राजन् विदितवेद्येषु शुद्धबोधैकरूपिषु । न किञ्चिद् एतत् सद्रूपं चिद्व्योमात्मसु जागतम्
राजा, ज्यांना खरी गोष्ट कळली आहे आणि ज्यांचे स्वरूप शुद्ध जागरूकता आहे, अशा लोकांमध्ये या जगात काहीही त्या चैतन्याच्या आकाशासारख्या स्वतःच्या स्वरूपाशी साधम्यान नाही.
शुद्धबोधात्मनो भाति कुतो नाम जगद्भ्रमः । रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्ते पुनस् सर्पभ्रमः कुतः
ज्याचे मन शुद्ध जागरूकतेचे आहे, त्याला जगाचा भास कसा होईल? दोरीमध्ये सर्पाचा भास शांत झाला की, पुन्हा सर्पाचा भास कसा होईल?
असद्भाते परिज्ञाते कुतस् सत्ता जगद्भ्रमे । परिज्ञाते मरुजले पुनर् जलमतिः कुतः
जेव्हा खोटेपणाचे स्वरूप ओळखले जाते, तेव्हा या जगाच्या भासाला अस्तित्व कसे मिळेल? मृगजळ हे फसवे आहे हे उमगल्यावर, पुन्हा त्यात पाणी आहे असे मनाला कसे वाटेल?
स्वप्नकाले परिज्ञाते स्वे स्वप्नमरणे कुतः । स्वस्वप्ने स्वप्नमृतिभीर् अमृतस्यैव जायते
आपला स्वप्न असल्याचे उमगल्यावर, त्या स्वप्नातील मृत्यू कसा टिकेल? आपल्या स्वप्नात, स्वप्नातील मृत्यूची भीती फक्त अमर असलेल्या गोष्टींनाच होते.
बुद्धस्य शुद्धस्य शरन्नभश्श्रीस्वच्छावदातस्य घनाशयस्य । अहं जगच् चेति कुशब्दकार्थवर्जं यद् अस्त्य् अङ्गनवाचिकं तत्
ज्या शुद्ध, जागृत, निर्मळ आणि पारदर्शक बुद्धीत 'मी' आणि 'जग' हे शब्द बाजूला ठेवले, तिथे जे काही उरते, तेच खरे ज्ञानी लोक दाखवतात.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
मुनिने असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला; सूर्य मावळला आणि सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्याच्या मऊ किरणांसह, स्नानासाठी निघाले.
यस् त्व् अबुद्धमतिर् मूढो रूढो न वितते पदे । वज्रसारम् इदं तस्य जगद् अस्त्य् असद् एव सत्
ज्याची बुद्धी जागृत नाही, जो अज्ञानात अडकलेला आहे, त्याला हे जग खरे आणि कठीण वाटते, जरी ते प्रत्यक्षात असत्यच असते.
यथा बालस्य वेतालो मृतिपर्यन्तदुःखदः । असद् एव सदाकारं तथा मूढमतेर् जगत्
जसा एखाद्या लहान मुलाला वेताळ फक्त दुःख आणि मृत्यूच देतो, तसंच अज्ञानी माणसाला हे असत्य जग खरं वाटतं.
ताप एव यथा वारि मृगाणां भ्रमकारणम् । असत्यम् एव सत्याभं तथा मूढधियां जगत्
जसा मृगांना मरीचिकेमुळे तहान लागते, तसंच मूढ मनाच्या लोकांना हे खोटं जग खरं वाटतं.
यथा स्वप्ने मृतिर् जन्तोर् असत्या सत्यरूपिणी । नार्थक्रियाकरी भाति तथेदं दुर्विदां जगत्
जसं स्वप्नात मृत्यू खरा वाटतो पण त्याचा काही परिणाम होत नाही, तसंच अज्ञ लोकांना हे जग खरं वाटतं, पण त्यातून काही खरी फलश्रुती मिळत नाही.
अव्युत्पन्नस्य कनके कानके कटके यथा । कटकज्ञप्तिर् एवास्ति न मनाग् अपि हेमधीः
ज्याला सोन्याची ओळख नाही, त्याला सोन्याच्या कड्याला पाहिल्यावर फक्त 'कडा' असं वाटतं; सोनं आहे हे त्याच्या लक्षातही येत नाही.
