अव्युत्पन्नस्य कनके कानके कटके यथा । कटकज्ञप्तिर् एवास्ति न मनाग् अपि हेमधीः
ज्याला सोन्याची ओळख नाही, त्याला सोन्याच्या कड्याला पाहिल्यावर फक्त 'कडा' असं वाटतं; सोनं आहे हे त्याच्या लक्षातही येत नाही.
यथाज्ञस्य पुरागारनगनागेन्द्रकल्पना । इयं दृश्यदृग् एवास्ति न त्व् अन्या परमार्थदृक्
जसं अज्ञ माणसाला एखादं गाव, डोंगर किंवा राजवाडा पाहताना फक्त दिसणारी रूपंच दिसतात, त्यामागचं खरं स्वरूप कळत नाही, तसंच या जगाचंही आहे.
यथा नभसि मुक्तालीपिञ्छकेशोण्डुकादयः । असत्यास् सत्यतां याता तथेदं दुर्दृशां जगत्
जसं आकाशात मुक्तेच्या माळा, मोराचे पिसं किंवा चेंडू दिसतात, पण खरं तर ती नसतात, तसंच हे जगही भासाचं असून खरं वाटतं.
दीर्घस्वप्नम् इदम् विश्वं विद्ध्य् अहन्तादिसंयुतम् । अत्रान्ये स्वप्नपुरुषा यथा सत्यास् तथा शृणु
हे विश्व, 'मी' असं वाटणं आणि इतर कल्पना यांच्यामुळे, एक मोठा स्वप्नासारखं आहे असं समज. या स्वप्नातले लोक जसे खरे वाटतात, तसंच हेही आहे—हे नीट ऐक.
अस्ति सर्वगतं शान्तं परमार्थघनं शुचि । अचेत्यचिन्मात्रवपुः परमाकाशम् आततम्
सर्वत्र शांत, पवित्र आणि खऱ्या अर्थानं भरलेलं असं एक विशाल अस्तित्व आहे, ज्याचं रूप फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, ज्याला कुठल्याही विचाराचा स्पर्शही नाही.
तत् सर्वगं सर्वशक्ति सर्वं सर्वात्मकं स्वयम् । यत्र यत्र यथोदेति तथास्ते तत्र तत्र वै
ते सर्वत्र असलेलं, सर्वशक्तिमान, सर्वकाही आणि सर्वांचं मूळ असं आहे. ते जिथे जसं प्रकट होतं, तिथे तसंच वावरतं.
तेन स्वप्नपुरे द्रष्टा यान् वेत्ति पुरवासिनः । नरान् इति नरा एव क्षणात् तस्य भवन्ति ते
स्वप्नातील नगरीत स्वप्न पाहणारा जसा त्या नगरीतील लोकांना ओळखतो, तसेच तो त्यांना 'हे पुरुष आहेत' असे समजतो, आणि ते क्षणात त्याच्यासाठी खरेच पुरुष होतात.
यद् द्रष्टुश् चित्स्वरूपं तत् स्वप्नाकाशान्तरस्थितम् । स्वप्नाकाशचिताहं हि नरो ऽनेनेति भावितम्
स्वप्न पाहणाऱ्याचे चैतन्य हे त्या स्वप्नाच्या अंतराळात असते; 'मी हे स्वप्नातील चैतन्य आहे, मी पुरुष आहे' असे तो मनाशी ठरवतो, आणि तसेच होते.
चित्पक्षतैक्यवशतो नरतैवावबुध्यते । आत्मन्य् अतो दिग्द्वयेन द्वयोर् अप्य् एति सत्यता
चैतन्य आणि कल्पनेचा एकत्र परिणाम म्हणून 'पुरुष'पणाची जाणीव होते; म्हणून आत्म्यात, या दोन्ही बाजूंनी, दोन्ही गोष्टी खऱ्या वाटू लागतात.
स्वप्ने ते स्वप्नपुरुषा न सत्यास् स्युर् मुने यदा । वद तत् को भवेद् दोषो मायामात्रशरीरिणि
मुनिवर, स्वप्नातले हे पुरुष खरेच नसतील, तर केवळ मायेच्या देहात असणाऱ्यांत काय दोष असू शकतो, ते सांगा.
