राजन् स्मर विवेकेन पूर्वजातिम् इमां स्वयम् । वदन्ती मूर्ध्नि पस्पर्श तं करेण सरस्वती
राजा, विवेकाने तुझ्या मागील जन्माची आठवण काढ, असं सरस्वतीनं सांगितलं आणि तिनं आपल्या हातानं त्याच्या डोक्याला स्पर्श केला.
अथ हार्दतमोमाया पद्मस्य क्षयम् आययौ । सविकासं च हृदयं ज्ञप्तिस्पर्शाद् अथाभवत्
मग त्याच्या हृदयातलं अज्ञानाचं अंधार दूर झाला आणि ज्ञानाच्या स्पर्शानं त्याचं हृदय पूर्णपणे फुलून आलं.
सस्मार पूर्ववृत्तान्तम् अन्तस्स्फुरद् इव स्थितम् । अन्यदेहैकराजत्वं लीलाविलसितान्वितम्
त्याला आपल्या मागच्या जन्मातल्या घडामोडी आठवल्या, जणू त्या आतून जाग्या झाल्यासारख्या; दुसऱ्या देहात मिळालेलं एकट्याचं राज्य आणि त्यातली खेळकर कृत्यं त्याला आठवली.
ज्ञात्वा प्रज्ञप्तिवृत्तान्तं लीलायत्नविजृम्भितम् । आत्मोदन्तं बभूवासाव् उह्यमान इवार्णवे
ज्ञान आणि प्रयत्न यांच्या खेळातून उलगडलेली आपली पूर्वजन्माची गोष्ट त्याला उमगली, आणि तो जणू आपल्या कथांच्या समुद्रात वाहून गेला.
उवाचात्मनि संसारे बत मायेयम् आतता । परिज्ञाता प्रसादेन देव्योर् इह मयाधुना
त्याने म्हणाले: अरे देवा, हा संसार खरंच मायेने पसरलेला आहे. या देवींच्या कृपेने मला आता इथे हे सगळं समजलं आहे.
हे देव्यौ किम् इदं नाम दिनम् एकं मृतस्य मे । गतम् अद्येह यातानि वयो वर्षाणि सप्ततिः
देवींनो, हे काय आहे? माझ्या मृत्यूनंतर फक्त एक दिवसच गेला आहे का? पण आज इथे माझ्या आयुष्यातली सत्तर वर्षं उलटून गेली आहेत.
स्मराम्य् अनेककार्याणि स्मरामि प्रपितामहम् । स्मरामि बाल्यं तारुण्यं मित्रबन्धुपरिच्छदम्
मला अनेक घडामोडी आठवत आहेत, माझे पणजोबा आठवत आहेत, माझं बालपण, तारुण्य, आणि मित्र-नातेवाईकांची संगतही आठवते.
राजन् मृतिमहामोहमूर्छायास् समनन्तरम् । तस्मिंल् लोकान्तरे ऽतीते तस्मिन्न् एव मुहूर्तके
राजा, मृत्यूच्या मोठ्या भ्रमानंतर आणि बेशुद्धीनंतर, त्या दुसऱ्या जगात जे काही घडलं, ते सगळं त्या एका क्षणातच घडलं.
तस्मिन्न् एव गृहे ऽथास्मिन् नैव वेत्स्य् अथ वच्मि ते । अयं तस्य गृहस्यान्तर् व्योमन्य् एव किल स्थितः
त्या घरातच, किंवा या घरात — तुला माहीत असो वा नसो, मी तुला सांगतो — त्या घराच्या आतलं आकाश इथेच आहे असं म्हटलं जातं.
गिरिग्रामकविप्रस्य गृहे ऽन्तर् भूपमण्डपः । तस्यान्तर् इदम् आभाति प्रत्येकं च जगद्गृहम्
डोंगरगावातल्या ब्राह्मणाच्या घरात राजाचा सभामंडप आहे; त्याच्या आत हे दिसतं, आणि प्रत्येकात जगाचं घर आहे.
