गर्वादिगुणगर्भिण्या शून्ययाशक्तिवश्यया । अन्नं महाशनेनेव जरसा परिजीर्यते
गर्व वगैरे गुणांनी भरलेलं, पण आतून रिकामं आणि शक्तिहीन असलेलं हे शरीर, जसं मोठ्या भुकेनं आणि वार्धक्यानं अन्न हळूहळू संपवलं जातं, तसं झिजतं.
दिनैः कतिपयैर् एव परिज्ञाय गतादरम् । दुर्जनस् सज्जनेनेव यौवनेनावमुच्यते
मोजक्या दिवसांतच, त्याचं आकर्षण ओळखून गेल्यावर, तारुण्य सोडून दिलं जातं, जसं सज्जन माणसं वाईट माणसाला टाळतात.
विनाशसुहृदा नित्यं जरामरणबन्धुना । रूपं शिड्गवरेणेव कृतान्तेनाभिलष्यते
रूप नेहमीच नाशाचा मित्र असलेल्या आणि वार्धक्याचा साथी असलेल्या मृत्यूला हवं असतं, जसं कुशल शिकाऱ्याला एखादं पक्षी हवं असतं.
स्थिरतया सुखहारितया तया सततम् उज्झितम् उत्तम फल्गु च । जगति नास्ति तथा गुणवर्जितं मरणमार्जितम् आयुर् इदं यथा
हे आयुष्य, अस्थिर आणि वार्धक्यानं सुख हिरावून घेतलेलं, नेहमीच श्रेष्ठ आणि सामान्य दोघांनीही टाकून दिलं जातं; या जगात, मृत्यूच्या ताब्यात गेलेलं आणि गुणरहित असं दुसरं काहीच नाही, जसं हे आयुष्य आहे.
मुधैवाभ्युत्थितो मोहान् मुधैव परिवर्धते । मिथ्यामयेन भीतो ऽस्मि दुरहङ्कारशत्रुणा
मोह उगवतो तेही व्यर्थ, वाढतो तेही व्यर्थ; हा खोटा, माया घालणारा अहंकार — जो जिंकणं फार कठीण आहे — याच्यामुळे मला भीती वाटते.
अहङ्कारवशाद् एव दोषकोशः कदर्थनाम् । ददाति दीनदीनानां संसारो विविधाकृतिः
फक्त अहंकारामुळेच दोषांची साठवण फारच दुःखी लोकांना छळते; आणि अहंकारामुळेच संसाराच्या अनेक रूपांची निर्मिती होते.
अहङ्कारवशाद् आपद् अहङ्काराद् दुराधयः । अहङ्कारवशाद् ईहाप्य् अहङ्कारो महामयः
अहंकारामुळे संकटं येतात, आजारही येतात; अगदी प्रयत्नसुद्धा अहंकारामुळेच होतात — अहंकार ही मोठी माया आहे.
तम् अहङ्कारम् आश्रित्य परमं चिरवैरिणम् । न भुञ्जे न पिबाम्य् अम्भः किम् उ भोगान् भजे मुने
हा अहंकार — जो फार जुना आणि मोठा शत्रू आहे — याच्यावर अवलंबून राहून मी ना जेवतो, ना पाणी पितो, मग सुखभोग तर दूरच राहिले, हे मुनी.
संसाररज्जुर् आदीर्घा मम चेतसि मोहिनी । तताहङ्कारदोषेण किरातेनेव वागुरा
हा संसाराचा दोर खूप लांब आहे आणि माझ्या मनाला फसवतो. हा दोर माझ्या अहंकाराच्या दोषामुळे विणला गेला आहे, जणू काही एखाद्या शिकाऱ्याने सापळा लावावा.
यानि दुःखानि दीर्घाणि विषमाणि महान्ति च । अहङ्कारात् प्रसूतानि तान्य् अगात् खदिरा इव
सर्व मोठ्या, कठीण आणि दीर्घ दुःखं जी निर्माण होतात, ती अहंकारातूनच जन्म घेतात; ती खदिराच्या पानांसारखी नाहीशी होतात.
