एषा हि विषमा दुःखभोगिनां गहना गुहा । घनमोहगजेन्द्राणां विन्ध्यशैलमहाटवी
हे खरंच दुःख भोगणाऱ्यांसाठी एक कठीण, गूढ गुहा आहे; आणि गाढ मोहाच्या बलाढ्य हत्तींसाठी विंध्य पर्वतातील घनदाट जंगलासारखं आहे.
सत्कार्यपद्मरजनी दुःखकैरवचन्द्रिका । सद्दृष्टिदीपिकावात्या कल्लोलौघतरङ्गिणी
हे सत्कर्माच्या कमळासाठी रात्र आहे, दुःखरूपी कुमुदासाठी चंद्रप्रकाश आहे, सच्च्या दृष्टीच्या दिव्यासाठी वादळ आहे, आणि लाटा उसळणाऱ्या नदीसारखं आहे.
सम्भ्रमाभ्राद्रिपदवी विषादविषवर्धिनी । केदारिका विकल्पानां खदा कुभयभोगिनाम्
ही संभ्रमाच्या ढगांनी भरलेली डोंगराची वाट आहे, निराशा वाढवणारे विष आहे, शंका उगवणारे शेत आहे आणि वाईट सुखात रमणाऱ्यांसाठी खोल खड्डा आहे.
हिमं वैराग्यवल्लीनां विकारोलूकयामिनी । राहुदंष्ट्रा विवेकेन्दोस् सौजन्याम्भोजचन्द्रिका
हे वैराग्याच्या वेलींवरचा गारठा आहे, विकृतीच्या घुबडांसाठी रात्र आहे, विवेकाच्या चंद्रासाठी राहूच्या जबड्यासारखे आहे आणि सौजन्याच्या कमळासाठी चंद्रप्रकाश आहे.
इन्द्रायुधवद् आलोलनानारागमनोहरा । लोला तडिद् इवोत्पन्नध्वंसिनी जडसंश्रया
हे इंद्रधनुष्याप्रमाणे अनेक रंगांनी मन मोहून टाकणारे आहे, वीजेसारखे चंचल आणि अचानक प्रकट होऊन नष्ट करणारे आहे, तसेच जडपणाचा आधार आहे.
चपला वर्जिता रत्या नकुली नकुलीनजा । विप्रलम्भनतात्पर्यहेतूग्रमृगतृष्णिका
हे चंचल आहे, आनंदापासून वंचित आहे, मुंगुसांच्या मध्ये असलेल्या मुंगुसासारखे आहे आणि विरह व तृष्णा निर्माण करणारे तीव्र मृगजळ आहे.
लहरीवैकरूपेण क्षणं पदम् अकुर्वती । चला दीपशिखेवातिदुर्ज्ञेयागतिगोचरा
लाटेसारखी एकच रूप घेऊन क्षणभर स्थिर न राहणारी, कधी कधी ज्योतीसारखी हलती, तिच्या हालचाली ओळखणं फार कठीण आहे.
सिंहीव विग्रहव्यग्रकरीन्द्रकुलपातिनी । खड्गधारेव शिशिरा तीक्ष्णा तीक्ष्णाशयाश्रया
सिंहींसारखी युद्धासाठी सज्ज, हत्तींच्या राजालाही पाडणारी, ती तलवारीच्या धारेसारखी थंड आणि धारदार आहे, ती नेहमी तीक्ष्ण हेतूंमध्येच वावरते.
नानयोपहतार्थिन्या दुराधिपरिपीनया । पश्याम्य् अभव्यया लक्ष्म्या किञ्चिद् दुःखाद् ऋते सुखम्
जिच्या हेतूला दुसऱ्यांनी कधीच बाधा आणू शकत नाही, आणि जी क्रूर राजाच्या गर्वाने फुगली आहे, अशा या अशुभ लक्ष्मीत मला दुःखाशिवाय फारसं सुख दिसत नाही.
द्वारेणोत्सारिता लक्ष्मीः पुनर् एति तमोऽरिणा । अहो वत हृतस्थाना निर्लज्जा दुर्जनास्पदा
अंधाराचा शत्रू तिला दारातून हाकलून दिल्यावरही, लक्ष्मी पुन्हा येते; अहो, आपलं जागा गमावूनही ती निर्लज्ज आहे आणि वाईट लोकांचीच आसरा बनते.