यथाज्ञस्य पुरागारनगनागेन्द्रकल्पना । इयं दृश्यदृग् एवास्ति न त्व् अन्या परमार्थदृक्
जसं अज्ञ माणसाला एखादं गाव, डोंगर किंवा राजवाडा पाहताना फक्त दिसणारी रूपंच दिसतात, त्यामागचं खरं स्वरूप कळत नाही, तसंच या जगाचंही आहे.
यथा नभसि मुक्तालीपिञ्छकेशोण्डुकादयः । असत्यास् सत्यतां याता तथेदं दुर्दृशां जगत्
जसं आकाशात मुक्तेच्या माळा, मोराचे पिसं किंवा चेंडू दिसतात, पण खरं तर ती नसतात, तसंच हे जगही भासाचं असून खरं वाटतं.
दीर्घस्वप्नम् इदम् विश्वं विद्ध्य् अहन्तादिसंयुतम् । अत्रान्ये स्वप्नपुरुषा यथा सत्यास् तथा शृणु
हे विश्व, 'मी' असं वाटणं आणि इतर कल्पना यांच्यामुळे, एक मोठा स्वप्नासारखं आहे असं समज. या स्वप्नातले लोक जसे खरे वाटतात, तसंच हेही आहे—हे नीट ऐक.
अस्ति सर्वगतं शान्तं परमार्थघनं शुचि । अचेत्यचिन्मात्रवपुः परमाकाशम् आततम्
सर्वत्र शांत, पवित्र आणि खऱ्या अर्थानं भरलेलं असं एक विशाल अस्तित्व आहे, ज्याचं रूप फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, ज्याला कुठल्याही विचाराचा स्पर्शही नाही.
तत् सर्वगं सर्वशक्ति सर्वं सर्वात्मकं स्वयम् । यत्र यत्र यथोदेति तथास्ते तत्र तत्र वै
ते सर्वत्र असलेलं, सर्वशक्तिमान, सर्वकाही आणि सर्वांचं मूळ असं आहे. ते जिथे जसं प्रकट होतं, तिथे तसंच वावरतं.
तेन स्वप्नपुरे द्रष्टा यान् वेत्ति पुरवासिनः । नरान् इति नरा एव क्षणात् तस्य भवन्ति ते
स्वप्नातील नगरीत स्वप्न पाहणारा जसा त्या नगरीतील लोकांना ओळखतो, तसेच तो त्यांना 'हे पुरुष आहेत' असे समजतो, आणि ते क्षणात त्याच्यासाठी खरेच पुरुष होतात.
यद् द्रष्टुश् चित्स्वरूपं तत् स्वप्नाकाशान्तरस्थितम् । स्वप्नाकाशचिताहं हि नरो ऽनेनेति भावितम्
स्वप्न पाहणाऱ्याचे चैतन्य हे त्या स्वप्नाच्या अंतराळात असते; 'मी हे स्वप्नातील चैतन्य आहे, मी पुरुष आहे' असे तो मनाशी ठरवतो, आणि तसेच होते.
चित्पक्षतैक्यवशतो नरतैवावबुध्यते । आत्मन्य् अतो दिग्द्वयेन द्वयोर् अप्य् एति सत्यता
चैतन्य आणि कल्पनेचा एकत्र परिणाम म्हणून 'पुरुष'पणाची जाणीव होते; म्हणून आत्म्यात, या दोन्ही बाजूंनी, दोन्ही गोष्टी खऱ्या वाटू लागतात.
स्वप्ने ते स्वप्नपुरुषा न सत्यास् स्युर् मुने यदा । वद तत् को भवेद् दोषो मायामात्रशरीरिणि
मुनिवर, स्वप्नातले हे पुरुष खरेच नसतील, तर केवळ मायेच्या देहात असणाऱ्यांत काय दोष असू शकतो, ते सांगा.
