प्राप्यं सम्प्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते । पराया निर्वृतेस् स्थानं यत् तज् जीवितम् उच्यते
जे मिळवता येतं आणि मिळवल्यावर पुन्हा कधीच दुःख उरत नाही, तेच खरं समाधानाचं स्थान आहे; असं जीवनच खरं जीवन मानावं.
तरवो ऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः । स जीवति मनो यस्य मननेन न जीवति
झाडंही जगतात, पशू-पक्षीही जगतात; पण ज्याचं मन केवळ विचारांवर जगत नाही, तोच खरा जिवंत असतो.
जातास् त एव जगति जन्तवस् साधुजीविताः । ये पुनर् नेह जायन्ते शेषा जानीत गर्दभाः
या जगात जे लोक चांगले जीवन जगतात, तेच खऱ्या अर्थाने जन्माला आले आहेत. बाकीचे, जे चांगलेपणाने जन्म घेत नाहीत, त्यांना गाढव समजा.
भारो ऽविवेकिनश् शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः । अशान्तं च मनो भारो भारो ऽनात्मविदो वपुः
ज्यांना विवेक नाही, त्यांच्यासाठी शास्त्र हे ओझं आहे; ज्यांना आसक्ती आहे, त्यांच्यासाठी ज्ञान ओझं आहे; अस्थिर मन हे ओझं आहे, आणि आत्म्याची ओळख नसलेल्यांसाठी शरीर हे ओझं आहे.
रूपम् आयुर् मनो बुद्धिर् अहङ्कारस् तथेहितम् । भारो भारधरस्येव सर्वं दुःखाय दुर्धियः
रूप, आयुष्य, मन, बुद्धी, अहंकार आणि कृत्य — हे सगळं मूर्खांसाठी ओझंच आहे, जसं ओझं वाहणाऱ्याला त्याचं ओझं जड वाटतं; आणि हे सगळं दुःखच देतं.
अविश्रान्तमनःपूर्णम् आपदां परमास्पदम् । नीडो रोगविहङ्गानाम् आयुर् आयासनं दृढम्
जी मनं कधीच शांत राहत नाहीत, ती संकटांचं मोठं घर असतात; आयुष्य हे रोगांचं पक्कं आसन आहे, जसं पक्ष्यांसाठी घरटं असतं.
प्रत्यहं खेदम् उत्सृज्य शनैर् अलम् अनारतम् । आश्व् एव जन्मनश् श्वभ्रं कालेन विनिखन्यते
रोजच्या रोज थकवा बाजूला ठेवून, हळूहळू आणि सतत, जन्माचं खोल दरी काळ खणत राहतो, जसं घोड्याचं कब्र खोदली जाते.
शरीरबिलविश्रान्तैर् विषदाहप्रदायिभिः । रोगैर् निपीयते रौद्रैर् व्यालैर् इव वनानिलः
शरीराच्या पोकळ्यांमध्ये विश्रांती घेतलेल्या, जळजळ देणाऱ्या तीव्र आजारांनी शरीर हळूहळू संपवलं जातं, जसं विषारी सापांनी जंगलातला वारा गिळला जातो.
प्रसुवानैर् अवच्छेदं तुच्छैर् अन्तरवासिभिः । दुःखैर् आकृष्यते क्रूरैर् घुणैर् इव जरद्द्रुमः
अतिशय किरकोळ पण आतमध्ये राहणाऱ्या, क्रूर दुःखांनी माणूस सतत ओढला जातो, जसं जुना झाड वाळवींनी पोखरलं जातं.
नूनं निगिरणायाशु घनगर्वम् अनारतम् । आखुर् मार्जारकेणेव मरणेनावलोक्यते
नक्कीच, मरण नेहमी गर्वाने फुगलेल्या उंदराकडे पाहत असतं, जसं मांजर त्याला पटकन गिळायला टपून बसतं.