शमेन्दोस् सैंहिकेयास्यं गुणपद्ममहाशनिम् । ज्ञानमेघशरत्कालम् अहङ्कारं त्यजाम्य् अहम्
शांतीचा चंद्र, गुणरूप वज्र आणि ज्ञानरूपी मेघांचा शरद ऋतू यांच्या सहाय्याने मी अहंकार सोडून देतो.
नाहं रामो न मे वाञ्छा भावेषु च न मे मनः । शान्त आसितुम् इच्छामि स्वात्मन्य् एव जिनो यथा
मी राम नाही, मला कोणतीही इच्छा नाही आणि माझं मन विषयांमध्ये गुंतलेलं नाही; मी फक्त माझ्या स्वतःच्या आत्म्यात शांत बसावं, असं मला वाटतं, जसं एखाद्या ज्ञानी साधूने करावं.
अहङ्कारवशाद् यद् यन् मया भुक्तं कृतं हृतम् । सर्वं तु तद् अवस्त्व् एव वस्त्व् अहङ्काररिक्तता
अहंकाराच्या प्रभावाखाली मी जे काही उपभोगलं, केलं किंवा घेतलं, ते सर्व खोटंच आहे; खरी गोष्ट म्हणजे अहंकार नसणं.
अहम् इत्य् अस्ति चेद् ब्रह्मन्न् अहम् आपदि दुःखितः । सम्पत्सु सुखितस् तस्माद् अनहङ्कारिताधनः
ब्रह्मन्, 'मी आहे' असा विचार असेल, तर संकटात मी दुःखी होतो आणि सुखात मी आनंदी होतो; म्हणून खरा खजिना म्हणजे अहंकाराचा त्याग.
अहङ्कारं परित्यज्य मुने शान्तमनास् तथा । अवतिष्ठे गतोद्वेगो भोगौघे ऽभङ्गुरास्पदम्
मुनिवर, अहंकार सोडून शांत मनाने मी राहतो, कितीही सुख उपभोगले तरी मन अस्थिर होत नाही, कारण त्याचा पाया टिकाऊ नाही.
ब्रह्मन् यावद् अहङ्कारवारिदः प्रविजृम्भते । तावद् विकासम् आयाति तृष्णाकुटजमञ्जरी
ब्रह्मन्, जोपर्यंत अहंकाराचा काळा ढग पसरतो, तोपर्यंत इच्छा-वासनेच्या फुलांची झाडं फुलतच राहतात.
अहङ्कारघने शान्ते तृष्णानवतडिल्लता । शान्तदीपशिखावृत्त्या क्वापि यास्यति सत्वरम्
जेव्हा अहंकाराचा जडपणा शांत होतो, तेव्हा इच्छा नावाची वेल आधार नसल्यामुळे, विझलेल्या दिव्याच्या ज्योतीसारखी पटकन नाहीशी होते.
अहङ्कारमहाविन्ध्ये मनोमत्तमतङ्गजः । विस्फूर्जति घनास्फोटैस् स्तनितैर् इव वारिदः
या अहंकाराच्या मोठ्या पर्वतात, मन म्हणजे जणू काही मदमस्त हत्ती, ढगांच्या गडगडाटासारख्या मोठ्या आवाजात गर्जना करत असते.
इह देहमहादर्यां घनाहङ्कारकेसरी । यो ऽयम् उल्लसति स्फारं तेनेदं जगद् आततम्
या शरीराच्या मोठ्या गुहेत, जड अहंकाराचा सिंह मोठ्या गर्जनेने उठून उभा राहतो; त्याच्यामुळे हे संपूर्ण जग व्यापलेले आहे.
तृष्णातन्तुलवप्रोता बहुजन्मपरम्परा । अहङ्कारोग्रशिड्गेन कण्ठे मुक्तावली कृता
इच्छांच्या सूतांनी ओवलेली, असंख्य जन्मांपर्यंत चालणारी ही माळ, तीव्र अहंकाराच्या अडकवणीने गळ्यात घातलेली मोत्यांची माळ बनते.
पुत्रदारकलत्राणि तन्त्रं मन्त्रविवर्जितम् । प्रसारितम् अनेनेह दुरहङ्कारवैरिणा
मुलं, बायको आणि कुटुंब या सगळ्या गोष्टी अहंकार नावाच्या कठीण शत्रूने इथे जाळ्यासारख्या पसरलेल्या आहेत, ज्यात खऱ्या अर्थाने काही साधन नाही.
