मनोरमा कर्षति चित्तवृत्तिं कदर्यसाध्या क्षणभङ्गुरा च । व्यालावलीगर्भनिवृत्तदेहा श्वभ्रोत्थिता पुष्पलतेव लक्ष्मीः
मनोहर अशी ही लक्ष्मी मनाची चंचलता आपल्याकडे खेचते, पण ती फक्त कंजुष माणसांना मिळते आणि क्षणात नाहीशी होते. सापांच्या पिलांपासून जन्मलेली तिची देहयात्रा, जणू फुलांच्या वेलीसारखी खड्ड्यातून वर येते.
आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् । उन्मत्तम् इव सन्त्यज्य यात्य् अकाण्डे शरीरकम्
जीवन हे पानाच्या टोकावर लटकणाऱ्या पाण्याच्या थेंबासारखे नाजूक असते. वेड्याप्रमाणे शरीर सोडून, ते कधीही अचानक निघून जाते.
विषयाशीर्विषासङ्गपरिजर्जरचेतसाम् । अप्रौढात्मविवेकानाम् आयुर् आयासकारणम्
ज्यांच्या मनाला विषयांची आसक्ती आणि इच्छेच्या विषाने थकवले आहे, आणि ज्यांना आत्मज्ञानाचा परिपक्व विवेक नाही, त्यांच्यासाठी जीवन हे केवळ कष्टाचे कारण ठरते.
ये तु विज्ञातविज्ञेया विश्रान्ता वितते पदे । भावाभावसमाश्वस्ता आयुस् तेषां सुखायते
पण ज्यांनी जाणण्यासारखे सर्व काही ओळखले आहे, जे अगाध अवस्थेत विसावले आहेत आणि अस्तित्व-नास्तित्व दोन्हींत शांत आहेत, त्यांच्यासाठी जीवन हे सुखदायक असते.
वयं परिमिताकारपरिनिष्ठितनिश्चयाः । संसाराभ्रतडित्पुञ्जे मुने नायुषि निर्वृताः
हे मुनी, आमचे देह मर्यादित आहेत आणि आमचे निश्चयही ठाम आहेत; तरीही या जगाच्या वादळी ढगांमधील विजेसारख्या क्षणभंगुर आयुष्यात आम्हाला समाधान मिळत नाही.
युज्यते वेष्टनं वायाव् आकाशस्यावखण्डनम् । ग्रथनं च तरङ्गाणाम् आस्था नायुषि युज्यते
वाऱ्याला बांधता येईल, आकाशाचे तुकडे करता येतील, लाटांना एकत्र गुंफता येईल; पण या आयुष्यावर विश्वास ठेवता येत नाही.
पेलवं शरदीवाभ्रम् अस्नेहम् इव दीपकम् । तरङ्गकम् इवालोलं गतम् एवोपलक्ष्यते
हे आयुष्य शरद ऋतूतील ढगासारखे क्षणिक, दिव्याच्या ज्योतीसारखे आसक्तीविरहित आणि लाटेसारखे अस्थिर दिसते.
तरङ्गप्रतिबिम्बेन्दुं तडित्पुञ्जं नभोऽम्बुदे । ग्रहीतुम् आस्थां बध्नामि न त्व् आयुषि गतस्थितौ
लाटेतील चंद्राचे प्रतिबिंब, ढगातील विजेचा पुंज किंवा आकाशातील वीज पकडण्याचा मी प्रयत्न करू शकतो; पण जे आयुष्य निघून चालले आहे, त्याला धरून ठेवू शकत नाही.
अविश्रान्तमनाश् शून्यम् आयुर् आततम् ईहते । दुःखायैव विमूढो ऽन्तर् गर्भम् अश्वतरी यथा
ज्याचं मन कायम अस्वस्थ असतं, तो माणूस आयुष्याचा फुकाचा पाठलाग करत राहतो. पण मूढ माणूस स्वतःच्या आत नेहमी दुःखच शोधतो, जणू एखाद्या खच्चराच्या पोटातलं पिल्लू.
