हा तात हेतयो लग्नास् तरुणीकवरीतृणे । ज्वलन्ति शुष्कपर्णौघा इव वीरानलेरिताः
अरे बाबा! मृत्यूच्या कारणं तरुणपणाच्या नाजूक गवतामध्येच दडलेली आहेत, जणू एखाद्या वीराच्या आगीत सुकलेली पानं पेट घेतात तशी.
आवर्तवर्तिनी दीर्घा वहत्य् ऊर्ध्वं तरङ्गिनी । पश्येयं धूमयमुना व्योमगङ्गां प्रधावति
लांबच लांब वळण घेत धूराची नदी वरच्या दिशेने वाहत आहे; मी पाहतोय, धुराने भरलेली आकाशगंगा पुढे पुढे धावत आहे.
वहदुल्मुककाष्टौर्ध्वगामिनी धूमनिम्नगा । वैमानिकान् अन्धयति पश्याग्निकणबुद्बुदा
जळणाऱ्या लाकडांमधून वर जात असलेला धुराचा प्रवाह देवतांनाही अंध करतो; पाहा, त्यात अग्नीच्या ठिणग्या आणि फुग्यांसारखे बुडबुडे दिसतात.
अस्य माता पिता भ्राता जामाता तनयस् सुता । अस्मिन् सद्मनि निर्दग्धा दग्धैषाम् अन्तम् इच्छति
या घरात त्याची आई, वडील, भाऊ, जावई, मुलगा आणि मुलगी हे सगळे जळून गेले आहेत; आता उरलेल्यांनाही ही आग भस्म करण्यासाठी धावतेय.
हा हा हा गच्छ भोश् शीघ्रम् एतद् अङ्गारमन्दिरम् । इतः प्रवृत्तं पतितुं सुमेरोश् शिखरं यथा
हाय! हाय! हाय! लवकर जा, महाराज, या अंगारांनी भरलेल्या घरातून; हे घर जणू सुमेरूच्या शिखरासारखे कोसळायला निघाले आहे.
अहो शरशिलाशक्तिकुन्तप्रासासिहेतयः । ज्वालासन्ध्यभ्रपटलं विशन्ति शलभा इव
अहो! बाण, दगड, भाले, फेकण्याची शस्त्रे आणि तलवारी—ही सर्व शस्त्रे जणू ज्वाळांनी आणि धुराने भरलेल्या मेघांमध्ये पतंगासारखी धावून जातात.
हेतिप्रवाहा ज्वलनं नभस् सर्वे विशन्त्य् अहो । वडवानलम् उज्ज्वालम् अर्णःपूरा इवार्णवात्
आकाशातील ज्वलंत अग्नीत सर्व वारे जाऊन मिसळतात, जसे समुद्राच्या मोठ्या लाटा प्रचंड अग्नीच्या ज्वाळेत सामावतात.
धूमायन्ते महाभ्राणि ज्वालाशिखरकोटिषु । सरसान्य् अपि शुष्यन्ति हृदयानीव रागिनाम्
मोठ्या ढगांच्या टोकांना ज्वाळांच्या शिखरांनी धूर येतो, आणि तळीही कोरडी पडतात, जशी कामात गुंतलेल्या लोकांची मने ओस पडतात.
आलानत्वरुषैवैता दन्तिभिर् वृक्षपङ्क्तयः । स्फुटत्कटकटारावं पात्यन्ते कृतपीत्कृतैः
रागाने पेटलेल्या झाडांच्या रांगा हत्तींच्या धडकेत मोडतात, त्यांच्या फांद्या तुटताना मोठा आवाज होतो, जणू जेवून तृप्त झालेल्यांनी त्या पाडल्या आहेत.
प्लुष्टपुष्पफलस्कन्धगन्धश्रीका गृहद्रुमाः । गता निर्दग्धसर्वस्वा गृहस्था इव दीनताम्
फुलांनी आणि फळांनी सुगंधित असलेली घरातील झाडे जळून राख झाली आहेत, जसे सर्व काही गमावलेल्या गृहस्थांचे जीवन ओसाड होते.