किल ब्राह्मणगेहान्तर् जीवस् ते मद्वरात् स्थितः । तत्रैव तस्य भूपीठं तस्मिंश् च निजमण्डपः
माझ्या वरदानामुळे तुझं जीव ब्राह्मणाच्या घरातच आहे असं म्हणतात; तिथेच त्याचं राजसिंहासन आहे, आणि त्यात त्याचा स्वतःचा मंडप आहे.
तस्यैव च गृहस्यान्तर् इदं संसारमण्डलम् । तत्रैवेदं तव गृहं स्थितम् आरम्भमन्थरम्
त्या घराच्या आतच हा संसाराचा गोळा आहे; तिथेच तुझं घर आहे, जे सुरू व्हायला संथ आहे.
तत्रैव चेतसि तव निर्मलाकाशनिर्मले । प्रतिभासागतम् इदं व्यवहारभ्रमं ततम्
तुझ्या मनात, जे अगदी निर्मळ आकाशासारखं स्वच्छ आहे, ह्या जगातील गोंधळाचं भास पसरलेलं आहे.
यथेदं नाम मे जन्म तथेक्ष्वाकुकुलं मम । एतन्नामान एते मे पुराभूवन् पितामहाः
जसं हे माझं जन्म आहे असं म्हणतात, तसंच इक्ष्वाकू वंशही माझाच आहे; ही माझी नावं आहेत आणि हे माझे पूर्वज होते.
जातो ऽहम् अभवं बालो दशवर्शस्य मे पिता । परिव्राड् विपिनं यात इह राज्ये ऽभिषिच्य माम्
मी जन्मलो, लहानपणी मोठा झालो, आणि जेव्हा मी दहा वर्षांचा होतो, तेव्हा माझ्या वडिलांनी संन्यास घेतला आणि मला राज्याभिषेक करून ते जंगलात गेले.
ततो दिग्विजयं कृत्वा कृत्वा राज्यम् अकण्टकम् । अमीभिर् मन्त्रिभिः पौरैः पालयामि वसुन्धराम्
त्यानंतर मी सर्व दिशांना जिंकून, राज्यात कुठलाही अडथळा राहू दिला नाही; या मंत्र्यांसोबत आणि प्रजेसोबत मी पृथ्वीचं राज्य सांभाळतो.
यज्ञक्रियाक्रमवतो धर्मे पालयतः प्रजाः । वयसस् समतीतानि मम वर्षाणि सप्ततिः
यज्ञ आणि धर्माचं पालन करत, प्रजांचं रक्षण करत असताना, माझं सत्तर वर्षांचं आयुष्य कसं संपलं ते कळलंच नाही.
इदं परबलं प्राप्तं मम दारुणविग्रहम् । युद्धं कृत्वेदम् आयातो गृहम् अस्मि यथास्थितम्
आता हे शत्रूंचं सैन्य, फारच भयंकर रूप घेऊन, इथे आलं होतं; त्यांच्याशी युद्ध करून मी पुन्हा आपल्या घरी पूर्वीसारखा परत आलो आहे.
इमे देव्यौ गृहं प्राप्ते ममैते पूजयाम्य् अहम् । पूजिता हि प्रयच्छन्ति देवतास् स्वं समीहितम्
या दोन देवी माझ्या घरी परतल्यावर मी त्यांची पूजा करतो; कारण देवतांची योग्य रीतीने पूजा केली, तर त्या आपली इच्छित फळं नक्की देतात.
ममेयम् एतयोर् एका ज्ञानं जातिस्मृतिप्रदम् । इह दत्तवती देवी भाब्जस्येव विकासनम्
या दोघींमध्ये एक माझी आहे — ती ज्ञान आणि पूर्वजन्मांची आठवण देणारी आहे; इथे या देवीने हृदयकमळ फुलवण्याचं वरदान दिलं आहे.