संसारसंसृताव् अम्भः फेनो ऽस्मिन् सर्गसागरे । कायवल्ल्यां रसो राजञ् जीवितं मे न रोचते
हे राजन, या सृष्टीच्या महासागरात संसाराचं पाणी आणि फेस सारखं वरखाली होत असतं. या देहाच्या वेलीतल्या जीवनाचा गोडवा मला अजिबात आवडत नाही.
प्राप्यं सम्प्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते । पराया निर्वृतेस् स्थानं यत् तज् जीवितम् उच्यते
जे मिळवता येतं आणि मिळवल्यावर पुन्हा कधीच दुःख उरत नाही, तेच खरं समाधानाचं स्थान आहे; असं जीवनच खरं जीवन मानावं.
तरवो ऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः । स जीवति मनो यस्य मननेन न जीवति
झाडंही जगतात, पशू-पक्षीही जगतात; पण ज्याचं मन केवळ विचारांवर जगत नाही, तोच खरा जिवंत असतो.
जातास् त एव जगति जन्तवस् साधुजीविताः । ये पुनर् नेह जायन्ते शेषा जानीत गर्दभाः
या जगात जे लोक चांगले जीवन जगतात, तेच खऱ्या अर्थाने जन्माला आले आहेत. बाकीचे, जे चांगलेपणाने जन्म घेत नाहीत, त्यांना गाढव समजा.
भारो ऽविवेकिनश् शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः । अशान्तं च मनो भारो भारो ऽनात्मविदो वपुः
ज्यांना विवेक नाही, त्यांच्यासाठी शास्त्र हे ओझं आहे; ज्यांना आसक्ती आहे, त्यांच्यासाठी ज्ञान ओझं आहे; अस्थिर मन हे ओझं आहे, आणि आत्म्याची ओळख नसलेल्यांसाठी शरीर हे ओझं आहे.
रूपम् आयुर् मनो बुद्धिर् अहङ्कारस् तथेहितम् । भारो भारधरस्येव सर्वं दुःखाय दुर्धियः
रूप, आयुष्य, मन, बुद्धी, अहंकार आणि कृत्य — हे सगळं मूर्खांसाठी ओझंच आहे, जसं ओझं वाहणाऱ्याला त्याचं ओझं जड वाटतं; आणि हे सगळं दुःखच देतं.
अविश्रान्तमनःपूर्णम् आपदां परमास्पदम् । नीडो रोगविहङ्गानाम् आयुर् आयासनं दृढम्
जी मनं कधीच शांत राहत नाहीत, ती संकटांचं मोठं घर असतात; आयुष्य हे रोगांचं पक्कं आसन आहे, जसं पक्ष्यांसाठी घरटं असतं.
प्रत्यहं खेदम् उत्सृज्य शनैर् अलम् अनारतम् । आश्व् एव जन्मनश् श्वभ्रं कालेन विनिखन्यते
रोजच्या रोज थकवा बाजूला ठेवून, हळूहळू आणि सतत, जन्माचं खोल दरी काळ खणत राहतो, जसं घोड्याचं कब्र खोदली जाते.
शरीरबिलविश्रान्तैर् विषदाहप्रदायिभिः । रोगैर् निपीयते रौद्रैर् व्यालैर् इव वनानिलः
शरीराच्या पोकळ्यांमध्ये विश्रांती घेतलेल्या, जळजळ देणाऱ्या तीव्र आजारांनी शरीर हळूहळू संपवलं जातं, जसं विषारी सापांनी जंगलातला वारा गिळला जातो.
प्रसुवानैर् अवच्छेदं तुच्छैर् अन्तरवासिभिः । दुःखैर् आकृष्यते क्रूरैर् घुणैर् इव जरद्द्रुमः
अतिशय किरकोळ पण आतमध्ये राहणाऱ्या, क्रूर दुःखांनी माणूस सतत ओढला जातो, जसं जुना झाड वाळवींनी पोखरलं जातं.
नूनं निगिरणायाशु घनगर्वम् अनारतम् । आखुर् मार्जारकेणेव मरणेनावलोक्यते
नक्कीच, मरण नेहमी गर्वाने फुगलेल्या उंदराकडे पाहत असतं, जसं मांजर त्याला पटकन गिळायला टपून बसतं.
