पसरलेल्या आहेत, ज्यात खऱ्या अर्थाने काही साधन नाही.
प्रमार्जिते ऽहम् इत्य् अस्मिन् पदे स्वयम् अखिद्यता । प्रमार्जिता भवन्त्य् एव सर्व एव दुराधयः
'मी आहे' ही भावना पूर्णपणे नाहीशी झाली की, त्या वेळी सगळ्या वाईट दुःखांचंही खरंच पूर्णपणे निर्मूलन होतं.
अहम् इत्य् अम्बुदे शान्ते शनैस् सुशमशालिनि । मनोमननसम्मोहमिहिका क्वापि गच्छति
'मी' असं वाटण्याचं समुद्र शांत आणि अगदी स्थिर झाला की, मनाचा गोंधळ आणि भ्रमाचं धुके हळूहळू कुठेतरी नाहीसं होतं.
निरहङ्कारवृत्तेर् मे मौर्ख्याच् छोकेन सीदतः । यत् किञ्चिद् उचितं ब्रह्मंस् तद् आख्यातुम् इहार्हसि
माझ्या मनात आता अहंकार उरलेला नाही, पण अजूनही मी अज्ञान आणि दुःख यामुळे खचून गेलो आहे, म्हणून हे ऋषी, जे योग्य आहे ते कृपया मला इथे सांगावं.
सर्वापदां निलयम् अध्रुवम् अन्तरस्थम् उन्मुक्तम् उत्तमगुणेन न संश्रयामि । यत्नाद् अहङ्कृतिपदं परितो ऽतिदुःखं शेषेण मां समनुशाधि महानुभाव
सर्व दुःखांचं मूळ असलेल्या, कायम न टिकणाऱ्या आणि श्रेष्ठ गुण नसलेल्या त्या अंतर्गत अवस्थेला मी आश्रय घेत नाही. मोठ्या माणसा, मी अहंकाराच्या अत्यंत वेदनादायक अवस्थेत अडकलो आहे, कृपया मला मन लावून योग्य मार्गदर्शन कर.
दोषैर् जर्जरतां यातं सत्कार्याद् आर्यसेवितात् । वातात्तपिञ्छलववच् चेतश् चलति चञ्चलम्
मन दोषांनी थकलेलं असलं, सत्कर्मात गुंतलेलं आणि सज्जनांकडून सन्मानित असलं तरी, वाऱ्यावर उडणाऱ्या पिसासारखं ते कायम अस्थिर आणि चंचल राहतं.
इतश् चेतश् च सुव्यग्रं व्यर्थम् एवाभिधावति । दूराद् दूरतरं दीनं ग्रामे कौलेयको यथा
हे मन इकडे तिकडे फारच अस्वस्थपणे धावत राहतं, आणि काहीही साध्य न करता दिवसेंदिवस अधिकच निराश होतं, जणू एखादा गावकरी परक्या गावात हरवावा तसं.
न प्राप्नोति क्वचित् किञ्चित् प्राप्तैर् अपि महाधनैः । नान्तस् सम्पूर्णताम् एति करण्डक इवाम्बुभिः
मोठं धन मिळालं तरी, मनाला कुठेच काहीच मिळाल्यासारखं वाटत नाही; ते कधीच पूर्णपणे समाधानी होत नाही, जसं पाण्याने कधीही न भरलेली टोपली.
नित्यम् एव मनश् शून्यं कदाशावागुरावृतम् । न मनाङ् निर्वृतिं याति मृगो यूथाद् इव च्युतः
मन नेहमीच रिकामं असतं, इच्छा या सापळ्यात अडकलेलं असतं; ते कधीच समाधान मिळवत नाही, जसं कळपापासून वेगळं पडलेलं हरण असतं.
तरङ्गतरलां वृत्तिं दधद् आलूनशीर्णताम् । परित्यज्य क्षणम् अपि न मनो याति निर्वृतिम्
लाटांसारखी चंचल वृत्ती आणि दुःखांनी थकलेलं मन, क्षणभरही शांतता सोडून समाधान मिळवत नाही.
