अङ्गलग्नायुधोद्धारव्यग्रार्धमृतमानवम् । विदेशमृतसाक्रन्दहूनतङ्गनताजिकम्
हातात शस्त्र उचलण्यात गुंतलेले, अर्धमेल्या माणसांमुळे गोंधळलेले; परक्या देशात मृतांची किंकाळी घुमते, सगळीकडे मृतदेह आणि पडलेली माणसं दिसतात.
म्रियमाणमिथोद्विष्टप्रारब्धरथसङ्गरम् । दन्तयुद्धासमर्थास्यस्मृतगेहेष्टदैवतम्
मरणाच्या उंबरठ्यावर, एकमेकांवर तिरस्कार करणारे, प्रारब्धामुळे रथांची धडपड सुरू असते; दातांनी लढता येत नाही, घर आणि आवडती दैवतं विसरलेली.
म्रियमाणपथलज्जशूराश्रितपलायनम् । अशङ्कितासृगावर्तनीतास्पदगमोत्सुकम्
रस्त्यावर मरताना, लाज वाटते, शूर लोकही पळ काढतात; रक्ताच्या लाटांची भीती न बाळगता, सुटकेच्या जागी पोहोचण्यासाठी आतुर झालेले.
मर्मच्छेदिशरव्रातव्यथाविहितहुङ्कृति । कबन्धबन्धप्रारब्धवेतालवलनाक्रमम्
जीवघेण्या बाणांच्या माऱ्याने वेदना होतात आणि किंचाळ्या उठतात; मृतदेह एकमेकांना बांधलेले, प्रारब्ध त्यांना जणू प्रेतासारखे झुलवतं.
उह्यमानध्वजच्छत्त्रचारुचामरपङ्कजम् । किरत्सन्ध्यारुणं दिक्षु तेजस्विरक्तपङ्कजम्
ध्वज, छत्र, सुंदर चामर आणि कमळे वाऱ्याने उडवली गेली आहेत; दिशांना संध्याकाळच्या लालसर रंगाने रंग आले आहेत, जणू रक्तासारख्या लाल कमळांनी त्या उजळल्या आहेत.
रथचक्रवनावर्तं रक्तार्णवम् इवाष्टमम् । पताकाफेनपुञ्जाढ्यं चारुचामरबुद्बुदम्
रथांची चाकं वावटळीसारखी फिरत आहेत, जणू रक्ताने भरलेलं समुद्रच आहे; झेंड्यांच्या फेसाच्या गाठी आणि सुंदर चामरांच्या फुग्यांनी ते सजलेलं आहे.
विपर्यस्तरथं भूमिकम्पभग्नपुरोपमम् । उत्पातवातनिर्धूतद्रुमं वनम् इवाततम्
रथ उलटे पडले आहेत, जणू भूकंपाने उद्ध्वस्त झालेलं शहरच; संकटाच्या वाऱ्याने झाडं उडवून नेलेलं, असं एखादं पसरलेलं जंगल आहे.
कल्पदग्धजगत्प्रख्यं मुनिपीतार्णवोपमम् । अतिवृष्टिहतो देश इव प्रोच्छिन्नमानवम्
जग कल्पांत जळून गेल्यासारखं दिसतंय, ऋषींनी समुद्र प्यायल्यासारखं कोरडं पडलंय; जणू अतीवृष्टीने देश उद्ध्वस्त झाला आहे आणि माणसं पूर्णपणे नष्ट झाली आहेत.
कालायःकुन्तवलितं भुसुण्डीमण्डलाकुलम् । मत्तनागशवाकारं सन्नतोमरमुद्गरम्
काळ्या गिधाडांच्या झुंडींनी आणि वाकलेल्या चोचीच्या कावळ्यांनी ते ठिकाण भरलेलं होतं. मद्यधुंद हत्तींच्या मृतदेहांसारखं दिसत होतं, आणि भाले, गदा यानं विखुरलेलं होतं.
शिलाशिखरसञ्जाततालजालम् इवाततम् । पतद्रक्तनदीतीरजातकुन्तोन्नतद्रुमम्
जणू काही खडकांच्या टोकांवर उगवलेल्या ताडांच्या बनासारखं ते दृश्य पसरलेलं होतं. मृतदेहांनी उंचावलेली झाडं, आणि रक्ताच्या नदीच्या काठावर जणू एक घनदाट जंगल तयार झालं होतं.
नागागस्यूतहेत्योघवृक्षांशुकुसुमाकुलम् । कङ्ककृष्टान्त्ररशनावृन्दजालकिताम्बरम्
मृत योद्ध्यांच्या अंगावरच्या फुलांनी आणि फाटलेल्या वस्त्रांनी ते ठिकाण भरून गेलं होतं. तर कोल्ह्यांनी ओढलेल्या आतड्यांच्या माळांनी आकाश जणू सजवलं गेलं होतं.