मनोरमा कर्षति चित्तवृत्तिं कदर्यसाध्या क्षणभङ्गुरा च । व्यालावलीगर्भनिवृत्तदेहा श्वभ्रोत्थिता पुष्पलतेव लक्ष्मीः
मनोहर अशी ही लक्ष्मी मनाची चंचलता आपल्याकडे खेचते, पण ती फक्त कंजुष माणसांना मिळते आणि क्षणात नाहीशी होते. सापांच्या पिलांपासून जन्मलेली तिची देहयात्रा, जणू फुलांच्या वेलीसारखी खड्ड्यातून वर येते.
आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् । उन्मत्तम् इव सन्त्यज्य यात्य् अकाण्डे शरीरकम्
जीवन हे पानाच्या टोकावर लटकणाऱ्या पाण्याच्या थेंबासारखे नाजूक असते. वेड्याप्रमाणे शरीर सोडून, ते कधीही अचानक निघून जाते.
विषयाशीर्विषासङ्गपरिजर्जरचेतसाम् । अप्रौढात्मविवेकानाम् आयुर् आयासकारणम्
ज्यांच्या मनाला विषयांची आसक्ती आणि इच्छेच्या विषाने थकवले आहे, आणि ज्यांना आत्मज्ञानाचा परिपक्व विवेक नाही, त्यांच्यासाठी जीवन हे केवळ कष्टाचे कारण ठरते.
ये तु विज्ञातविज्ञेया विश्रान्ता वितते पदे । भावाभावसमाश्वस्ता आयुस् तेषां सुखायते
पण ज्यांनी जाणण्यासारखे सर्व काही ओळखले आहे, जे अगाध अवस्थेत विसावले आहेत आणि अस्तित्व-नास्तित्व दोन्हींत शांत आहेत, त्यांच्यासाठी जीवन हे सुखदायक असते.
वयं परिमिताकारपरिनिष्ठितनिश्चयाः । संसाराभ्रतडित्पुञ्जे मुने नायुषि निर्वृताः
हे मुनी, आमचे देह मर्यादित आहेत आणि आमचे निश्चयही ठाम आहेत; तरीही या जगाच्या वादळी ढगांमधील विजेसारख्या क्षणभंगुर आयुष्यात आम्हाला समाधान मिळत नाही.
युज्यते वेष्टनं वायाव् आकाशस्यावखण्डनम् । ग्रथनं च तरङ्गाणाम् आस्था नायुषि युज्यते
वाऱ्याला बांधता येईल, आकाशाचे तुकडे करता येतील, लाटांना एकत्र गुंफता येईल; पण या आयुष्यावर विश्वास ठेवता येत नाही.
पेलवं शरदीवाभ्रम् अस्नेहम् इव दीपकम् । तरङ्गकम् इवालोलं गतम् एवोपलक्ष्यते
हे आयुष्य शरद ऋतूतील ढगासारखे क्षणिक, दिव्याच्या ज्योतीसारखे आसक्तीविरहित आणि लाटेसारखे अस्थिर दिसते.
तरङ्गप्रतिबिम्बेन्दुं तडित्पुञ्जं नभोऽम्बुदे । ग्रहीतुम् आस्थां बध्नामि न त्व् आयुषि गतस्थितौ
लाटेतील चंद्राचे प्रतिबिंब, ढगातील विजेचा पुंज किंवा आकाशातील वीज पकडण्याचा मी प्रयत्न करू शकतो; पण जे आयुष्य निघून चालले आहे, त्याला धरून ठेवू शकत नाही.
अविश्रान्तमनाश् शून्यम् आयुर् आततम् ईहते । दुःखायैव विमूढो ऽन्तर् गर्भम् अश्वतरी यथा
ज्याचं मन कायम अस्वस्थ असतं, तो माणूस आयुष्याचा फुकाचा पाठलाग करत राहतो. पण मूढ माणूस स्वतःच्या आत नेहमी दुःखच शोधतो, जणू एखाद्या खच्चराच्या पोटातलं पिल्लू.