मातापितृविनिर्मुक्ता बालकास् तिमिरावलीः । मथ्नन्तो ऽङ्गेषु रथ्यासु कुड्यपातेन हा हताः
आईवडिलांशिवाय राहिलेली लहान मुले काळोखात भरकटत फिरतात, रस्त्यावर भिंती कोसळून त्यांना मारतात, त्यांची दैना होते.
वत विद्रावितान्धस्य करिणो रणमूर्धनि । पतदङ्गारकागारभारिणः कटुकूजितम्
आंधळ्यांनी हाकललेल्या हत्ती रणभूमीत जोरात गर्जना करतात, त्यांचे अंग अंगारांनी आणि जळत्या कोळशांनी जड झालेले असते.
हा कष्ठम् असिनिर्भिन्नस्कन्धे सन्नदृढोल्मुके । पतितो यन्त्रपाषाणः पुरुषस्याशनिर् यथा
हाय दैवा! तलवारीने फोडलेला आणि खांद्यावर घट्ट बसलेला दगड यंत्रातून सुटलेल्या वीजेसारखा माणसावर कोसळतो.
गवाश्वमहिषाजोष्ट्रश्वशृगालवृकैर् अहो । घोरो रण इहारब्धो मार्गरोधक आकुलैः
गायी, घोडे, म्हशी, उंट, कुत्री आणि लांडगे — हे सर्व रस्ते अडवून गोंधळ घालत आहेत, त्यामुळे इथे भीषण युद्ध सुरू झाले आहे.
पटैः पटपटाशब्दैर् ज्वलज्ज्वालालिमारुतैः । आक्रन्दिन्यस् स्त्रियो यान्ति स्थलपद्माचिता इव
जळणाऱ्या कापडांच्या चर्रर्र आवाजात आणि ज्वाळांच्या वाऱ्यात, त्या बायका आक्रोश करत पुढे जातात, जणू काही त्या जमिनीवरच्या कमळांनी सजवल्या आहेत.
स्त्रीणां ज्वालालवाः पश्य लिहन्त्य् अलकवल्लरीः । कुर्वन्तो ऽशोकपुष्पाभां करभा इव पन्नगीः
पाहा, त्या ज्वाळांच्या जिभा बायकांच्या केसांच्या लाटा चाटतात, आणि त्या केसांना अशोकाच्या फुलांसारखे भासवतात, जणू हत्ती नागिणीशी खेळत आहेत.
हा हा हरिणशावाक्ष्याः पक्ष्मलेक्षणपक्ष्मसु । कुशाग्रेष्व् इव विश्रान्तिम् एति कार्षाणवी शिखा
हाय, त्या हरिणासारख्या डोळ्यांच्या बायकांच्या पापण्यांवर, कुशाच्या पात्यांवर विसावलेली बारीक ज्वाळा पोहोचते.
दह्यमानो ऽपि निर्याति न कलत्रं विना नरः । अहो बत दुरुच्छेदाः प्राणिनां स्नेहवागुराः
जळत असतानाही पुरुष आपल्या पत्नीशिवाय जात नाही; खरंच, जीवांना जडलेली माया सुटणं किती कठीण आहे!
करी रभसनिर्भिन्नज्वलदङ्गारपादपैः । प्लुष्टपुष्करकः कोपान् मथ्नात्य् उत्पुष्करं सरः
हत्ती संतापलेला, जोरात धावून जळणाऱ्या झाडांना फोडतो; रागाने त्याच्या सोंडेने आधीच कोमेजलेल्या कमळांनी भरलेले तळे ढवळतो.
धूमोऽम्बुदपदं प्राप्य लोलालाततडिल्लतम् । ज्वलदङ्गारनाराचनिकरं परिवर्षति
धूर, ढगांच्या ठिकाणी पोहोचून, त्याच्या सतत हलणाऱ्या विस्तीर्ण लाटांसह, जळत्या अंगारांसारख्या बाणांचा वर्षाव करतो.
इह धूमस् स्फुरद्वह्निकण आवर्तवृत्तिमान् । स्थित आपीडवान् व्योम्नि रत्नपूर इवाम्बरे
इथे धूर, चमकणाऱ्या अग्नीच्या कणांनी भरलेला आणि वाऱ्याच्या वळणात फिरणारा, आकाशात जणू रत्नांच्या राशीसारखा साठलेला दिसतो.