गर्वादिगुणगर्भिण्या शून्ययाशक्तिवश्यया । अन्नं महाशनेनेव जरसा परिजीर्यते
गर्व वगैरे गुणांनी भरलेलं, पण आतून रिकामं आणि शक्तिहीन असलेलं हे शरीर, जसं मोठ्या भुकेनं आणि वार्धक्यानं अन्न हळूहळू संपवलं जातं, तसं झिजतं.
दिनैः कतिपयैर् एव परिज्ञाय गतादरम् । दुर्जनस् सज्जनेनेव यौवनेनावमुच्यते
मोजक्या दिवसांतच, त्याचं आकर्षण ओळखून गेल्यावर, तारुण्य सोडून दिलं जातं, जसं सज्जन माणसं वाईट माणसाला टाळतात.
विनाशसुहृदा नित्यं जरामरणबन्धुना । रूपं शिड्गवरेणेव कृतान्तेनाभिलष्यते
रूप नेहमीच नाशाचा मित्र असलेल्या आणि वार्धक्याचा साथी असलेल्या मृत्यूला हवं असतं, जसं कुशल शिकाऱ्याला एखादं पक्षी हवं असतं.
स्थिरतया सुखहारितया तया सततम् उज्झितम् उत्तम फल्गु च । जगति नास्ति तथा गुणवर्जितं मरणमार्जितम् आयुर् इदं यथा
हे आयुष्य, अस्थिर आणि वार्धक्यानं सुख हिरावून घेतलेलं, नेहमीच श्रेष्ठ आणि सामान्य दोघांनीही टाकून दिलं जातं; या जगात, मृत्यूच्या ताब्यात गेलेलं आणि गुणरहित असं दुसरं काहीच नाही, जसं हे आयुष्य आहे.
मुधैवाभ्युत्थितो मोहान् मुधैव परिवर्धते । मिथ्यामयेन भीतो ऽस्मि दुरहङ्कारशत्रुणा
मोह उगवतो तेही व्यर्थ, वाढतो तेही व्यर्थ; हा खोटा, माया घालणारा अहंकार — जो जिंकणं फार कठीण आहे — याच्यामुळे मला भीती वाटते.
अहङ्कारवशाद् एव दोषकोशः कदर्थनाम् । ददाति दीनदीनानां संसारो विविधाकृतिः
फक्त अहंकारामुळेच दोषांची साठवण फारच दुःखी लोकांना छळते; आणि अहंकारामुळेच संसाराच्या अनेक रूपांची निर्मिती होते.
अहङ्कारवशाद् आपद् अहङ्काराद् दुराधयः । अहङ्कारवशाद् ईहाप्य् अहङ्कारो महामयः
अहंकारामुळे संकटं येतात, आजारही येतात; अगदी प्रयत्नसुद्धा अहंकारामुळेच होतात — अहंकार ही मोठी माया आहे.
तम् अहङ्कारम् आश्रित्य परमं चिरवैरिणम् । न भुञ्जे न पिबाम्य् अम्भः किम् उ भोगान् भजे मुने
हा अहंकार — जो फार जुना आणि मोठा शत्रू आहे — याच्यावर अवलंबून राहून मी ना जेवतो, ना पाणी पितो, मग सुखभोग तर दूरच राहिले, हे मुनी.
संसाररज्जुर् आदीर्घा मम चेतसि मोहिनी । तताहङ्कारदोषेण किरातेनेव वागुरा
हा संसाराचा दोर खूप लांब आहे आणि माझ्या मनाला फसवतो. हा दोर माझ्या अहंकाराच्या दोषामुळे विणला गेला आहे, जणू काही एखाद्या शिकाऱ्याने सापळा लावावा.
यानि दुःखानि दीर्घाणि विषमाणि महान्ति च । अहङ्कारात् प्रसूतानि तान्य् अगात् खदिरा इव
सर्व मोठ्या, कठीण आणि दीर्घ दुःखं जी निर्माण होतात, ती अहंकारातूनच जन्म घेतात; ती खदिराच्या पानांसारखी नाहीशी होतात.
