आकाशभूधरनिकुञ्जगुहान्तराल पिण्डोपमस्थिततमोऽम्बुदपीठपूरम् । व्यालोलभूतरभसाकुलकल्पवात व्याधूतलोककरकाण्डकवाटकल्पम्
आकाशातल्या पर्वतांच्या गुंफा आणि त्यामधल्या जागांमध्ये अंधार जणू ढगांच्या आसनावर बसलेला मोठा गोळा आहे; तर भुतांच्या उन्मत्त वाऱ्यासारखा वारा जगाच्या दरवाज्यांना झाडांच्या काड्यांसारखा हलवत आहे.
एवं निशाचराचारचिरघोरे रणाङ्गने । उल्लसन्तीषु वेतालक्ष्वेडासूड्डामरारवैः
अशा भयंकर रणांगणात, जिथे रात्री हिंडणाऱ्या भुतांचा वावर फार दिवस चालू आहे, तिथे वेताळांचे किंचाळणे आणि घुबडांचे ओरडणे आकाशात घुमू लागले.
नभःप्रेक्षकसेनासु प्रगतासु यथागतम् । विश्रान्तेष्व् इव भूपेषु रथादिषु निजास्पदे
जसे आकाशाकडे पाहणारे सैन्य आले तसेच निघून जाते, आणि राजे आपल्या रथात किंवा इतर जागी, प्रत्येकजण आपल्या ठिकाणी निवांतपणे विसावतात.
महासरोजल इव जने दृश्ये रणाङ्गने । अहनीव जनाचारे स्थिते श्यामाचरेहिते
रणभूमीवर, जणू मोठ्या कमळाच्या तळ्यासारखे, लोक स्पष्टपणे दिसतात आणि दिवसा प्रमाणे उभे राहतात, कारण काळोखी माणसं मागे सरली आहेत, जणू रात्रीचा प्रवास थांबला आहे.
हस्तहार्यतमःपिण्डस्फुटकुड्ये निशागृहे । लाभोत्सवोच्छलच्चित्ते भूतसङ्घे प्रनृत्यति
रात्रीच्या घरात, जिथे भिंतींवर काळोखाचे ढग स्पष्ट दिसतात, तिथे भूतांचे जमाव मिळवण्याच्या आनंदात नाचू लागतात, जणू मनात एखादा सण उसळला आहे.
निश्शब्दशान्तसञ्चारे निद्रामुद्रे ककुब्गणे । लीलापतिर् उदारात्मा किञ्चित् खिन्नमना इव
आकाशाच्या दिशांमध्ये, जिथे हालचाल शांत आणि निःशब्द आहे, तिथे लीळेचा स्वामी, विशाल मनाचा, जणू झोपेच्या मुद्रेत थोडा थकलेला दिसतो.
प्रातःकार्यं विचार्याशु मन्त्रिभिर् मन्त्रकोविदैः । दीर्घचन्द्रसमाकारे शयने हिमशीतले
पहाटेच राजकारणाची कामं मंत्र्यांनी, जे सल्ल्यात पटाईत होते, पटकन ठरवली. तो चंद्रासारख्या गार आणि लांब पलंगावर पहुडला होता.
चन्द्रोदयनिभे वासगृहे शिशिरकोटरे । निद्रां मुहूर्तम् अगमन् मुद्रितेक्षणपुष्करः
चंद्राच्या उदयासारख्या निवांत आणि गार खोलीत, तो थोड्या वेळासाठी झोपला, त्याच्या कमळासारख्या डोळ्यांवर झोपेची हलकी छाया पसरली.
अथ ते ललने व्योम तत् परित्यज्य तद् गृहम् । रन्ध्रैर् विविशतुर् वातलेखो ऽब्जमुकुलं यथा
मग, हे सुंदरिनी, त्या घरातून बाहेर पडून त्या सगळ्या आकाशात गेल्या, जसं वारा कमळाच्या कळीतल्या फटीतून अलगद जातो.
इयन्मात्रम् इदं स्थूलं शरीरं वाग्विदां वर । रन्ध्रेण तन्तुतनुना कथं प्रविशति प्रभो
शब्दविद्येत श्रेष्ठ असलेल्या प्रभो, हे जड शरीर इतकंच असताना, ते इतक्या बारीक फटीतून, जणू धाग्यासारखं, कसं जाऊ शकतं?