स्वप्ने ऽन्यपुरवास्तव्या वस्तुतस् सत्यरूपिणः । प्रमाणम् अत्र शृणु मे प्रत्यक्षं नाम नेतरत्
स्वप्नात दुसऱ्या गावात राहणारे जसे खरे वाटतात, पण प्रत्यक्षात ते फक्त सत्याचं रूप असतं. इथे ऐक माझं सांगणं — प्रत्यक्ष अनुभव हेच खरं प्रमाण आहे, दुसरं काही नाही.
सर्गादाव् आत्मभूर् भाति स्वप्नाभो ऽनुभवात्मकः । तत्सङ्कल्पकला विश्वम् एवं स्वप्नाभम् एव तत्
सृष्टीच्या आरंभी आत्म्याचं प्रकटण होतं, ते अनुभवस्वरूप असतं आणि स्वप्नासारखं असतं. त्याच्या इच्छेने हे विश्व निर्माण होतं, म्हणून तेही स्वप्नासारखंच आहे.
एवं विश्वम् इदं स्वप्नस् तत्र सत्यं भवान् मम । यथैव त्वं तथैवान्ये स्वप्ने स्वप्नं तथा नृणाम्
अशा रीतीने हे विश्व स्वप्नासारखं आहे; त्यात तू मला जसा खरा वाटतोस, तसंच इतर लोकही स्वप्नात खरे वाटतात, आणि प्रत्येकाच्या स्वप्नातही तसेच स्वप्न असतात.
स्वप्ने नगरवास्तव्यास् सत्या न स्युर् इमे यदि । तद् इहापि तदाकारे न सत्यं मे भवान् अपि
स्वप्नातल्या गावात राहणारे खरे नसतील, तर या जगातही, जे त्याच स्वरूपाचं आहे, तू मला खरा नाहीस.
यथाहं तव सत्यात्मा सत्यम् एवं भवान् मम । स्वप्नोपलम्भे संसारे मिथस् सिद्ध्यै प्रथेदृशी
जसं मी तुझ्यासाठी खराखुरा आहे, तसंच तूही माझ्यासाठी खरा आहेस. स्वप्नात आणि या जगात, आपली ही परस्पर खरी ओळख दोघांसाठीही ठरलेली आहे.
संसारविपुले स्वप्ने यथा सत्यम् अहं तव । तथा त्वम् अपि मे सत्यं सर्वस्वप्नेष्व् इति क्रमः
या मोठ्या जगाच्या स्वप्नात, जसं मी तुझ्यासाठी खरा आहे, तसंच तूही माझ्यासाठी खरा आहेस. सगळ्या स्वप्नांमध्ये हाच क्रम असतो.
स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रे तद् दृष्टं स्वप्नपत्तनम् । सद्रूपत्वात् तथैवास्ते ममैवं भगवन् मतिः
जो स्वप्न पाहणारा झोपेत नाही, त्याला स्वप्नातलं शहर खरंच तसंच दिसतं, कारण त्याचं खरं रूप तसंच असतं. भगवंत, माझंही असंच मत आहे.
एवम् एतत् तथैवास्ते सत्यत्वात् स्वप्नपत्तनम् । स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रे ऽप्य् आकाशविषदाकृतिः
होय, हे अगदी खरं आहे. स्वप्नातलं शहर खरं असल्यामुळे, झोप नसलेल्या स्वप्न पाहणाऱ्यालाही ते आकाशासारखं स्पष्ट दिसतं.
एतद् आस्ताम् इदं तावद् यज् जाग्रद् इति मन्यसे । विद्धि तत् स्वप्नम् एवान्तर् देशकालाद्यपूरकम्
हे जाऊ द्या; पण तुम्ही जे जागरण समजता, ते देखील अंतर्यामी, देश-काल वगैरेने सजलेले, एक स्वप्नच आहे हे जाणून घ्या.
एवं सर्वम् इदं भाति न सत्यं सत्यवत् स्थितम् । रञ्जयत्य् अपि मिथ्यैव स्वप्नस्त्रीसुरतोपमम्
या सगळ्याचं असं भासणं खरं वाटतं, पण ते खरं नाही; ते फक्त भासवतं, जसं स्वप्नातल्या स्त्रीसंगाचा आनंद खोटा असतो तसं.