इदानीं कृतकृत्यो ऽस्मि जातो ऽस्मि गतसंशयः । शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम् आसे च केवलम्
आता माझं सर्व काही साध्य झालं आहे, मी नव्यानं जन्म घेतला आहे, माझ्या मनात आता कोणतीही शंका उरलेली नाही. मी पूर्ण शांत आहे, सर्व चिंता मिटल्या आहेत आणि मी निव्वळ आनंदात विश्रांती घेतोय.
इतीयम् आतता भ्रान्तिर् भवतो भूरिसम्भ्रमा । नानाहारविहाराढ्या सलोकान्तरसञ्चरा
हीच ती तुमची भ्रमाची अवस्था आहे, जी फारच अस्वस्थ करणारी आणि अनेक प्रकारच्या उपभोगांनी, वेगवेगळ्या जगांमध्ये भटकंती करत, वाढत गेली आहे.
यस्मिन्न् एव मुहूर्ते त्वं मृतिम् अभ्यागतः पुरा । तदैव प्रतिभैषा ते स्वयम् अभ्युदिता हृदि
पूर्वी ज्या क्षणी तू मृत्यूच्या जवळ गेलास, त्याच क्षणी हे ज्ञान तुझ्या हृदयात आपोआप प्रकट झालं.
एकाम् आवर्तवलनां त्यक्त्वाधत्ते यथापराम् । क्षिप्रम् एव नदीवाहश् चित्प्रवाहस् तथैव वः
जसं एखादा नदीचा प्रवाह एक वावटळ सोडून लगेच दुसऱ्या वावटळीत शिरतो, तसंच तुमचं चैतन्यही एक जन्म सोडून लगेच दुसऱ्या जन्मात प्रवेश करतं.
आवर्तान्तरसंमिश्रो यथावर्तः प्रवर्तते । कदाचिद् एवं सर्गश्रीर् मिश्रामिश्रा च वर्धते
जसं पाण्यातील भोवरे एकमेकांत मिसळून सतत फिरत राहतात, तसंच हे सृष्टीचं वैभवही कधी मिसळून, कधी वेगळं राहून, अशाच रीतीने कधी वाढतं.
तस्मिन् मृतिमुहूर्ते ते प्रतिभानम् उपागतम् । एतज् जालम् असद्रूपं चिद्भागे सद् इव स्थितम्
मृत्यूच्या त्या क्षणी तुला अंतर्दृष्टी मिळाली; हे जाळं खरंतर असत्य आहे, पण ते जणू काही खरंच आहे असं चैतन्याच्या भागात दिसतं.
यथा स्वप्नमुहूर्ते ऽन्तस् संवत्सरशतक्रमः । यथा सङ्कल्पनिर्माणे जीवितान् मरणं पुनः
जसं स्वप्नाच्या एका क्षणात शंभर वर्षांचा काळ सरतो, किंवा कल्पनेतून निर्माण झालेल्या जगात पुन्हा पुन्हा जन्म आणि मृत्यू येतात—
यथा गन्धर्वनगरे कुड्यमण्डपकुट्टनम् । यथा नौयानसंरम्भे वृक्षपर्वतचोपनम्
जसं गंधर्वांच्या नगरीत भिंती, मंडप, खोली असतात, किंवा बोटीतून प्रवास करताना झाडं आणि डोंगर दिसतात—
यथा स्वधातुसङ्क्षोभे पुरपर्वतनर्तनम् । यथा समञ्जसं स्वप्ने स्वशिरःपरिकर्तनम्
जसा आपल्या शरीरातील दोष बिघडले की, शहर आणि डोंगर नाचताना दिसतात; किंवा जसा स्वप्नात आपण स्वतःचं डोकं कापतो असं वाटतं—
मिथ्यैवेयम् इह प्रौढा भ्रान्तिर् आततरूपिणी । वस्तुतस् तु न जातो ऽसि न मृतो ऽसि कदाचन
तशी ही मोठी भ्रमाची छटा, जी अनेक रूपं घेत असते, खरी नाही; प्रत्यक्षात, तू कधीच जन्मलेला नाहीस, ना कधी मेलास.