असृक्सरोवरध्वस्तपताकानलिनीगणम् । रक्तकर्दमनिर्मग्ननराहूतसुहृज्जनम्
रक्ताच्या सरोवरात कमळांच्या झुंडी होत्या, पण ध्वज उध्वस्त झालेले होते. लाल चिखलात बुडालेल्या माणसांचे साद ऐकून त्यांच्या सोबत्यांना हाक मारली जात होती.
करीन्द्रकुणपागारनिर्यद्भीतजनेक्षितम् । हेतिलूनलतैर् वृक्षैस् सन्दिग्धोग्रकबन्धकम्
हत्तींच्या मृतदेहांनी भरलेल्या त्या जागेकडे घाबरलेल्या लोकांचे लक्ष लागले होते. शस्त्रांनी छाटलेल्या वेलांनी गुंतलेली झाडे आणि भीषण, दाट अडथळ्यांनी ती जागा बंद झाली होती.
असृङ्नदीवहद्धस्तिकटकर्परनौगणम् । रक्तस्रोतस्स्फुरच्छुक्लवस्त्रदिण्डीरपिण्डकम्
रक्ताच्या प्रवाहात छाटलेले हत्तींचे सोंडे आणि हातांचे गट्ठे वाहत होते, आणि त्या लाल लाटांवर पांढरी वस्त्रे आणि गोल ढाली तरंगत होत्या.
सञ्चरन्निपतत्क्षिप्रमृत्युविच्छिन्नमानवम् । इतश् चेतश् च निपतत्कबन्धनवदानवम्
मृत्यूमुळे आयुष्य संपलेले माणसे इकडून तिकडे भराभर पडत होती; आणि इथे-तिथे डोके नसलेले राक्षसही कोसळत होते.
ऊर्ध्वस्थालक्ष्यचक्रौघछिन्नसैन्यद्रवज्जनम् । रक्तनिस्स्रावभाङ्कारहिक्कारार्धमृतारवम्
वरून आलेल्या बाणांच्या पावसाने फोडलेल्या सैन्यापासून लोक पळत होते; त्यांच्या तोंडातून अर्धवट आवाज, रक्ताच्या धारांचा गडगडाट आणि हिक्कीच्या ध्वनीत ते मृतप्राय झाले होते.
सिरामुखोल्लसद्रक्तधाराधौतव्रजत्खगम् । सुतालोत्तालवेतालतालताण्डवसङ्कटम्
शिरामधूनून रक्ताच्या धारा वाहत असताना, त्या रक्ताने धुतलेली तलवार पुढे सरकत होती. ताल, उत्ताल, वेताळ आणि ताल यांच्या निनादात, त्या युद्धभूमीवर भीषण गोंधळ माजला होता.
पर्यस्तरथदार्वन्तर्वनान्तरितसद्भटम् । अन्तस्स्थसज्जीवभटस्यन्दिस्यन्दनभीतिदम्
तुटलेल्या रथांमध्ये आणि विखुरलेल्या लाकडांमध्ये, काही वीर जंगलाच्या खोल भागात लपले होते. आत जिवंत सैनिकांची उपस्थिती पाहून रथवान आणि त्यांच्या घोड्यांना भीती वाटत होती.
रक्तकर्दमपूर्णास्यकिञ्चिज्जीवक्वणच्छवम् । किञ्चिज्जीवनरोद्ग्रीवकष्टदृष्टश्ववायसम्
काही मृतदेहांच्या तोंडात रक्ताने माखलेला चिखल भरलेला होता आणि त्यातून किंचित जिवंत असण्याचा आवाज येत होता. काहींच्या मान फक्त थोडीशी वर उचललेली दिसत होती, आणि ते मृतदेह कोल्हे आणि कावळ्यांना दिसत होते.
एकामिषोग्रक्रव्यादयुद्धकोलाहलाकुलम् । एकामिषार्थयुद्धेहामृतक्रव्यादसङ्कुलम्
एकाच मांसाच्या तुकड्यासाठी भयंकर मांसाहारी प्राण्यांमध्ये झुंज सुरू होती आणि त्या एकाच तुकड्यासाठी चाललेल्या लढाईमुळे ती जागा मृत्यूच्या भुकेलेल्या जनावरांनी भरून गेली होती.
