इह धूमस् स्फुरद्वह्निकण आवर्तवृत्तिमान् । स्थित आपीडवान् व्योम्नि रत्नपूर इवाम्बरे
इथे धूर, चमकणाऱ्या अग्नीच्या कणांनी भरलेला आणि वाऱ्याच्या वळणात फिरणारा, आकाशात जणू रत्नांच्या राशीसारखा साठलेला दिसतो.
गौरम् अम्बरम् आभाति ज्वालाशिखरतेजसा । मृत्योर् इवोत्सवे दत्तः कुङ्कुमाङ्कः कदर्थकः
आकाश ज्वाळांच्या टोकाच्या तेजाने फिकट चमकत आहे; जणू मृत्यूच्या सणासाठी कुंकवाचा ठसा उमटवला आहे, नाशाचे चिन्ह दाखवत आहे.
अहो नु विषमं वैरं वर्तते वृत्तिवर्जितम् । ह्रियन्ते राजनार्यो ऽपि वरवीरैर् उदायुधैः
अहो, किती भयंकर आणि अन्यायकारक हे वैर आहे! यात कुठलीही चांगुलपणा नाही. मोठ्या शस्त्रांनी सजलेले शूरवीर सुद्धा सज्जन राजांना ठार मारतात.
लोलस्रग्दामकुसुमैर् मार्गप्रकरकारिकाः । अर्धनिर्दग्धकवरीकीर्णवक्षस्स्थलाम्बराः
राजमार्गांवर कधी शोभा आणणाऱ्या स्त्रिया, ज्यांच्या गळ्यातील हार, दागिने आणि फुले विखुरलेली आहेत, त्यांचे वस्त्र अर्धवट जळालेले आहे आणि त्यांच्या छातीवर राख पडली आहे.
आलोलाम्बरसंलक्ष्यनितम्बजघनस्थलाः । पतन्माणिक्यवलया वलितावनिमण्डलाः
त्यांच्या साडीच्या हालचालीमुळे कंबर आणि नितंब दिसू लागतात, हातातील मणींच्या बांगड्या खाली पडतात आणि त्या वाकून जमिनीला टेकतात.
छिन्नहारलताजालविकीर्णामलमौक्तिकाः । दृष्टादृष्टस्तनश्रोणिपार्श्वोद्यत्कनकप्रभाः
त्यांच्या गळ्यातील हार आणि मोत्यांच्या माळा तुटून विखुरल्या आहेत, आणि काही ठिकाणी दिसणाऱ्या, काही लपलेल्या त्यांच्या छाती, कंबर आणि बाजूवरून सोन्याचा प्रकाश चमकत आहे.
कुररीकर्कशाक्रन्दमन्दीकृतरणारवाः । धारापात्यस्रुनाराचभिन्नपार्श्वस्थचेतनाः
लढाईचा गोंधळ गिधाडांच्या कर्कश आवाजाने दबला आहे, आणि बाणांनी छिन्नविच्छिन्न होऊन रक्तबंबाळ झालेले, शुद्ध हरपलेले सैनिक जमिनीवर पडले आहेत.
रक्तकर्दमबाष्पाम्बुक्लिन्नग्रथितवाससः । भुजमूलार्पितभुजैर् नीयमाना बलान् नृभिः
त्यांचे कपडे अश्रू, रक्त आणि चिखलाने ओले झाले आहेत; त्यांचे हात दुसऱ्यांच्या खांद्यावर ठेवून, इतर सैनिक त्यांना घेऊन चालले आहेत.
क इवास्मत्परित्राता स्याद् इत्य् आदीनवीक्षितैः । उत्पलैर् इव वर्षद्भिः परिरोदितसैनिकाः
'आता आपल्याला कोण वाचवणार?' अशा दु:खी नजरेने सैनिक रडत आहेत, त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू जणू कमळांच्या वर्षावासारखे पडत आहेत.
मृणालकोमलाच्छोरुमूलजालैस् सुनिर्मलैः । स्वच्छाम्बरतलालक्ष्यैर् आकाशनलिनीनिभाः
कमळाच्या देठासारखी मऊ जांघे, स्वच्छ आणि नाजूक पैंजणांनी सजवलेल्या, आणि पारदर्शक वस्त्रांनी झाकलेल्या त्या स्त्रिया आकाशात उमललेल्या कमळांसारख्या दिसतात.
