अहं जातो ऽमुना पित्रा किलात्रेत्य् आत्तनिश्चयम् । इयं माता धनम् इदं ममेत्य् उदितवासनम्
‘मी या वडिलांपासून, या कुळात जन्मलो,’ असा ठाम विश्वास, ‘ही माझी आई, हे माझं धन,’ अशा कल्पना मनात रुजतात.
सुकृतं दुष्कृतं चेति ममेति कृतकल्पनम् । बालो ऽभूवम् अहं त्व् अद्य युवेति विलसन् हृदि
‘हे माझं पुण्य, हे माझं पाप,’ अशा कल्पना, ‘हे माझं आहे,’ असं मनाशी ठरवणं, ‘मी लहान होतो, आता तरुण आहे,’ अशा विचारांत मन रमू लागतं.
प्रत्येकम् एवम् उदितस् संसारवनषण्डकः । ताराकुसुमितो नीलमेघचञ्चलपल्लवः
अशा रीतीने प्रत्येकाच्या मनात हा संसाराचा दाट जंगल उगवतं, जणू तारकाफुलांनी फुललेलं, काळ्या मेघांसारख्या हलणाऱ्या पानांनी भरलेलं.
चरन्नरमृगानीकस् सुरासुरविहङ्गमः । सालोककौसुमरजोमायागहनकुञ्जकः
माणसांच्या आणि जनावरांच्या कळपांत फिरत, देव, दैत्य आणि पक्ष्यांसोबत वावरत, ही माया जणू सर्व लोकांच्या फुलांच्या परागाने भरलेली, गूढ आणि दाट बाग आहे.
अब्धिपुष्करिणीपूर्णो मेर्वाद्यचललोष्टकः । चित्तपुष्करबीजे ऽन्तर् निलीनानुभवाङ्कुरः
समुद्रासारख्या कमळांच्या तळ्यांनी भरलेली, मेरू आणि इतर पर्वत जणू मातीचे ढेकळ वाटावेत अशी, मनरूपी कमळाच्या बीजात आत अनुभवाचा कोंभ लपलेला आहे.
यत्रैष म्रियते जीवस् तत्रैवं पश्यति क्षणात् । प्रत्येकम् उदितेष्व् एवं जगत्षण्डेषु भूरिशः
हा जीव जिथे जिथे मरतो, तिथे तिथे तो क्षणात असेच पाहतो; प्रत्येक निर्माण होणाऱ्या विश्वात, पुन्हा पुन्हा हेच घडते.
कोटयो ब्रह्मरुद्रेन्द्रमरुद्विष्णुविवस्वताम् । मेर्वब्धिमण्डलद्वीपलोकान्तरदृशं गताः
कोट्यवधी ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र, मरुत, विष्णु, सूर्य, तसेच मेरू, समुद्र, द्वीप आणि इतर लोक जगलेले आणि गेलेले आहेत.
याता यास्यन्ति यान्त्य् एता दृष्तयो ऽनष्टरूपिणि । या ब्रह्मण्य् उपबृंहाढ्ये ताः के गणयितुं क्षमाः
ही दृश्ये गेली, जात आहेत आणि जात राहतील, त्या नाशरहित सत्यात; ज्यांना ब्रह्माने समृद्ध केले आहे, त्यांची गणना कोण करू शकेल?
एवं कुड्यमयं विश्वं नास्त्य् एव मननाद् ऋते । मननं च खम् एवातस् तद् इदानीं विचारय
म्हणून हे भिंतींनी बनलेलं जग खरं तर विचाराशिवाय अस्तित्वात नाही; आणि विचारसुद्धा फक्त आकाशासारखाच आहे. म्हणून आता याचा नीट विचार कर.
यद् एव तच् चिदाकाशं तद् एव परमं स्मृतं । मननं च चिदाकाशं तद् एव परमं पदम्
जे चैतन्याचं आकाश आहे, तेच खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ मानलं जातं; विचारसुद्धा चैतन्याचंच आकाश आहे, आणि तेच खरं परमपद आहे.