स्वप्ने ऽन्यपुरवास्तव्या वस्तुतस् सत्यरूपिणः । प्रमाणम् अत्र शृणु मे प्रत्यक्षं नाम नेतरत्
स्वप्नात दुसऱ्या गावात राहणारे जसे खरे वाटतात, पण प्रत्यक्षात ते फक्त सत्याचं रूप असतं. इथे ऐक माझं सांगणं — प्रत्यक्ष अनुभव हेच खरं प्रमाण आहे, दुसरं काही नाही.
सर्गादाव् आत्मभूर् भाति स्वप्नाभो ऽनुभवात्मकः । तत्सङ्कल्पकला विश्वम् एवं स्वप्नाभम् एव तत्
सृष्टीच्या आरंभी आत्म्याचं प्रकटण होतं, ते अनुभवस्वरूप असतं आणि स्वप्नासारखं असतं. त्याच्या इच्छेने हे विश्व निर्माण होतं, म्हणून तेही स्वप्नासारखंच आहे.
एवं विश्वम् इदं स्वप्नस् तत्र सत्यं भवान् मम । यथैव त्वं तथैवान्ये स्वप्ने स्वप्नं तथा नृणाम्
अशा रीतीने हे विश्व स्वप्नासारखं आहे; त्यात तू मला जसा खरा वाटतोस, तसंच इतर लोकही स्वप्नात खरे वाटतात, आणि प्रत्येकाच्या स्वप्नातही तसेच स्वप्न असतात.
स्वप्ने नगरवास्तव्यास् सत्या न स्युर् इमे यदि । तद् इहापि तदाकारे न सत्यं मे भवान् अपि
स्वप्नातल्या गावात राहणारे खरे नसतील, तर या जगातही, जे त्याच स्वरूपाचं आहे, तू मला खरा नाहीस.
यथाहं तव सत्यात्मा सत्यम् एवं भवान् मम । स्वप्नोपलम्भे संसारे मिथस् सिद्ध्यै प्रथेदृशी
जसं मी तुझ्यासाठी खराखुरा आहे, तसंच तूही माझ्यासाठी खरा आहेस. स्वप्नात आणि या जगात, आपली ही परस्पर खरी ओळख दोघांसाठीही ठरलेली आहे.
संसारविपुले स्वप्ने यथा सत्यम् अहं तव । तथा त्वम् अपि मे सत्यं सर्वस्वप्नेष्व् इति क्रमः
या मोठ्या जगाच्या स्वप्नात, जसं मी तुझ्यासाठी खरा आहे, तसंच तूही माझ्यासाठी खरा आहेस. सगळ्या स्वप्नांमध्ये हाच क्रम असतो.
स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रे तद् दृष्टं स्वप्नपत्तनम् । सद्रूपत्वात् तथैवास्ते ममैवं भगवन् मतिः
जो स्वप्न पाहणारा झोपेत नाही, त्याला स्वप्नातलं शहर खरंच तसंच दिसतं, कारण त्याचं खरं रूप तसंच असतं. भगवंत, माझंही असंच मत आहे.
एवम् एतत् तथैवास्ते सत्यत्वात् स्वप्नपत्तनम् । स्वप्नद्रष्टरि निर्निद्रे ऽप्य् आकाशविषदाकृतिः
होय, हे अगदी खरं आहे. स्वप्नातलं शहर खरं असल्यामुळे, झोप नसलेल्या स्वप्न पाहणाऱ्यालाही ते आकाशासारखं स्पष्ट दिसतं.
एतद् आस्ताम् इदं तावद् यज् जाग्रद् इति मन्यसे । विद्धि तत् स्वप्नम् एवान्तर् देशकालाद्यपूरकम्
हे जाऊ द्या; पण तुम्ही जे जागरण समजता, ते देखील अंतर्यामी, देश-काल वगैरेने सजलेले, एक स्वप्नच आहे हे जाणून घ्या.
एवं सर्वम् इदं भाति न सत्यं सत्यवत् स्थितम् । रञ्जयत्य् अपि मिथ्यैव स्वप्नस्त्रीसुरतोपमम्
या सगळ्याचं असं भासणं खरं वाटतं, पण ते खरं नाही; ते फक्त भासवतं, जसं स्वप्नातल्या स्त्रीसंगाचा आनंद खोटा असतो तसं.