आधिभौतिकदेहो ऽयम् इति यस्य मतिभ्रमः । तस्यासाव् अणुरन्ध्रेण गन्तुं शक्नोति नानघ
हे पापरहित, ज्याच्या मनात 'हा देह फक्त भौतिक आहे' असा भ्रम आहे, त्याला अगदी लहान छिद्रातूनही जाता येत नाही.
रोधितो ऽहम् अनेनेति न माम्य् अत्रेति यस्य धीः । अनुभूतानुभविनी भवतीत्य् अनुभूयते
ज्याच्या मनात 'मी याने अडकलो आहे' किंवा 'मी इथे नाही' असे विचारच येत नाहीत, त्याच्यासाठी अनुभवच अनुभव करणारा होतो.
येनानुभूतं पूर्वार्धं गच्छामीति स तत्क्रियः । कथं भवति पश्चार्धगमनोन्मुखचेतनः
जो पहिल्या अर्ध्यातील अनुभव घेतो आणि 'मी पुढे जाईन' असे म्हणतो, तोच ती कृती करतो; मग चेतना पुढच्या अर्ध्याकडे कशी वळते?
वारि नैवोर्ध्वम् आयाति नाधो गच्छति पावकः । या यथैव प्रवृत्ता चित् सा तथैवावतिष्ठते
पाणी वर जात नाही आणि अग्नी खाली जात नाही; ज्याप्रमाणे प्रत्येकाची प्रवृत्ती आहे, त्याप्रमाणेच चेतना जशी सुरू होते तशीच राहते.
छायायाम् उपविष्टस्य कुतस् तापानुभूतयः । अन्यसंवेदनो ऽन्योऽर्थः केनचिन् नानुभूयते
जसा एखादा माणूस सावलीत बसला असेल तर त्याला ऊनाचा त्रास होत नाही, तसंच दुसऱ्याचं अनुभव दुसऱ्याला कधीच कळत नाही.
या यथा सम्प्रवृत्ता चित् सा तथैव स्थितिं गता । परमेण प्रयत्नेन नीयते ऽन्यां दशां पुनः
मन ज्या मार्गाने गेलंय, तिथेच ते तसंच राहतं; पण फार मोठ्या प्रयत्नानेच ते दुसऱ्या अवस्थेत नेता येतं.
सर्पैकप्रत्ययो रज्ज्वाम् असत्यप्रत्ययाद् बलात् । निवर्तते ऽन्यथा त्व् एष तिष्ठत्य् एव यथास्थितम्
दोऱ्यात साप आहे असं चुकीचं वाटणं हे जबरदस्तीनेच दूर करता येतं; नाहीतर ते तसंच राहतं.
यथा संवित् तथा चित्तं यथा चित्तं तथेहितम् । बालं प्रत्य् अपि संसिद्धम् एतत् को नानुभूयते
जशी जाणीव, तसं मन; आणि जसं मन, तशी कृती. हे अगदी लहान मुलालाही समजतं—हे कोणाला अनुभवायला येत नाही?
यः पुनस् स्वप्नसङ्कल्पपुरुषप्रतिमाकृतिः । आकाशमात्रकाकारस् स कथं केन रोध्यते
स्वप्न, कल्पना किंवा प्रतिमेत दिसणारी जी माणसाची केवळ आकृती आहे, जिला आकाशासारखीच फक्त रूप आहे, तिला कोण आणि कसा अडवू शकतो?
चित्तमात्रशरीरं तु सर्वस्यैव हि सर्वतः । विद्यते वेदनात्वे तत् क्वचिद् एतीव हृद्गतात्
सर्वांच्या शरीराचा खरा आधार म्हणजे मनच आहे; ते जरी जाणिवेने अनुभवले जात असले, तरी कधी कधी ते हृदयातूनच उत्पन्न झाल्यासारखे वाटते.