यद् एवाम्बु स आवर्तो न त्व् अस्त्य् आवर्त वस्तुसत् । दृष्ट्वैवास्ते दृश्यम् इव दृश्यं न त्व् अस्ति वस्तुसत्
जसं आवर्त म्हणजे फक्त पाणीच असतं, वेगळं काही नसतं; तसंच, जे दिसतं ते फक्त पाहण्यापुरतंच असतं, त्याला स्वतंत्र अस्तित्व नसतं.
चिद्व्योम्नो भूतनभसि कचनं यन् मणेर् इव । तज् जगद् भाति नानात्मरत्नं श्वभ्रम् इवाम्बरे
चैतन्याच्या आकाशात, पंचमहाभूतांच्या अवकाशात, जे काही उमटतं ते जणू रत्नातल्या प्रतिबिंबासारखं आहे; हे जग आत्म्याच्या अनेक बाजूंनी चमकणाऱ्या रत्नासारखं, आकाशातल्या ढगासारखं भासतं.
मद्बुद्धार्थो जगच्छब्दो विद्यते परमं पदम् । त्वद्बुद्धार्थस् तु नास्त्य् एव त्वमहंशब्दकाव् अपि
माझ्या समजुतीनुसार 'जग' हा शब्द आहे, आणि तेच खरे परमपद आहे. पण तुझ्या समजुतीनुसार 'तू' किंवा 'मी' हे शब्दच अस्तित्वात नाहीत.
तस्माल् लीलासरस्वत्याव् आकाशवपुषौ स्थिते । सर्वगे परमात्माच्छे सर्वत्राप्रतिघे ऽनघे
म्हणून, पापरहिते, लिला आणि सरस्वती यांनी आकाशासारखी रूपे घेतली आहेत आणि त्या सर्वत्र, सर्वव्यापी परमात्म्यापासून, कुठेही अडथळा न येता वावरतात.
यत्र तत्र तदा व्योम्नि यथाकाशं यथेप्सितम् । उदयं कुरुतस् तेन तद्गृहे ते स्थितिं गते
त्या ज्या ठिकाणी आणि ज्या वेळी हवे तसे त्या आकाशात प्रकट होतात, तेव्हा त्या त्या घरात प्रवेश करतात आणि तिथेच राहतात.
सर्वत्र सम्भवति चिद्गगनं तदन्तस् तद्वेदनं कलनम् आमननं विसारि । तच् चातिवाहिकम् इहाहुर् अकुड्यम् एव देहं कथं क इव तं वद किं रुणद्धि
सर्वत्र चैतन्याचं आकाश निर्माण होतं; त्यात जाणिव, विचार, आठवण आणि विस्तार असतात. यालाच इथे अलौकिक देह म्हणतात, ज्याला कुणीही अडवू शकत नाही—मग सांग, कोण, कसा आणि कशामुळे त्याला अडथळा येईल?
तयोः प्रविष्टयोर् देव्योः पद्मसद्म बभूव तत् । चन्द्रद्वयोदयोद्द्योतधवलोदरसुन्दरम्
त्या दोन देव्या आत गेल्यावर, ते कमळासारखं सुंदर घर प्रकट झालं. त्याचं अंतरंग दोन चंद्र उगवल्यासारखं उजळ आणि निर्मळ होतं.
कोमलामलसौगन्ध्यमृदुमन्दारमारुतम् । तत्प्रभावेण निद्रालुनृपेतररणाङ्गनम्
ते घर मऊ, स्वच्छ, सुगंधी आणि मंद, गोड वाऱ्याने भरलेलं होतं. त्याच्या प्रभावामुळे, जिथे राजे झोपले होते ते रणांगणही जणू काही पूर्णपणे बदलून गेलं.
सौभाग्यनन्दनोद्यानं विद्रुतव्याधिवेदनम् । सवसन्तं वनम् इव फुल्लं प्रातर् इवाम्बुजम्
ते घर जणू सौभाग्य आणि आनंदाचं बागच होतं, तिथे आजार किंवा दुःख नव्हतं. वसंतात फुललेल्या वनासारखं किंवा पहाटे उमलणाऱ्या कमळासारखं ते घर होतं.
तयोर् देहप्रभापूरैश् शशिनिष्ष्यन्दशीतलैः । आह्लादितो ऽसौ बुबुधे राजोक्षित इवामृतैः
त्या दोघींच्या देहातून वाहणाऱ्या चंद्रप्रकाशासारख्या शीतल तेजाने तो आनंदित झाला आणि जागा झाला, जणू एखाद्या राजाला अमृताने अभिषेक केल्यावर होतो तसा.