आलोलमाल्यवसनाभरणाङ्गरागा ईर्ष्याकुलाननचलालकवल्लरीकाः । आनन्दसुन्दरनिरङ्कुशमथ्यमानात् कामार्णवात् समुदिता इव राजलक्ष्म्यः
माळा, वस्त्रे, दागिने आणि अंगाला लावलेला सुगंध सगळं विस्कटलेलं होतं, चेहऱ्यावर मत्सराची घालमेल दिसत होती, आणि केसांच्या लटांमध्ये थरथर होती. त्या राजमहिषी जणू काही आनंदाच्या सौंदर्याने बेभान झालेल्या, इच्छांच्या समुद्रातून उसळून आल्या आहेत, असं वाटत होतं.
एतस्मिन्न् अन्तरे राजमहिषी मत्तयौवना । तद् विवेश गृहं लक्ष्मीर् इव पङ्कजकोटरम्
इतक्यात, तारुण्याने मस्त झालेली राणी, जशी कमळाच्या कुशीत लक्ष्मी प्रवेश करते तशी, राजवाड्यात शिरली.
आलोलमाल्यवसना च्छिन्नहारलताकुला । अनुयाता वयस्याभिर् दासीभिर् भयविह्वला
तिच्या गळ्यातील माळा आणि वस्त्रे विस्कटलेली होती, हाराची वेल तुटून गुंतली होती. मैत्रिणी आणि दासी तिच्या मागे होत्या, आणि ती भीतीने गोंधळलेली होती.
चन्द्राननावदाताङ्गी श्वासोत्कम्पिपयोधरा । तारकाकारदशना स्थिता द्यौर् इव रूपिणी
तिचा चेहरा चंद्रासारखा उजळ, अंग शुभ्र, काळजीच्या श्वासाने छाती हलत होती; दात ताऱ्यांसारखे चमकत होते, आणि ती जणू आकाशमूर्तीच उभी होती.
अथ तस्या वयस्यैका राजानं तं व्यजिज्ञपत् । वृत्रसङ्ग्रामसंरभ्दम् अमरेन्द्रम् इवाप्सराः
मग तिच्या मैत्रिणींमधील एकीने त्या राजाला ही बातमी सांगितली, जशी एखादी अप्सरा वज्राच्या युद्धात रंगलेल्या इंद्राला सांगते.
देव देवी सहास्माभिः पलाय्यान्तःपुरान्तरात् । शरणं देवम् आयाता वातार्तेव लता द्रुमम्
राजन, राणी आमच्यासोबत अंतःपुरातून पळत तुझ्या आश्रयाला आली आहे, जशी वाऱ्याने हललेली वेल झाडाचा आधार शोधते.
राजदारा हृतास् स्तेनैर् बलवद्भिर् उदायुधैः । ऊर्मिजालैर् महाब्धीनां तीरे द्रुमलता इव
राजघराण्यातील स्त्रियांना बलाढ्य आणि शस्त्रधारी चोरांनी पकडले आहे, जणू मोठ्या समुद्राच्या काठावरच्या वेलींना लाटांच्या जाळ्यात अडकवले आहे.
अन्तःपुराधिपास् सर्वे पिष्टाश् शत्रुभिर् उद्धतैः । अशङ्किताभिपतितैर् वातैर् इव वनद्रुमाः
अंतःपुरातील सर्व प्रमुखांना धाडसी शत्रूंनी अचानक हल्ला करून चिरडून टाकले आहे, जसे वनातील झाडांना अनपेक्षित वाऱ्याच्या झटक्याने पडते.
पूरेणाशङ्कम् आयातैः परैर् नः पुरम् आहृतम् । रात्रौ वर्षास्व् इवोद्गारैर् उदकप्लववारिभिः
आमच्या शहरावर अनोळखी लोकांनी अचानक हल्ला केला, जणू काही पावसाळ्याच्या रात्री ओसंडून वाहणाऱ्या पुराच्या पाण्याने सगळं व्यापून टाकलं आहे.