संसारसंसृताव् अम्भः फेनो ऽस्मिन् सर्गसागरे । कायवल्ल्यां रसो राजञ् जीवितं मे न रोचते
हे राजन, या सृष्टीच्या महासागरात संसाराचं पाणी आणि फेस सारखं वरखाली होत असतं. या देहाच्या वेलीतल्या जीवनाचा गोडवा मला अजिबात आवडत नाही.
प्राप्यं सम्प्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते । पराया निर्वृतेस् स्थानं यत् तज् जीवितम् उच्यते
जे मिळवता येतं आणि मिळवल्यावर पुन्हा कधीच दुःख उरत नाही, तेच खरं समाधानाचं स्थान आहे; असं जीवनच खरं जीवन मानावं.
तरवो ऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः । स जीवति मनो यस्य मननेन न जीवति
झाडंही जगतात, पशू-पक्षीही जगतात; पण ज्याचं मन केवळ विचारांवर जगत नाही, तोच खरा जिवंत असतो.
जातास् त एव जगति जन्तवस् साधुजीविताः । ये पुनर् नेह जायन्ते शेषा जानीत गर्दभाः
या जगात जे लोक चांगले जीवन जगतात, तेच खऱ्या अर्थाने जन्माला आले आहेत. बाकीचे, जे चांगलेपणाने जन्म घेत नाहीत, त्यांना गाढव समजा.
भारो ऽविवेकिनश् शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः । अशान्तं च मनो भारो भारो ऽनात्मविदो वपुः
ज्यांना विवेक नाही, त्यांच्यासाठी शास्त्र हे ओझं आहे; ज्यांना आसक्ती आहे, त्यांच्यासाठी ज्ञान ओझं आहे; अस्थिर मन हे ओझं आहे, आणि आत्म्याची ओळख नसलेल्यांसाठी शरीर हे ओझं आहे.
रूपम् आयुर् मनो बुद्धिर् अहङ्कारस् तथेहितम् । भारो भारधरस्येव सर्वं दुःखाय दुर्धियः
रूप, आयुष्य, मन, बुद्धी, अहंकार आणि कृत्य — हे सगळं मूर्खांसाठी ओझंच आहे, जसं ओझं वाहणाऱ्याला त्याचं ओझं जड वाटतं; आणि हे सगळं दुःखच देतं.
अविश्रान्तमनःपूर्णम् आपदां परमास्पदम् । नीडो रोगविहङ्गानाम् आयुर् आयासनं दृढम्
जी मनं कधीच शांत राहत नाहीत, ती संकटांचं मोठं घर असतात; आयुष्य हे रोगांचं पक्कं आसन आहे, जसं पक्ष्यांसाठी घरटं असतं.
प्रत्यहं खेदम् उत्सृज्य शनैर् अलम् अनारतम् । आश्व् एव जन्मनश् श्वभ्रं कालेन विनिखन्यते
रोजच्या रोज थकवा बाजूला ठेवून, हळूहळू आणि सतत, जन्माचं खोल दरी काळ खणत राहतो, जसं घोड्याचं कब्र खोदली जाते.
शरीरबिलविश्रान्तैर् विषदाहप्रदायिभिः । रोगैर् निपीयते रौद्रैर् व्यालैर् इव वनानिलः
शरीराच्या पोकळ्यांमध्ये विश्रांती घेतलेल्या, जळजळ देणाऱ्या तीव्र आजारांनी शरीर हळूहळू संपवलं जातं, जसं विषारी सापांनी जंगलातला वारा गिळला जातो.
प्रसुवानैर् अवच्छेदं तुच्छैर् अन्तरवासिभिः । दुःखैर् आकृष्यते क्रूरैर् घुणैर् इव जरद्द्रुमः
अतिशय किरकोळ पण आतमध्ये राहणाऱ्या, क्रूर दुःखांनी माणूस सतत ओढला जातो, जसं जुना झाड वाळवींनी पोखरलं जातं.
नूनं निगिरणायाशु घनगर्वम् अनारतम् । आखुर् मार्जारकेणेव मरणेनावलोक्यते
नक्कीच, मरण नेहमी गर्वाने फुगलेल्या उंदराकडे पाहत असतं, जसं मांजर त्याला पटकन गिळायला टपून बसतं.