आसनद्वयविश्रान्तं स ददर्शाप्सरोद्वयम् । मेरुशृङ्गद्वये लीनं चन्द्रद्वयम् इवोदितम्
त्याने दोन आसनांवर विसावलेल्या दोन अप्सरांना पाहिलं, जणू काही मेरूच्या दोन शिखरांवर उगवलेल्या आणि एकरूप झालेल्या दोन चंद्रांसारख्या त्या दिसत होत्या.
निमेषम् इव सञ्चिन्त्य स विस्मितमना नृपः । उत्तस्थौ शयनाच् छेषाद् इव चक्रगदाधरः
एक क्षणभर विचार करून, आश्चर्यचकित मनाने तो राजा आपल्या पलंगावरून उठला, जणू चक्र आणि गदा धारण करणारा भगवंत झोपेतून जागा झाल्यासारखा.
परिसम्यमितालम्बमाल्यहारवराम्बरः । पुष्पोत्कर इवोत्फुल्लं जग्राह कुसुमाञ्जलिम्
माळा, हार आणि सुंदर वस्त्रे नीट घालून, त्याने ताज्या उमललेल्या फुलांच्या गच्छाचा एक फुलांचा अंजली उचलला.
उपधानप्रदेशस्थात् स्वयं पटलकोदरात् । बद्धपद्मासनो भूमौ भूत्वोवाचेदम् आनतः
गादीजवळच्या जागी, स्वतः कंबरेचा वस्त्र हलवून, भूमीवर पद्मासन घालून बसला आणि नम्रपणे वाकून असे बोलू लागला.
जयतां जन्मदौस्स्थित्यदाहदोषशशिप्रभे । देव्यौ बाह्यान्तरतमोविद्रावणरविप्रभे
जन्म, अस्थिरता आणि दुःख या दोषांना दूर करणाऱ्या, चंद्रासारख्या तेजस्वी आणि बाहेरच्या व आतल्या अंधाराला घालवणाऱ्या देवींना विजय असो.
तयोर् उक्त्वेति तत्याज पादयोः कुसुमाञ्जलिम् । तीरद्रुमो विकसितं पद्मिन्योः पद्मयोर् इव
त्यांनी असे सांगितल्यावर, त्या वृक्षाने आपल्या फुलांची अंजली त्यांच्या पायाशी अर्पण केली, जणू काही तीरावर उभा असलेला फुललेला वृक्ष दोन कमळांना कमळ अर्पण करतो.
लीलायै भूपजन्माथ वक्तुं मन्त्रिणम् ईश्वरी । बोधयाम् आस पार्श्वस्थं सङ्कल्पेन सरस्वती
मग लीलाला त्या राजाचा जन्मकथा सांगण्यासाठी, सरस्वती देवीने आपल्या इच्छेने जवळ उभ्या असलेल्या मंत्र्याला जागृत केले.
प्रबुद्धो ऽप्सरसौ दृष्ट्वा प्रणम्य कुसुमाञ्जलिम् । तयोः पादेषु सन्त्यज्य विवेश पुरतो नतः
तो जागा झाल्यावर, त्याने त्या दोन अप्सरांना पाहिले, त्यांना नमस्कार करून फुलांची अंजली त्यांच्या पायाशी ठेवली आणि नम्रपणे त्यांच्या समोर उभा राहिला.
उवाच देवी हे राजन् कस् त्वम् कस्य सुतः कदा । इह जात इति श्रुत्वा स मन्त्री वाक्यम् अब्रवीत्
त्या देवी म्हणाल्या, "राजा, तू कोण आहेस? कोणाचा मुलगा आहेस? आणि इथे केव्हा जन्मलास?" हे ऐकून, त्या मंत्र्याने उत्तर दिले.
देव्यौ युष्मत्प्रसादो ऽयं भवत्योर् अपि यत् पुरः । वक्तुं शक्नोमि तद् इदं श्रूयतां जन्म मत्प्रभोः
देवींनो, तुमच्या कृपेने मला तुमच्यासमोर सगळं सांगता येतंय. म्हणून, माझ्या स्वामींच्या जन्माची गोष्ट ऐका.