सर्वत्र वर्तते सर्वं देहस्यान्तर् बहिस् तथा । यत् तु वेत्ति यथा संवित् तत् तथाश्व् एव पश्यति
सर्व काही सर्वत्र आहे, शरीराच्या आत आणि बाहेरही; पण ज्याला जशी जाणीव होते, तो तसंच पाहतो.
यत् कोशे विद्यते द्रव्यं तद् दृष्ट्वा लभ्यते यथा । तथास्ति सर्वं चिद्व्योम्नि लभ्यते यत् प्रचेत्यते
जसं कोणत्याही भांड्यात जे काही आहे ते पाहिल्यावर मिळतं, तसंच चैतन्याच्या आकाशात जे जाणवलं जातं, तेच मिळतं.
अनन्तरम् उवाचेदं देवी ज्ञप्तिर् विदूरथम् । कृत्वा बोधामृतासेकैर् विवेकाङ्कुरसुन्दरम्
यानंतर ज्ञानरूप देवीने विदूरथाला जागृतीच्या अमृतासारख्या मधुर आणि विवेकाच्या अंकुरांनी सुंदर अशी वाणी सांगितली.
तद् एवम् एष राजंस् त्वं लीलार्थम् उपवर्णितः । स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यावो दृष्टा दृष्टान्तदृष्टयः
राजन, तुला या गोष्टी केवळ लीलेसाठी सांगितल्या. तुझ्या कल्याणासाठी शुभेच्छा असो. आम्ही आता येथे पाहायचे ते सर्व पाहून निघतो.
इति प्रोक्तं सरस्वत्या गिरा मधुरवर्णया । उवाच वचनं धीमान् भूमिपालो विदूरथः
सरस्वतीने मधुर शब्दांत असे सांगितल्यावर, विद्वान राजा विदूरथाने खालीलप्रमाणे उत्तर दिले.
ममापि दर्शनं देवि मोघं भवति नार्थिनि । महाफलप्रदायास् तु कथं तव भविष्यति
देवी, मी गरजेत असताना तुझे दर्शन मला व्यर्थ वाटते; पण जी तुझी भेट मोठे फल देते, ती कधीच व्यर्थ कशी होईल?
अहं देहं समुत्सृज्य लोकान्तरम् इतः परम् । निजम् आयामि हे देवि स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यथा
हे देवी, मी हा देह सोडून दुसऱ्या लोकात जातो आणि पुन्हा माझ्या स्वतःच्या ठिकाणी परततो, जसा एक स्वप्नातून दुसऱ्या स्वप्नात जातो.
अत्रादिशाशु मां मातः प्रपन्नं शरणागतम् । भक्ते ऽवहेला वरदे महतां न विराजते
आई, इथेच मला आश्रय दे. वर देणाऱ्या, भक्ताने शरण आलेल्याकडे दुर्लक्ष करू नकोस, कारण मोठ्या लोकांकडून कधीच शरण आलेल्याचा तिरस्कार होत नाही.
यं प्रदेशम् अहम् यामि तम् एवायात्व् अयं मम । मन्त्री कुमारी चैवेयं बालेति कुरु मे दयाम्
मी जिथे जाईन, तिथे माझा मंत्री आणि ही राजकन्या—जरी अजून लहान असली तरी—माझ्यासोबत यावी, अशी माझी इच्छा आहे. माझ्यावर दया कर.
आगच्छ राज्यम् उचिताङ्गविचारचारु प्राग्जन्ममण्डलवरे कुरु निर्विशङ्कम् । अस्माभिर् अर्थिजनकामनिराकृतिर् हि दृष्टा न काचन कदाचिद् अपीति विद्धि
चल, पूर्वजन्मातील योग्य विचार आणि सौंदर्याने हे राज्य नीटपणे चालव. काहीही संकोच करू नकोस. कारण आम्ही कधीच असा कोणी पाहिला नाही की जो मदतीसाठी आलेल्याच्या इच्छेला नकार देतो.