विवृत्तासङ्ख्याश्वद्विरदपुरुषाधीश्वररथप्रवृत्तास्तग्रीवप्रकृतिरुधिरोद्गारसुसरित् । रणोद्यानं मृत्योस् तद् अभवद् अशुष्कायुधलतं सशैलं कल्पान्ते जगद् इव विपर्यस्तम् अखिलम्
असंख्य घोडे, हत्ती, माणसं, सरदार आणि रथ उलथून पडले होते, त्यांच्या गळ्यातून वाहणाऱ्या रक्ताच्या नद्यांनी ते रणांगण व्यापलं होतं. उघडी अस्त्रं आणि डोंगर यामुळे ते मृत्यूचं मैदान जणू कल्पाच्या शेवटी सगळं जग उलथं जावं तसं गोंधळलेलं आणि अस्ताव्यस्त झालं होतं.
अथ वीर इवारक्तः कालेनास्तमितो रविः । शश्वत्तेजःपरिम्लानप्रतापो ऽब्धौ समुज्झितः
मग रणात जखमी झालेल्या वीरासारखा सूर्य काळाच्या प्रभावाने अस्ताला गेला; त्याचं तेज कायमचं फिकट पडलं आणि त्याचा उजेड समुद्रात हरवून गेला.
रणरक्तरुचिव्योमदर्पणप्रतिबिम्बिता । अह्नस् सूर्यशिरश्छेदे सन्ध्यालेखोदभूत् क्षणात्
रणातील रक्ताच्या रंगाने आकाशाच्या आरशात उमटलेली, सूर्याचं मस्तक दिवसाच्या शेवटी छाटल्यावर एक क्षणात संध्याकाळची रेषा प्रकट झाली.
भूपातालनभोदिग्भ्यः प्रलयाब्धिजलौघवत् । समाजग्मुस् तमस्ताला वेतालवलया इव
पृथ्वी, पाताळ, आकाश आणि सर्व दिशांमधून जणू प्रलयाच्या पाण्यासारखं अंधाराचं लोंढं उसळलं आणि वेताळांच्या वलयासारखं सगळीकडे पसरलं.
दृष्टं ध्वान्तासिदलिते दिननागेन्द्रमस्तके । सन्ध्यारागारुणाकीर्णं तारानिकरमौक्तिकम्
अंधार फाटून गेल्यावर, दिवसाच्या डोंगरावर सूर्य प्रकट झाला, त्याच्या भोवती संध्याकाळच्या केशरी छटेने रंग भरला होता आणि ताऱ्यांच्या मोत्यांनी तो सजला होता.
निस्सत्त्वेषु तमोऽन्धेषु सरस्स्व् अरसशालिषु । सङ्कोचम् आययुः पद्मा मृतानां हृदयेष्व् इव
जिथे काहीच प्राण नाही, तिथल्या गडद अंधारात, आणि जे सरोवर नीरस आहेत तिथे, कमळे आकुंचन पावली, जणू मृतांच्या हृदयात जशी निर्मळता नसते तशी.
मीलत्पक्षाः क्षणात् सुप्ताः कच्छव्रुडितकन्धराः । कुलायेषु खगा आसन् सर्वाङ्गेष्व् इव हेतयः
पक्ष्यांची पंखे मिटली, ते क्षणात झोपले, कासव मानेसारखी त्यांची मान अंगात घेतली, आणि ते आपल्या घरट्यांत विसावले, जसे प्रत्येक अवयवात कारणे विसावतात.
आसन्नचन्द्रसुभगालोकाः कुमुदपङ्क्तयः । उल्लसद्धृदया जाता वीरपक्षेष्व् इव श्रियः
चंद्र जवळ असल्यामुळे त्याच्या मऊ प्रकाशात, पाण्यातील कुमुदांच्या रांगा फुलल्या, त्यांच्या मनात आनंद भरला, जणू शूरांच्या संगतीत लक्ष्मी नांदते.
रक्तवारिमयी सायसङ्गगुप्तशिलीमुखा । सङ्कुचद्वक्त्रपद्माभूद् रणभूमिर् इवाब्जिनी
संध्याकाळच्या तीरांनी राखलेल्या, लाल पाण्याने भरलेल्या कमळाच्या तलावात, कमळांची फुले आपली पाकळी मिटून जणू रणभूमीसारखी दिसू लागली.
उपर्य् अभूद् व्योमसरस् ताराकुमुदमण्डितम् । अधस् त्व् अभूद् वारिवियत् स्फुरत्कुमुदतारकम्
वर आकाशात ताऱ्यांनी सजलेला कमळांचा तलाव दिसत होता, तर खाली पाण्यात चमचमणाऱ्या कमळांनी आणि ताऱ्यांनी भरलेले आकाश दिसत होते.