आसीद् इक्ष्वाकुवंशोत्थो राजा राजीवलोचनः । श्रीमत्कुन्दरथो नाम दोश्छायाच्छादितावनिः
इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, कमळासारखी डोळे असलेला, कुंदरथ नावाचा एक राजा होता. त्याच्या राज्यावर दोषांची सावली पसरली होती.
तस्याभूद् इन्दुवदनः पुत्रो भद्ररथाभिधः । तस्य विश्वरथः पुत्रस् तस्य पुत्रो बृहद्रथः
त्या राजाला चंद्रासारखा चेहरा असलेला भद्ररथ नावाचा मुलगा झाला. भद्ररथाचा मुलगा विश्वरथ, आणि विश्वरथाचा मुलगा बृहद्रथ.
तस्य सिन्धुरथः पुत्रस् तस्य शैलरथस् सुतः । तस्य कामरथः पुत्रस् तस्य पुत्रो महारथः
बृहद्रथाचा मुलगा सिंधुरथ, सिंधुरथाचा मुलगा शैलरथ, शैलरथाचा मुलगा कामरथ आणि कामरथाचा मुलगा महारथ.
तस्य विष्णुरथः पुत्रस् तस्य पुत्रः कलारथः । तस्य सूर्यरथः पुत्रस् तस्य पुत्रो नभोरथः
महारथाचा मुलगा विष्णुरथ, विष्णुरथाचा मुलगा कलारथ, कलारथाचा मुलगा सूर्यरथ आणि सूर्यरथाचा मुलगा नभोरथ.
अयम् अस्मत्प्रभुस् तस्य पुत्रः पूर्णामलद्युतेः । अमृतापूरितरथः क्षीरोदस्येव चन्द्रमाः
हा माझा स्वामी नभोरथाचा मुलगा आहे, पूर्ण निर्मळतेने तेजस्वी, जणू अमृताने भरलेल्या रथासारखा, क्षीरसागरातील चंद्रासारखा.
महद्भिः पुण्यसम्भारैर् विदूरथ इति श्रुतः । जातो मातुस् सुमित्राया गौर्या गुह इवापरः
महान पुण्यसंचयामुळे जन्मलेला, विदूरथ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याची आई सुमित्रा, गौरीसारखी गोरी, जशी दुसऱ्या आईपासून गुहाचा जन्म झाला तसा.
पितास्य दशवर्षस्य दत्त्वा राज्यं वनं गतः । पालयत्य् एष भूपीठं ततःप्रभृति धर्मतः
त्याच्या वडिलांनी, तो दहा वर्षांचा असताना, त्याला राज्य दिलं आणि स्वतः वनात गेले. तेव्हापासून हा राजा न्यायाने गादी सांभाळतो आहे.
भवन्त्याव् अद्य सम्प्राप्ते फलिते सुकृतद्रुमे । देव्यौ दीर्घतपःक्लेशशतदुष्प्रापदर्शने
आज, जेव्हा चांगल्या कर्माचं झाड फळाला आलं आहे, तेव्हा तुम्ही दोन्ही राण्या—ज्या दीर्घ काळ कठोर तपाच्या कष्टांनी त्रस्त होत्या—दिसायला लागलात.
इत्य् अयं वसुधाधीशो विदूरथ इति श्रुतः । अद्य युष्मत्प्रसादेन परां पावनतां गतः
असा हा पृथ्वीचा स्वामी 'विदूरथ' म्हणून ओळखला जातो; आज तुमच्या कृपेने त्याने सर्वोच्च पावित्र्य मिळवलं आहे.
इत्य् उक्त्वा संस्थिते तूष्णीं मन्त्रिण्य् अवनिपे तथा । कृताञ्जलौ नतमुखे बद्धपद्मासने ऽवनौ
असं म्हणून, राजा आणि मंत्री दोघंही हात जोडून, डोकं वाकवून, भूमीवर पद्मासनात बसले आणि शांत राहिले.
