स्वप्ने ऽन्यपुरवास्तव्या वस्तुतस् सत्यरूपिणः । प्रमाणम् अत्र शृणु मे प्रत्यक्षं नाम नेतरत्
स्वप्नात दुसऱ्या गावात राहणारे जसे खरे वाटतात, पण प्रत्यक्षात ते फक्त सत्याचं रूप असतं. इथे ऐक माझं सांगणं — प्रत्यक्ष अनुभव हेच खरं प्रमाण आहे, दुसरं काही नाही.
सर्गादाव् आत्मभूर् भाति स्वप्नाभो ऽनुभवात्मकः । तत्सङ्कल्पकला विश्वम् एवं स्वप्नाभम् एव तत्
सृष्टीच्या आरंभी आत्म्याचं प्रकटण होतं, ते अनुभवस्वरूप असतं आणि स्वप्नासारखं असतं. त्याच्या इच्छेने हे विश्व निर्माण होतं, म्हणून तेही स्वप्नासारखंच आहे.
एवं विश्वम् इदं स्वप्नस् तत्र सत्यं भवान् मम । यथैव त्वं तथैवान्ये स्वप्ने स्वप्नं तथा नृणाम्
अशा रीतीने हे विश्व स्वप्नासारखं आहे; त्यात तू मला जसा खरा वाटतोस, तसंच इतर लोकही स्वप्नात खरे वाटतात, आणि प्रत्येकाच्या स्वप्नातही तसेच स्वप्न असतात.
स्वप्ने नगरवास्तव्यास् सत्या न स्युर् इमे यदि । तद् इहापि तदाकारे न सत्यं मे भवान् अपि
स्वप्नातल्या गावात राहणारे खरे नसतील, तर या जगातही, जे त्याच स्वरूपाचं आहे, तू मला खरा नाहीस.
यथाहं तव सत्यात्मा सत्यम् एवं भवान् मम । स्वप्नोपलम्भे संसारे मिथस् सिद्ध्यै प्रथेदृशी
जसं मी तुझ्यासाठी खराखुरा आहे, तसंच तूही माझ्यासाठी खरा आहेस. स्वप्नात आणि या जगात, आपली ही परस्पर खरी ओळख दोघांसाठीही ठरलेली आहे.
संसारविपुले स्वप्ने यथा सत्यम् अहं तव । तथा त्वम् अपि मे सत्यं सर्वस्वप्नेष्व् इति क्रमः
या मोठ्या जगाच्या स्वप्नात, जसं मी तुझ्यासाठी खरा आहे, तसंच तूही माझ्यासाठी खरा आहेस. सगळ्या स्वप्नांमध्ये हाच क्रम असतो.
स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रे तद् दृष्टं स्वप्नपत्तनम् । सद्रूपत्वात् तथैवास्ते ममैवं भगवन् मतिः
जो स्वप्न पाहणारा झोपेत नाही, त्याला स्वप्नातलं शहर खरंच तसंच दिसतं, कारण त्याचं खरं रूप तसंच असतं. भगवंत, माझंही असंच मत आहे.
एवम् एतत् तथैवास्ते सत्यत्वात् स्वप्नपत्तनम् । स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रे ऽप्य् आकाशविषदाकृतिः
होय, हे अगदी खरं आहे. स्वप्नातलं शहर खरं असल्यामुळे, झोप नसलेल्या स्वप्न पाहणाऱ्यालाही ते आकाशासारखं स्पष्ट दिसतं.
एतद् आस्ताम् इदं तावद् यज् जाग्रद् इति मन्यसे । विद्धि तत् स्वप्नम् एवान्तर् देशकालाद्यपूरकम्
हे जाऊ द्या; पण तुम्ही जे जागरण समजता, ते देखील अंतर्यामी, देश-काल वगैरेने सजलेले, एक स्वप्नच आहे हे जाणून घ्या.