गर्वादिगुणगर्भिण्या शून्ययाशक्तिवश्यया । अन्नं महाशनेनेव जरसा परिजीर्यते
गर्व वगैरे गुणांनी भरलेलं, पण आतून रिकामं आणि शक्तिहीन असलेलं हे शरीर, जसं मोठ्या भुकेनं आणि वार्धक्यानं अन्न हळूहळू संपवलं जातं, तसं झिजतं.
दिनैः कतिपयैर् एव परिज्ञाय गतादरम् । दुर्जनस् सज्जनेनेव यौवनेनावमुच्यते
मोजक्या दिवसांतच, त्याचं आकर्षण ओळखून गेल्यावर, तारुण्य सोडून दिलं जातं, जसं सज्जन माणसं वाईट माणसाला टाळतात.
विनाशसुहृदा नित्यं जरामरणबन्धुना । रूपं शिड्गवरेणेव कृतान्तेनाभिलष्यते
रूप नेहमीच नाशाचा मित्र असलेल्या आणि वार्धक्याचा साथी असलेल्या मृत्यूला हवं असतं, जसं कुशल शिकाऱ्याला एखादं पक्षी हवं असतं.
स्थिरतया सुखहारितया तया सततम् उज्झितम् उत्तम फल्गु च । जगति नास्ति तथा गुणवर्जितं मरणमार्जितम् आयुर् इदं यथा
हे आयुष्य, अस्थिर आणि वार्धक्यानं सुख हिरावून घेतलेलं, नेहमीच श्रेष्ठ आणि सामान्य दोघांनीही टाकून दिलं जातं; या जगात, मृत्यूच्या ताब्यात गेलेलं आणि गुणरहित असं दुसरं काहीच नाही, जसं हे आयुष्य आहे.
मुधैवाभ्युत्थितो मोहान् मुधैव परिवर्धते । मिथ्यामयेन भीतो ऽस्मि दुरहङ्कारशत्रुणा
मोह उगवतो तेही व्यर्थ, वाढतो तेही व्यर्थ; हा खोटा, माया घालणारा अहंकार — जो जिंकणं फार कठीण आहे — याच्यामुळे मला भीती वाटते.
अहङ्कारवशाद् एव दोषकोशः कदर्थनाम् । ददाति दीनदीनानां संसारो विविधाकृतिः
फक्त अहंकारामुळेच दोषांची साठवण फारच दुःखी लोकांना छळते; आणि अहंकारामुळेच संसाराच्या अनेक रूपांची निर्मिती होते.
अहङ्कारवशाद् आपद् अहङ्काराद् दुराधयः । अहङ्कारवशाद् ईहाप्य् अहङ्कारो महामयः
अहंकारामुळे संकटं येतात, आजारही येतात; अगदी प्रयत्नसुद्धा अहंकारामुळेच होतात — अहंकार ही मोठी माया आहे.
तम् अहङ्कारम् आश्रित्य परमं चिरवैरिणम् । न भुञ्जे न पिबाम्य् अम्भः किम् उ भोगान् भजे मुने
हा अहंकार — जो फार जुना आणि मोठा शत्रू आहे — याच्यावर अवलंबून राहून मी ना जेवतो, ना पाणी पितो, मग सुखभोग तर दूरच राहिले, हे मुनी.
संसाररज्जुर् आदीर्घा मम चेतसि मोहिनी । तताहङ्कारदोषेण किरातेनेव वागुरा
हा संसाराचा दोर खूप लांब आहे आणि माझ्या मनाला फसवतो. हा दोर माझ्या अहंकाराच्या दोषामुळे विणला गेला आहे, जणू काही एखाद्या शिकाऱ्याने सापळा लावावा.
यानि दुःखानि दीर्घाणि विषमाणि महान्ति च । अहङ्कारात् प्रसूतानि तान्य् अगात् खदिरा इव
सर्व मोठ्या, कठीण आणि दीर्घ दुःखं जी निर्माण होतात, ती अहंकारातूनच जन्म घेतात; ती खदिराच्या पानांसारखी नाहीशी होतात.