शमेन्दोस् सैंहिकेयास्यं गुणपद्ममहाशनिम् । ज्ञानमेघशरत्कालम् अहङ्कारं त्यजाम्य् अहम्
शांतीचा चंद्र, गुणरूप वज्र आणि ज्ञानरूपी मेघांचा शरद ऋतू यांच्या सहाय्याने मी अहंकार सोडून देतो.
नाहं रामो न मे वाञ्छा भावेषु च न मे मनः । शान्त आसितुम् इच्छामि स्वात्मन्य् एव जिनो यथा
मी राम नाही, मला कोणतीही इच्छा नाही आणि माझं मन विषयांमध्ये गुंतलेलं नाही; मी फक्त माझ्या स्वतःच्या आत्म्यात शांत बसावं, असं मला वाटतं, जसं एखाद्या ज्ञानी साधूने करावं.
अहङ्कारवशाद् यद् यन् मया भुक्तं कृतं हृतम् । सर्वं तु तद् अवस्त्व् एव वस्त्व् अहङ्काररिक्तता
अहंकाराच्या प्रभावाखाली मी जे काही उपभोगलं, केलं किंवा घेतलं, ते सर्व खोटंच आहे; खरी गोष्ट म्हणजे अहंकार नसणं.
अहम् इत्य् अस्ति चेद् ब्रह्मन्न् अहम् आपदि दुःखितः । सम्पत्सु सुखितस् तस्माद् अनहङ्कारिताधनः
ब्रह्मन्, 'मी आहे' असा विचार असेल, तर संकटात मी दुःखी होतो आणि सुखात मी आनंदी होतो; म्हणून खरा खजिना म्हणजे अहंकाराचा त्याग.
अहङ्कारं परित्यज्य मुने शान्तमनास् तथा । अवतिष्ठे गतोद्वेगो भोगौघे ऽभङ्गुरास्पदम्
मुनिवर, अहंकार सोडून शांत मनाने मी राहतो, कितीही सुख उपभोगले तरी मन अस्थिर होत नाही, कारण त्याचा पाया टिकाऊ नाही.
ब्रह्मन् यावद् अहङ्कारवारिदः प्रविजृम्भते । तावद् विकासम् आयाति तृष्णाकुटजमञ्जरी
ब्रह्मन्, जोपर्यंत अहंकाराचा काळा ढग पसरतो, तोपर्यंत इच्छा-वासनेच्या फुलांची झाडं फुलतच राहतात.
अहङ्कारघने शान्ते तृष्णानवतडिल्लता । शान्तदीपशिखावृत्त्या क्वापि यास्यति सत्वरम्
जेव्हा अहंकाराचा जडपणा शांत होतो, तेव्हा इच्छा नावाची वेल आधार नसल्यामुळे, विझलेल्या दिव्याच्या ज्योतीसारखी पटकन नाहीशी होते.
अहङ्कारमहाविन्ध्ये मनोमत्तमतङ्गजः । विस्फूर्जति घनास्फोटैस् स्तनितैर् इव वारिदः
या अहंकाराच्या मोठ्या पर्वतात, मन म्हणजे जणू काही मदमस्त हत्ती, ढगांच्या गडगडाटासारख्या मोठ्या आवाजात गर्जना करत असते.
इह देहमहादर्यां घनाहङ्कारकेसरी । यो ऽयम् उल्लसति स्फारं तेनेदं जगद् आततम्
या शरीराच्या मोठ्या गुहेत, जड अहंकाराचा सिंह मोठ्या गर्जनेने उठून उभा राहतो; त्याच्यामुळे हे संपूर्ण जग व्यापलेले आहे.
तृष्णातन्तुलवप्रोता बहुजन्मपरम्परा । अहङ्कारोग्रशिड्गेन कण्ठे मुक्तावली कृता
इच्छांच्या सूतांनी ओवलेली, असंख्य जन्मांपर्यंत चालणारी ही माळ, तीव्र अहंकाराच्या अडकवणीने गळ्यात घातलेली मोत्यांची माळ बनते.