धूम्रवर्मभिर् उन्नादैर् लेलिहानाग्रहेतिभिः । वह्निभिर् नः पुरं व्याप्तं परयोधैश् च भूरिभिः
शत्रूंच्या मोठ्या सैन्याने आणि धूराने झाकलेल्या, जोरात गर्जणाऱ्या, टोकदार ज्वाळा उडवणाऱ्या आगीत आमचं शहर वेढून टाकलं आहे.
परिवारविलासिन्यो देव्य आहृत्य मूर्धजैः । आक्रन्दन्त्यो बलान् नीताः कुरर्य इव धीवरैः
आमच्या घरातील सन्माननीय स्त्रिया, केस विस्कटलेले, मोठ्याने रडत शत्रूंच्या सैन्याने पकडून नेल्या, जणू मासेमारी करणाऱ्यांनी बगळ्यांना पकडून नेलं.
इति नो येयम् आयाता शाखा प्रसरशालिनी । आपत् ताम् अलम् उद्धर्तुं देवस्यैवास्ति शक्तिता
अशी ही संकटाची फांद्या पसरवत आमच्यावर आली आहे; अशा प्रसंगातून वाचवण्याची खरी ताकद फक्त देवाकडेच आहे.
इत्य् आकर्ण्यावलोक्यासौ देव्यौ युद्धाय याम्य् अहम् । क्षम्यतां मम भार्येयं युष्मत्पादाब्जषट्पदी
हे ऐकून आणि पाहून, मी आता युद्धासाठी निघते आहे, देवी. मला क्षमा करा, कारण ही माझी पत्नी तुमच्या कमळासारख्या पायांवर भुंगेरीसारखी आहे.
इत्य् उक्त्वा निर्ययौ राजा कोपाकुलितचेतनः । मत्तेभनिर्भिन्नवनः कन्दराद् इव केशरी
असं म्हणून, राजाचा रागाने भरलेला मनाने तो बाहेर गेला — जणू काही मदमस्त हत्तीने जंगल फोडल्यावर गुहेतून सिंह बाहेर येतो तसा.
लीला लीलां ददर्शाथ स्वाकारसदृशाकृतिम् । प्रतिबिम्बम् इवायाताम् आदर्शे चारुदर्शनाम्
तेव्हा लीलाने स्वतःलाच पाहिलं, अगदी तिच्यासारख्याच रूपात, जणू आरशात सुंदर प्रतिबिंब जवळ येतं तसं.
किम् इदं देवि मे ब्रूहि कस्माद् इयम् अहं स्थिता । या साभवम् अहं पूर्वं कथं सेयम् इह स्थिता
हे देवी, मला सांग, हे काय आहे? मी इथे अशी का उभी आहे? मी जी आधी कुठेतरी होते, तीच आता इथे कशी आहे?
मन्त्रिप्रभृतयः पौरा योधास् सबलवाहनाः । सर्व एव त एवेमे स्थितास् तत्र तथैव ये
मंत्री, नगरातील लोक, सैनिक आणि त्यांची सैन्ये व रथ — हे सगळे जसे तिथे आहेत, तसेच इथेही आहेत.
तत्रापीदम् अयं देवि सर्वे कथम् इह स्थिताः । बहिर् अन्तश् च मकुर इवैते किं प्रचेतनाः
देवी, इथेही हे सगळे कसे आहेत? हे बाहेरून आणि आतून आरशातल्या प्रतिबिंबासारखेच आहेत का, आणि त्यांना जाणीव आहे का?
यथा ज्ञप्तिर् उदेत्य् अन्तस् तथानुभवति क्षणात् । चितिश् चेत्यार्थताम् एति चित्तं चित्तार्थताम् इव
जशी जाणीव आतून उगवते, तशी ती क्षणात अनुभवली जाते; जशी चित्त वस्तूच्या स्वरूपात येते, तशीच चेतना देखील जाणिवेच्या वस्तूचे रूप घेते.
यादृग्भावन एवान्तश्चेतनस् तनुते स्मृतिम् । तादृगर्थजगद्रूपस् तत्रैवोदेति तत्क्षणात्
मनात जशी कल्पना निर्माण होते, तशीच ती चेतना आठवणींना विस्तारते; आणि त्याच क्षणी, तिथेच त्या कल्पनेप्रमाणे जग प्रकट होते.