गौरम् अम्बरम् आभाति ज्वालाशिखरतेजसा । मृत्योर् इवोत्सवे दत्तः कुङ्कुमाङ्कः कदर्थकः
आकाश ज्वाळांच्या टोकाच्या तेजाने फिकट चमकत आहे; जणू मृत्यूच्या सणासाठी कुंकवाचा ठसा उमटवला आहे, नाशाचे चिन्ह दाखवत आहे.
अहो नु विषमं वैरं वर्तते वृत्तिवर्जितम् । ह्रियन्ते राजनार्यो ऽपि वरवीरैर् उदायुधैः
अहो, किती भयंकर आणि अन्यायकारक हे वैर आहे! यात कुठलीही चांगुलपणा नाही. मोठ्या शस्त्रांनी सजलेले शूरवीर सुद्धा सज्जन राजांना ठार मारतात.
लोलस्रग्दामकुसुमैर् मार्गप्रकरकारिकाः । अर्धनिर्दग्धकवरीकीर्णवक्षस्स्थलाम्बराः
राजमार्गांवर कधी शोभा आणणाऱ्या स्त्रिया, ज्यांच्या गळ्यातील हार, दागिने आणि फुले विखुरलेली आहेत, त्यांचे वस्त्र अर्धवट जळालेले आहे आणि त्यांच्या छातीवर राख पडली आहे.
आलोलाम्बरसंलक्ष्यनितम्बजघनस्थलाः । पतन्माणिक्यवलया वलितावनिमण्डलाः
त्यांच्या साडीच्या हालचालीमुळे कंबर आणि नितंब दिसू लागतात, हातातील मणींच्या बांगड्या खाली पडतात आणि त्या वाकून जमिनीला टेकतात.
छिन्नहारलताजालविकीर्णामलमौक्तिकाः । दृष्टादृष्टस्तनश्रोणिपार्श्वोद्यत्कनकप्रभाः
त्यांच्या गळ्यातील हार आणि मोत्यांच्या माळा तुटून विखुरल्या आहेत, आणि काही ठिकाणी दिसणाऱ्या, काही लपलेल्या त्यांच्या छाती, कंबर आणि बाजूवरून सोन्याचा प्रकाश चमकत आहे.
कुररीकर्कशाक्रन्दमन्दीकृतरणारवाः । धारापात्यस्रुनाराचभिन्नपार्श्वस्थचेतनाः
लढाईचा गोंधळ गिधाडांच्या कर्कश आवाजाने दबला आहे, आणि बाणांनी छिन्नविच्छिन्न होऊन रक्तबंबाळ झालेले, शुद्ध हरपलेले सैनिक जमिनीवर पडले आहेत.
रक्तकर्दमबाष्पाम्बुक्लिन्नग्रथितवाससः । भुजमूलार्पितभुजैर् नीयमाना बलान् नृभिः
त्यांचे कपडे अश्रू, रक्त आणि चिखलाने ओले झाले आहेत; त्यांचे हात दुसऱ्यांच्या खांद्यावर ठेवून, इतर सैनिक त्यांना घेऊन चालले आहेत.
क इवास्मत्परित्राता स्याद् इत्य् आदीनवीक्षितैः । उत्पलैर् इव वर्षद्भिः परिरोदितसैनिकाः
'आता आपल्याला कोण वाचवणार?' अशा दु:खी नजरेने सैनिक रडत आहेत, त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू जणू कमळांच्या वर्षावासारखे पडत आहेत.
मृणालकोमलाच्छोरुमूलजालैस् सुनिर्मलैः । स्वच्छाम्बरतलालक्ष्यैर् आकाशनलिनीनिभाः
कमळाच्या देठासारखी मऊ जांघे, स्वच्छ आणि नाजूक पैंजणांनी सजवलेल्या, आणि पारदर्शक वस्त्रांनी झाकलेल्या त्या स्त्रिया आकाशात उमललेल्या कमळांसारख्या दिसतात.