एवं सर्वम् इदं भाति न सत्यं सत्यवत् स्थितम् । रञ्जयत्य् अपि मिथ्यैव स्वप्नस्त्रीसुरतोपमम्
या सगळ्याचं असं भासणं खरं वाटतं, पण ते खरं नाही; ते फक्त भासवतं, जसं स्वप्नातल्या स्त्रीसंगाचा आनंद खोटा असतो तसं.
सर्वत्र वर्तते सर्वं देहस्यान्तर् बहिस् तथा । यत् तु वेत्ति यथा संवित् तत् तथाश्व् एव पश्यति
सर्व काही सर्वत्र आहे, शरीराच्या आत आणि बाहेरही; पण ज्याला जशी जाणीव होते, तो तसंच पाहतो.
यत् कोशे विद्यते द्रव्यं तद् दृष्ट्वा लभ्यते यथा । तथास्ति सर्वं चिद्व्योम्नि लभ्यते यत् प्रचेत्यते
जसं कोणत्याही भांड्यात जे काही आहे ते पाहिल्यावर मिळतं, तसंच चैतन्याच्या आकाशात जे जाणवलं जातं, तेच मिळतं.
अनन्तरम् उवाचेदं देवी ज्ञप्तिर् विदूरथम् । कृत्वा बोधामृतासेकैर् विवेकाङ्कुरसुन्दरम्
यानंतर ज्ञानरूप देवीने विदूरथाला जागृतीच्या अमृतासारख्या मधुर आणि विवेकाच्या अंकुरांनी सुंदर अशी वाणी सांगितली.
तद् एवम् एष राजंस् त्वं लीलार्थम् उपवर्णितः । स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यावो दृष्टा दृष्टान्तदृष्टयः
राजन, तुला या गोष्टी केवळ लीलेसाठी सांगितल्या. तुझ्या कल्याणासाठी शुभेच्छा असो. आम्ही आता येथे पाहायचे ते सर्व पाहून निघतो.
इति प्रोक्तं सरस्वत्या गिरा मधुरवर्णया । उवाच वचनं धीमान् भूमिपालो विदूरथः
सरस्वतीने मधुर शब्दांत असे सांगितल्यावर, विद्वान राजा विदूरथाने खालीलप्रमाणे उत्तर दिले.
ममापि दर्शनं देवि मोघं भवति नार्थिनि । महाफलप्रदायास् तु कथं तव भविष्यति
देवी, मी गरजेत असताना तुझे दर्शन मला व्यर्थ वाटते; पण जी तुझी भेट मोठे फल देते, ती कधीच व्यर्थ कशी होईल?
अहं देहं समुत्सृज्य लोकान्तरम् इतः परम् । निजम् आयामि हे देवि स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यथा
हे देवी, मी हा देह सोडून दुसऱ्या लोकात जातो आणि पुन्हा माझ्या स्वतःच्या ठिकाणी परततो, जसा एक स्वप्नातून दुसऱ्या स्वप्नात जातो.
अत्रादिशाशु मां मातः प्रपन्नं शरणागतम् । भक्ते ऽवहेला वरदे महतां न विराजते
आई, इथेच मला आश्रय दे. वर देणाऱ्या, भक्ताने शरण आलेल्याकडे दुर्लक्ष करू नकोस, कारण मोठ्या लोकांकडून कधीच शरण आलेल्याचा तिरस्कार होत नाही.
यं प्रदेशम् अहम् यामि तम् एवायात्व् अयं मम । मन्त्री कुमारी चैवेयं बालेति कुरु मे दयाम्
मी जिथे जाईन, तिथे माझा मंत्री आणि ही राजकन्या—जरी अजून लहान असली तरी—माझ्यासोबत यावी, अशी माझी इच्छा आहे. माझ्यावर दया कर.
आगच्छ राज्यम् उचिताङ्गविचारचारु प्राग्जन्ममण्डलवरे कुरु निर्विशङ्कम् । अस्माभिर् अर्थिजनकामनिराकृतिर् हि दृष्टा न काचन कदाचिद् अपीति विद्धि
चल, पूर्वजन्मातील योग्य विचार आणि सौंदर्याने हे राज्य नीटपणे चालव. काहीही संकोच करू नकोस. कारण आम्ही कधीच असा कोणी पाहिला नाही की जो मदतीसाठी आलेल्याच्या इच्छेला नकार देतो.