आसनद्वयविश्रान्तं स ददर्शाप्सरोद्वयम् । मेरुशृङ्गद्वये लीनं चन्द्रद्वयम् इवोदितम्
त्याने दोन आसनांवर विसावलेल्या दोन अप्सरांना पाहिलं, जणू काही मेरूच्या दोन शिखरांवर उगवलेल्या आणि एकरूप झालेल्या दोन चंद्रांसारख्या त्या दिसत होत्या.
निमेषम् इव सञ्चिन्त्य स विस्मितमना नृपः । उत्तस्थौ शयनाच् छेषाद् इव चक्रगदाधरः
एक क्षणभर विचार करून, आश्चर्यचकित मनाने तो राजा आपल्या पलंगावरून उठला, जणू चक्र आणि गदा धारण करणारा भगवंत झोपेतून जागा झाल्यासारखा.
परिसम्यमितालम्बमाल्यहारवराम्बरः । पुष्पोत्कर इवोत्फुल्लं जग्राह कुसुमाञ्जलिम्
माळा, हार आणि सुंदर वस्त्रे नीट घालून, त्याने ताज्या उमललेल्या फुलांच्या गच्छाचा एक फुलांचा अंजली उचलला.
उपधानप्रदेशस्थात् स्वयं पटलकोदरात् । बद्धपद्मासनो भूमौ भूत्वोवाचेदम् आनतः
गादीजवळच्या जागी, स्वतः कंबरेचा वस्त्र हलवून, भूमीवर पद्मासन घालून बसला आणि नम्रपणे वाकून असे बोलू लागला.
जयतां जन्मदौस्स्थित्यदाहदोषशशिप्रभे । देव्यौ बाह्यान्तरतमोविद्रावणरविप्रभे
जन्म, अस्थिरता आणि दुःख या दोषांना दूर करणाऱ्या, चंद्रासारख्या तेजस्वी आणि बाहेरच्या व आतल्या अंधाराला घालवणाऱ्या देवींना विजय असो.
तयोर् उक्त्वेति तत्याज पादयोः कुसुमाञ्जलिम् । तीरद्रुमो विकसितं पद्मिन्योः पद्मयोर् इव
त्यांनी असे सांगितल्यावर, त्या वृक्षाने आपल्या फुलांची अंजली त्यांच्या पायाशी अर्पण केली, जणू काही तीरावर उभा असलेला फुललेला वृक्ष दोन कमळांना कमळ अर्पण करतो.
लीलायै भूपजन्माथ वक्तुं मन्त्रिणम् ईश्वरी । बोधयाम् आस पार्श्वस्थं सङ्कल्पेन सरस्वती
मग लीलाला त्या राजाचा जन्मकथा सांगण्यासाठी, सरस्वती देवीने आपल्या इच्छेने जवळ उभ्या असलेल्या मंत्र्याला जागृत केले.
प्रबुद्धो ऽप्सरसौ दृष्ट्वा प्रणम्य कुसुमाञ्जलिम् । तयोः पादेषु सन्त्यज्य विवेश पुरतो नतः
तो जागा झाल्यावर, त्याने त्या दोन अप्सरांना पाहिले, त्यांना नमस्कार करून फुलांची अंजली त्यांच्या पायाशी ठेवली आणि नम्रपणे त्यांच्या समोर उभा राहिला.
उवाच देवी हे राजन् कस् त्वम् कस्य सुतः कदा । इह जात इति श्रुत्वा स मन्त्री वाक्यम् अब्रवीत्
त्या देवी म्हणाल्या, "राजा, तू कोण आहेस? कोणाचा मुलगा आहेस? आणि इथे केव्हा जन्मलास?" हे ऐकून, त्या मंत्र्याने उत्तर दिले.
देव्यौ युष्मत्प्रसादो ऽयं भवत्योर् अपि यत् पुरः । वक्तुं शक्नोमि तद् इदं श्रूयतां जन्म मत्प्रभोः
देवींनो, तुमच्या कृपेने मला तुमच्यासमोर सगळं सांगता येतंय. म्हणून, माझ्या स्वामींच्या जन्माची गोष्ट ऐका.