राजन् स्मर विवेकेन पूर्वजातिम् इमां स्वयम् । वदन्ती मूर्ध्नि पस्पर्श तं करेण सरस्वती
राजा, विवेकाने तुझ्या मागील जन्माची आठवण काढ, असं सरस्वतीनं सांगितलं आणि तिनं आपल्या हातानं त्याच्या डोक्याला स्पर्श केला.
अथ हार्दतमोमाया पद्मस्य क्षयम् आययौ । सविकासं च हृदयं ज्ञप्तिस्पर्शाद् अथाभवत्
मग त्याच्या हृदयातलं अज्ञानाचं अंधार दूर झाला आणि ज्ञानाच्या स्पर्शानं त्याचं हृदय पूर्णपणे फुलून आलं.
सस्मार पूर्ववृत्तान्तम् अन्तस्स्फुरद् इव स्थितम् । अन्यदेहैकराजत्वं लीलाविलसितान्वितम्
त्याला आपल्या मागच्या जन्मातल्या घडामोडी आठवल्या, जणू त्या आतून जाग्या झाल्यासारख्या; दुसऱ्या देहात मिळालेलं एकट्याचं राज्य आणि त्यातली खेळकर कृत्यं त्याला आठवली.
ज्ञात्वा प्रज्ञप्तिवृत्तान्तं लीलायत्नविजृम्भितम् । आत्मोदन्तं बभूवासाव् उह्यमान इवार्णवे
ज्ञान आणि प्रयत्न यांच्या खेळातून उलगडलेली आपली पूर्वजन्माची गोष्ट त्याला उमगली, आणि तो जणू आपल्या कथांच्या समुद्रात वाहून गेला.
उवाचात्मनि संसारे बत मायेयम् आतता । परिज्ञाता प्रसादेन देव्योर् इह मयाधुना
त्याने म्हणाले: अरे देवा, हा संसार खरंच मायेने पसरलेला आहे. या देवींच्या कृपेने मला आता इथे हे सगळं समजलं आहे.
हे देव्यौ किम् इदं नाम दिनम् एकं मृतस्य मे । गतम् अद्येह यातानि वयो वर्षाणि सप्ततिः
देवींनो, हे काय आहे? माझ्या मृत्यूनंतर फक्त एक दिवसच गेला आहे का? पण आज इथे माझ्या आयुष्यातली सत्तर वर्षं उलटून गेली आहेत.
स्मराम्य् अनेककार्याणि स्मरामि प्रपितामहम् । स्मरामि बाल्यं तारुण्यं मित्रबन्धुपरिच्छदम्
मला अनेक घडामोडी आठवत आहेत, माझे पणजोबा आठवत आहेत, माझं बालपण, तारुण्य, आणि मित्र-नातेवाईकांची संगतही आठवते.
राजन् मृतिमहामोहमूर्छायास् समनन्तरम् । तस्मिंल् लोकान्तरे ऽतीते तस्मिन्न् एव मुहूर्तके
राजा, मृत्यूच्या मोठ्या भ्रमानंतर आणि बेशुद्धीनंतर, त्या दुसऱ्या जगात जे काही घडलं, ते सगळं त्या एका क्षणातच घडलं.
तस्मिन्न् एव गृहे ऽथास्मिन् नैव वेत्स्य् अथ वच्मि ते । अयं तस्य गृहस्यान्तर् व्योमन्य् एव किल स्थितः
त्या घरातच, किंवा या घरात — तुला माहीत असो वा नसो, मी तुला सांगतो — त्या घराच्या आतलं आकाश इथेच आहे असं म्हटलं जातं.
गिरिग्रामकविप्रस्य गृहे ऽन्तर् भूपमण्डपः । तस्यान्तर् इदम् आभाति प्रत्येकं च जगद्गृहम्
डोंगरगावातल्या ब्राह्मणाच्या घरात राजाचा सभामंडप आहे; त्याच्या आत हे दिसतं, आणि प्रत्येकात जगाचं घर आहे.