मनो मननविक्षुब्धं दिशो दश विधावति । मन्दराहननोद्धूतं क्षीरार्णवपयो यथा
विचारांनी अस्वस्थ झालेलं मन, दहा दिशांना धावतं, जसं मंदार पर्वताच्या धक्क्याने समुद्राचं पाणी सर्वत्र पसरतं.
कल्लोलकलनावर्तं मायामकरमालिनम् । न निरोद्धुं समर्थो ऽस्मि मनोमोहमहार्णवम्
माझ्या मनातल्या मोहाच्या मोठ्या समुद्राला, ज्यात लाटा, भोवरे आणि मायेचे मगर आहेत, मी थांबवू शकत नाही.
भोगदूर्वाङ्कुराकाङ्क्षी श्वभ्रपातम् अचिन्तयन् । मनोहरिणको ब्रह्मन् दूरं विपरिधावति
आनंदाच्या कोवळ्या कोंबांची इच्छा करत, खड्ड्यात पडण्याचा विचारही न करता, हे ब्रह्मन्, मनरूपी हरिण दूरदूर पळत सुटते.
न कदाचन मे चेतस् ताम् आलूनविशीर्णताम् । त्यजत्य् आकुलया वृत्त्या चञ्चलत्वम् इवार्णवः
माझं मन कधीच त्या उपटून टाकलेल्या, विखुरलेल्या अवस्थेला सोडत नाही; त्याच्या अस्थिर वागण्यामुळे, जणू समुद्राची अखंड हालचाल कधी थांबत नाही तसं.
चेतश् चञ्चलया वृत्त्या चिन्तानिचयचञ्चुरम् । धृतिं बध्नाति नैकत्र केसरी पञ्जरे यथा
मन अस्थिरपणे सतत हलत राहतं, विचारांच्या गर्दीने अस्वस्थ होतं, आणि आपली स्थिरता अनेक ठिकाणी बांधून ठेवतं, जसं पिंजऱ्यात अडकलेला सिंह.
मनो मोहरथारूढं शरीराच् छमतासुखम् । हरत्य् उपगतोद्योगं हंसः क्षीरम् इवाम्भसः
मोहाच्या रथावर बसलेलं मन, शरीराचं क्षणिक सुख हळूच हिरावून घेतं, जसं हंस पाण्यातून दूध वेगळं काढतो.
अनल्पकल्पनातल्पे निलीनाश् चित्तवृत्तयः । मुनीन्द्र न प्रबुध्यन्ते तेन तप्तो ऽहम् आकुलः
अनंत कल्पनांच्या लहानशा अंगणी माझ्या मनाच्या हालचाली लपून राहिल्या आहेत, हे ऋषिश्रेष्ठ, म्हणूनच मी व्याकुळ आणि त्रस्त झालो आहे.
क्रोडीकृतदृढग्रन्थितृष्णासूत्रोम्भितात्मना । विहगो जालकेनेव ब्रह्मन् बद्धो ऽस्मि चेतसा
मजबूत आसक्तीच्या गाठी मनात घट्ट बांधल्या गेल्या आहेत, हे ब्रह्मन्, म्हणून मी मनाच्या जाळ्यात अडकलेल्या पक्ष्यासारखा बांधला गेलो आहे.
सततामर्षधूमेन चिन्ताज्वालाबिलेन च । वह्निनेव तृणं शुष्कं मुने दग्धो ऽस्मि चेतसा
सततच्या रागाच्या धुरामुळे आणि चिंता या ज्वाळांच्या गुहेमुळे, हे मुनी, मी मनाने अग्नीने वाळलेल्या गवतासारखा जळून गेलो आहे.
क्रूरेण जडतां यातस् तृष्णाभार्यानुगामिना । शवः कौलेयकेनेव ब्रह्मन् भुक्तो ऽस्मि चेतसा
क्रूर तृष्णेच्या मागे लागून मी जड आणि सुस्त झालो आहे, हे ब्रह्मन्, आणि जसा मृतदेह कोल्ह्याने खाल्ला जातो तसा मी मनाने संपवला गेलो आहे.