यथाभिमतम् एवास्य भवत्य् अस्तमयोदयम् । आदिसर्गे स्वभावोत्थं पश्चाद् द्वैतैक्यभावनम्
त्याच्यासाठी सूर्योदय आणि सूर्यास्त जसे तो मनाशी ठरवतो तसंच घडतात; सृष्टीच्या आरंभी ते निसर्गातून निर्माण होतात, आणि नंतर द्वैत-अद्वैताच्या विचारातून उमजतात.
चित्ताकाशं चिदाकाशम् आकाशं च तृतीयकम् । विद्ध्य् एतत् त्रयम् एवैकम् अविनाभावतावशात्
मनाचं आकाश, चैतन्याचं आकाश आणि तिसरं म्हणजे बाह्य आकाश — ही तिन्ही एकमेकांशिवाय नसतात, म्हणून ती खरी एकच आहेत, असं समजावं.
एतच् चित्तशरीरं त्वं विद्धि सर्वगतोदयम् । यथा संवेदनेच्छत्वाद् यथा संवेदनोदयम्
हे मन आणि शरीर सर्वत्र व्यापलेले असते, हे जाणून ठेव. जशी अनुभवाची इच्छा होते, तशीच त्याची उत्पत्ती होते आणि जसा अनुभव येतो, तसंच ते प्रकट होतं.
वसति त्रसरेण्वन्तर् नीयते गगनोदरे । लीयते ऽङ्कुरकोशेषु रसीभवति पल्लवे
ते धुळीच्या कणात वास करते, आकाशाच्या पोकळीत वाहून नेले जाते, बीजाच्या टरफलात विरघळते आणि अंकुराच्या पानात रस बनते.
उल्लसत्य् अम्बुवीचित्वे प्रनृत्यति शिलोदरे । प्रवर्षत्य् अम्बुदो भूत्वा शिलीभूयावतिष्ठते
ते पाण्याच्या लाटेत चमकते, दगडाच्या अंतरात नाचते, मेघ बनून पाऊस पडते आणि दगडासारखे कठीण होऊन स्थिर राहते.
यथेच्छम् अम्बरे याति जठरे ऽपि च भूभृताम् । अनन्तम् आकाशवपुर् धत्ते ऽथ परमाणुताम्
ते आपल्या इच्छेनुसार आकाशात फिरते आणि पर्वतांच्या पोटातही जाते; कधी अनंत आकाशाचे रूप घेते, तर कधी अगदी लहान कणासारखे होते.
भवत्य् अद्रिवराधारो बद्धपीठो नभश्शिरः । देहस्यान्तर् बहिर् अपि दधद्वरतनूरुहम्
हे विश्व मोठ्या पर्वतांचे आधार बनते, आकाश डोक्यावर घेऊन स्थिर आसन होते, शरीराच्या आत-बाहेरचे सर्व अंग धारण करते आणि नाना प्रकारच्या रूपांचे अंकुर वाढवते.
भवत्य् आकाशम् आधत्ते कोटीः पद्मजसद्मनाम् । अनन्यास् स्वात्मनाम्भोधिर् आवर्तरचन इव
हे विश्व आकाशासारखे होते, असंख्य कमळातून निर्माण झालेल्या लोकांना धारण करते, स्वतःच्या स्वरूपाच्या महासागरासारखे अद्वितीय असते, जणू अनंत भोवरे तयार होतात तशी त्याची रचना असते.
अनुद्भिन्नप्रबोधो ऽसौ सर्गादौ चित्तदेहकः । आकाशात्मा महान् भूत्वा वेत्ति प्रकृतितां गतः
सृष्टीच्या आरंभी, ज्या मन-शरीराची जाणीव उमललेली नाही, ते आकाशासारखे विशाल असते; ते मोठे झाले की सर्व जाणते आणि आपल्या मूळ स्वरूपात स्थिर राहते.
असत्यम् एव वारित्वं बुद्ध्वोदेतीव तत्तया । वन्ध्यापुत्रो ऽयम् अस्मीति यथा स्वप्नभ्रमे नरः
त्याचे पाण्यासारखे स्वरूप खरे तर अस्तित्वात नाही, पण समजुतीने ते जणू प्रकट होते, जसे स्वप्नात एखादा मनुष्य 'मी वंध्येचा मुलगा आहे' असे समजतो.