प्रमार्जिते ऽहम् इत्य् अस्मिन् पदे स्वयम् अखिद्यता । प्रमार्जिता भवन्त्य् एव सर्व एव दुराधयः
'मी आहे' ही भावना पूर्णपणे नाहीशी झाली की, त्या वेळी सगळ्या वाईट दुःखांचंही खरंच पूर्णपणे निर्मूलन होतं.
अहम् इत्य् अम्बुदे शान्ते शनैस् सुशमशालिनि । मनोमननसम्मोहमिहिका क्वापि गच्छति
'मी' असं वाटण्याचं समुद्र शांत आणि अगदी स्थिर झाला की, मनाचा गोंधळ आणि भ्रमाचं धुके हळूहळू कुठेतरी नाहीसं होतं.
निरहङ्कारवृत्तेर् मे मौर्ख्याच् छोकेन सीदतः । यत् किञ्चिद् उचितं ब्रह्मंस् तद् आख्यातुम् इहार्हसि
माझ्या मनात आता अहंकार उरलेला नाही, पण अजूनही मी अज्ञान आणि दुःख यामुळे खचून गेलो आहे, म्हणून हे ऋषी, जे योग्य आहे ते कृपया मला इथे सांगावं.
सर्वापदां निलयम् अध्रुवम् अन्तरस्थम् उन्मुक्तम् उत्तमगुणेन न संश्रयामि । यत्नाद् अहङ्कृतिपदं परितो ऽतिदुःखं शेषेण मां समनुशाधि महानुभाव
सर्व दुःखांचं मूळ असलेल्या, कायम न टिकणाऱ्या आणि श्रेष्ठ गुण नसलेल्या त्या अंतर्गत अवस्थेला मी आश्रय घेत नाही. मोठ्या माणसा, मी अहंकाराच्या अत्यंत वेदनादायक अवस्थेत अडकलो आहे, कृपया मला मन लावून योग्य मार्गदर्शन कर.
दोषैर् जर्जरतां यातं सत्कार्याद् आर्यसेवितात् । वातात्तपिञ्छलववच् चेतश् चलति चञ्चलम्
मन दोषांनी थकलेलं असलं, सत्कर्मात गुंतलेलं आणि सज्जनांकडून सन्मानित असलं तरी, वाऱ्यावर उडणाऱ्या पिसासारखं ते कायम अस्थिर आणि चंचल राहतं.
इतश् चेतश् च सुव्यग्रं व्यर्थम् एवाभिधावति । दूराद् दूरतरं दीनं ग्रामे कौलेयको यथा
हे मन इकडे तिकडे फारच अस्वस्थपणे धावत राहतं, आणि काहीही साध्य न करता दिवसेंदिवस अधिकच निराश होतं, जणू एखादा गावकरी परक्या गावात हरवावा तसं.
न प्राप्नोति क्वचित् किञ्चित् प्राप्तैर् अपि महाधनैः । नान्तस् सम्पूर्णताम् एति करण्डक इवाम्बुभिः
मोठं धन मिळालं तरी, मनाला कुठेच काहीच मिळाल्यासारखं वाटत नाही; ते कधीच पूर्णपणे समाधानी होत नाही, जसं पाण्याने कधीही न भरलेली टोपली.
नित्यम् एव मनश् शून्यं कदाशावागुरावृतम् । न मनाङ् निर्वृतिं याति मृगो यूथाद् इव च्युतः
मन नेहमीच रिकामं असतं, इच्छा या सापळ्यात अडकलेलं असतं; ते कधीच समाधान मिळवत नाही, जसं कळपापासून वेगळं पडलेलं हरण असतं.
तरङ्गतरलां वृत्तिं दधद् आलूनशीर्णताम् । परित्यज्य क्षणम् अपि न मनो याति निर्वृतिम्
लाटांसारखी चंचल वृत्ती आणि दुःखांनी थकलेलं मन, क्षणभरही शांतता सोडून समाधान मिळवत नाही.