अस्मिन् रणवरे राजन् मृतव्यं भवताधुना । प्राप्तव्यं प्राक्तनं राज्यम् एतत् प्रत्यक्षम् एव मे
राजा, या मोठ्या युद्धात आता तुला मरण आलंच पाहिजे; तुझं जुनं राज्य पुन्हा मिळवावं लागेल, आणि हे मला अगदी स्पष्ट दिसतं.
कुमार्या मन्त्रिणा चैव त्वया च प्राक्तनं पुरम् । आगन्तव्यं शवीभूतं प्राप्तव्यं तच्छरीरकम्
राजकन्या, मंत्री आणि तू — तुम्हा सर्वांना तुमच्या जुन्या नगरात परत जावं लागेल; तिथे मृतावस्थेत जाऊन पुन्हा आपापली शरीरं मिळवावी लागतील.
आवां यावो यथायातं वातरूपेण च त्वया । आगन्तव्यश् च तद्देशः कुमार्या मन्त्रिणापि च
आम्ही दोघं जसं आलो, तसंच तू वाऱ्यासारखा इथे आलास; आता त्या ठिकाणी राजकन्या आणि मंत्रीही जावं लागेल.
अन्यैव गतिर् अश्वस्य गतिर् अन्या खरोष्ट्रयोः । मदक्लिन्नकपोलस्य गतिर् अन्यैव दन्तिनः
घोड्याचा एक मार्ग असतो, उंट आणि गाढवाचा दुसरा असतो; मदाने ओले गाल असलेल्या हत्तीचा मात्र वेगळाच मार्ग असतो.
प्रस्तुतेति कथा यावन् मिथो मधुरभाषिणोः । तावद् प्रविश्य सम्भ्रान्त उवाचोर्ध्वं स्थितो नरः
दोघांमध्ये गोडगोड बोलणे चालू असतानाच, एक मनुष्य घाईघाईने आत आला आणि वर उभा राहून बोलू लागला.
देव सायकचक्रासिगदापरिघवृष्टिमत् । महत् परबलं प्राप्तम् एकार्णव इवोद्धतः
स्वामी, मोठा शत्रू सैन्य आले आहे, ते बाण, चक्र, तलवारी, गदा आणि लोखंडी गजांचा वर्षाव करत आहे, जणू एकच मोठा समुद्र उसळला आहे.
कल्पकालानिलोद्धूतकुलाचलशिलोपमः । गदाशक्तिभुसुण्डीनां वृष्टीन् मुञ्चति वृष्टिवत्
कल्पाच्या वाऱ्याने उडणाऱ्या डोंगराच्या दगडांसारखे, गदा, भाले आणि बुसुंडींचा पाऊस सारखा वर्षाव होत आहे.
नगरे नगसङ्काशे लग्नो ऽग्निर् व्याप्तदिक्तटः । दहंश् चटचटास्फोटैः पातयत्य् उत्तमाः पुरीः
पर्वतासारख्या त्या नगरात आग पसरली आहे, ती सर्व दिशांना व्यापली आहे; तिच्या कडकडाटात उत्तम इमारती खाली पडत आहेत.
कल्पाम्बुदघटातुल्या व्योम्नि धूममहाद्रयः । बलात् प्रोड्डयनं कर्तुं प्रवृत्ता गरुडा इव
आकाशात धुराचे मोठाले डोंगर जणू कल्पाच्या मेघांच्या टक्करांनी तयार झाले आहेत, आणि ते जबरदस्तीने वर उडू पाहतात, जणू बलवान गरुडच.
ससम्भ्रमं वदन्त्य् एवं पुरुषे परुषारवे । उदभूत् पूरयन्न् आशा बहिः कोलाहलो महान्
माणसांच्या कडक आरोळ्यांमध्ये लोक घाबरून बोलू लागतात; बाहेर मोठा गोंधळ उठला असून, तो सगळ्या दिशांना पसरला आहे.