तरङ्गतरलास्फालवृत्तिना जडरूपिणा । तटवृक्ष इवौघेन ब्रह्मन् नीतो ऽस्मि चेतसा
हे ब्रह्मन्, माझं मन लाटांमध्ये हेलकावत, स्थिर न राहिलेलं आणि जड झालेलं आहे. त्यामुळे मी जणू नदीच्या काठीचं झाड प्रवाहात वाहून जातं तसा वाहून गेलो आहे.
अवान्तरनिपाताय शून्येनाक्रमणाय च । तृणं चण्डानिलेनेव दूरे नुन्नो ऽस्मि चेतसा
माझं मन रिकामं आणि अस्थिर असल्यामुळे, जणू एखाद्या तुफानी वाऱ्याने गवताचं पातं दूर उडून जातं तसं, मीही खूप दूर फेकला गेलो आहे.
संसारजलधेर् अस्मान् नित्यम् उत्तरणोन्मुखः । सेतुनेव पयःपूरो रोधितो ऽस्मि कुचेतसा
संसाराच्या समुद्रातून नेहमीच पार जाण्याचा मी प्रयत्न करतो, पण माझ्या अशुद्ध मनामुळे, जणू धरणामुळे पाण्याचा पूर अडवला जातो तसा, मीही अडकलो आहे.
पातालाद् गच्छता पृष्ठं पृष्ठात् पातालगामिना । कूपकाष्ठं कुदाम्नेव वेष्टितो ह्य् अस्मि चेतसा
जसं पाताळात जाणाऱ्या वस्तूला मागून दुसरं काही पाताळात खेचतं आणि विहिरीतल्या लाकडाला दोर बांधून ठेवतो, तसं माझ्या मनाने मला पूर्णपणे वेढून टाकलं आहे.
मिथ्यैव स्फाररूपेण विचारविशरारुणा । बालो वेतालकेनेव गृहीतो ऽस्मि स्वचेतसा
माझ्या स्वतःच्या मनाने, जे खोट्या कल्पनांनी फुगलेलं आणि विचारांच्या धारांनी तीक्ष्ण झालेलं आहे, मी जणू एखाद्या लहान मुलासारखा वेताळाच्या तावडीत सापडलो आहे.
वह्नेर् उष्णतरश् शैलाद् अपि कष्टतरक्रमः । वज्राद् अपि दृढो ब्रह्मन् दुर्निग्रहमनोग्रहः
हे ब्रह्मन्, ते अग्नीपेक्षा जास्त तापदायक, डोंगरापेक्षा जास्त कठीण, वज्रापेक्षा जास्त कणखर आणि फारच आवरता न येणारे आहे.
चेतः पतति कार्येषु विहगश् चामिषेष्व् इव । क्षणेन विरतिं याति बालः क्रीडनकाद् इव
मन कर्मांच्या वस्तूंवर जसं पक्षी आमिषावर झडप घालतो तसं झेपावते, आणि क्षणातच जसं मूल खेळण्यापासून दूर होतं तसं ते मागेही सरकते.
जडप्रकृतिर् आलोलो विततावर्तवृत्तिमान् । मनोऽब्धिर् ईहितव्यालो दूरान् नयति तात माम्
हे वडील, मन मूळतः जड असलं तरी सतत अस्वस्थ, लाटा आणि वावटळींसारख्या हालचालींनी भरलेलं आहे; जणू सर्पांनी भरलेल्या समुद्रासारखं ते मला दूरवर घेऊन जातं.
अप्य् अब्धिपानान् महतस् सुमेरूल्लङ्घनाद् अपि । अपि वह्न्यशनात् साधो विषमश् चित्तनिग्रहः
हे सज्जन, मोठ्या समुद्राचे पाणी प्यायचे, सुमेरू पर्वत ओलांडायचा किंवा अग्नी खायचा — हे सुद्धा मनावर नियंत्रण मिळवण्यापेक्षा सोपे आहे.
चित्तं कारणम् अर्थानां तस्मिन् सति जगत्त्रयम् । तस्मिन् क्षीणे जगत् क्षीणं तच् चिकित्स्यं प्रयत्नतः
सर्व गोष्टींचे मूळ मन आहे; मन असताना हे तिन्ही जग आहे. मन नाहीसे झाले की जगही नाहीसे होते. म्हणून मनाची काळजीपूर्वक निगा राखली पाहिजे.