अथ सेनाधिनाथाभ्यां विचार्य सह मन्त्रिभिः । दूताः परस्परं दत्ता युद्धं संह्रियताम् इति
मग दोन्ही सैन्यप्रमुखांनी आपल्या मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून, एकमेकांकडे दूत पाठवले आणि सांगितले, 'हे युद्ध थांबवावे.'
ततश् श्रमवशान् मन्दपत्त्रशस्त्रपराक्रमैः । रणसंहरणं काले सर्वैर् एवोररीकृतम्
नंतर, थकव्यामुळे, बाण आणि शस्त्रे मंदपणे चालवली जात होती, म्हणून सर्वांनी त्या वेळी युद्ध थांबवण्याचे ठरवले.
ततो महारथोत्तुङ्गकेतुप्रान्ते कृतास्पदम् । बलयोर् आरुरोहैक एको योधो ध्रुवो यथा
मग त्या दोन्ही सैन्यांच्या कडेला, उंच झेंड्यांच्या आणि मोठ्या रथांच्या छायेत, एक धीरगंभीर योद्धा, जणू काही एकटाच आणि हलता न येणारा, वर चढून उभा राहिला.
अंशुकं भ्रामयाम् आस सर्वदिङ्मण्डलेक्षितम् । द्याम् एव दीर्घम् इन्द्वंशुं युद्धं संह्रियताम् इति
त्याने एक वस्त्र सर्व दिशांना दिसेल असे फिरवायला सुरुवात केली, जणू आकाशातला लांब चंद्रकिरण सर्वत्र पसरला आहे, आणि त्याचा अर्थ होता — 'हे युद्ध थांबू द्या.'
ततो दुन्दुभयश् शेमुः प्रतिध्वनितदिङ्मुखाः । महाप्रलयसंशान्तौ पुष्करावर्तका इव
मग नगारे शांत झाले, त्यांचा आवाज सर्व दिशांना थांबला, जणू महाप्रलयानंतर कमळाच्या तळ्यातील वावटळीही शांत झाल्या.
शरादिहेतिसरितो विस्तीर्णे गगनस्थले । प्रवृत्ताश् शोषम् आगन्तुं शारद्यस् सरितो यथा
आकाशात सर्वत्र पसरलेले बाण आणि शस्त्रांचे प्रवाह, जसे शरद ऋतूतील नद्या सुकायला लागतात तसे, हळूहळू आटू लागले.
योधदोर्द्रुमसञ्चारस् तनुताम् आययौ शनैः । भूकम्पान्ते वनस्पन्द इवावात इवार्णवः
योध्यांच्या हातांची हालचाल हळूहळू कमी होत गेली, जणू भूकंप थांबल्यावर झाडांची थरथर शांत होते किंवा वारा थांबल्यावर समुद्राच्या लाटा निवळतात.
विनिर्गन्तुं प्रववृते रणारण्याद् बलद्वयम् । वारिपूरश् चतुर्दिक्कं प्रलयैकार्णवाद् इव
दोन्ही सैन्ये रणभूमीतून बाहेर पडायला लागली, जशी प्रलयाच्या एका महासागरातून पाणी सर्व दिशांना ओसंडून जाऊन हळूहळू मागे सरकते.
उत्क्षिप्तमन्दरक्षीरसमुद्रवलनाकुलम् । सैन्यं प्रशमदावर्तं शनैस् साम्यम् उपाययौ
मंदार पर्वताने समुद्र ढवळल्यासारखी सैन्याची घालमेल होती, पण हळूहळू शांततेच्या लाटेत ते स्थिर झाले.
क्रमेणासीन् मुहूर्तेन विकटोदरभीषणम् । अगस्त्यपीतार्णववच् छून्यम् एव रणाङ्गनम्
थोड्याच वेळात रणांगण पूर्णपणे ओसाड आणि भीषण दिसू लागले, जणू मृत्यूच्या पोटासारखे अथांग आणि अगस्त्याने समुद्र प्यायल्यावर जसे रिकामे होते तसेच.
शवसन्ततिसम्पूर्णं वहद्रक्तमहाह्रदम् । परिकूजनझाङ्कारपूर्णखिल्लीवनोपमम्
तेथे मृतदेहांचे ढीग पडले होते, रक्ताचा मोठा प्रवाह वाहत होता, आणि सगळं दृश्य जणू एखाद्या भुताटकी अरण्यासारखं वाटत होतं, जिथे पक्षी आणि कोल्हे यांच्या किंकाळ्या घुमत होत्या.
बृहद्रक्तसरित्स्रोतस्तरङ्गरवघर्घरम् । साक्रन्दावसृताहूतस्वत्राणव्यग्रमानवम्
रक्ताचा रुंद प्रवाह लाटांच्या गडगडाटाने घुमत होता, जखमींच्या आक्रोशांनी, मदतीसाठी ओरडणाऱ्यांनी आणि स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी धडपडणाऱ्यांनी तो भरून गेला होता.
मृतार्धमृतदेहौघरक्तौघस्रुतनिर्झरम् । सजीवनरपृष्ठस्थशवस्पन्दनभीतिदम्
मृत आणि अर्धमृत देहांच्या राशींमधून रक्ताचे झरे वाहत होते, आणि जिवंत माणसांच्या पाठीवर पडलेल्या मृतदेहांची हालचाल पाहून भीती वाटत होती.
करीन्द्रशवराश्यग्रविश्रान्ताम्बुदखण्डकम् । विशीर्णरथसङ्घातजितच्छत्त्रमहावनम्
हत्ती आणि मृतदेहांच्या राशींवर ढगांचे तुकडे विसावले होते, आणि तुटलेल्या रथांनी मोठ्या छत्र्यांच्या तुकड्यांचं एक घनदाट अरण्य तयार झालं होतं.
वहद्रक्तनदीरंहःप्रोह्यमानरथद्विपम् । शरशक्त्यृष्टिमुसुलगदाप्रासासिसङ्कुलम्
रक्ताची मोठी नदी वाहत होती, जी रथं आणि हत्ती वाहून नेत होती. त्या रक्तात बाण, भाले, शूल, गदा आणि तलवारी यांचा गोंधळ होता.
पर्याणाञ्चलसन्नाहकवचावृतभूतलम् । केतुचामरपट्टौघगुप्तशावशरीरकम्
जमिनीवर पडलेली कवचं, छत्र्यांचे टोक, आणि ढाली पसरलेल्या होत्या. झेंड्यांचे ढीग, चामर आणि कापड यांच्या खाली मृतदेह लपलेले होते.
स्फारस्फोटकतूणीरकुञ्जकूजत्समीरणम् । शरराशिपलाशौघतल्पसुप्तशवेश्वरम्
जाडजूड तुणीर आणि तुटलेल्या धनुष्यांमधून वारा सळसळत होता. बाणांचे आणि ढालींच्या राशीवर मृत राजे जणू झोपलेले होते.
मौलिहाराङ्गदोद्द्योतचक्रचापवनावृतम् । श्वसृगालखगाकृष्टसान्द्रान्त्रदीर्घरज्जुकम्
मैदानात मुकुट, हार, कडे, चमकणारे चक्र, धनुष्य आणि बाण विखुरलेले होते. तिथे कोल्हे, लांडगे आणि पक्षी ओढत नेलेल्या आतड्यांच्या जाडजूड, लांब दोऱ्या पडलेल्या होत्या.
रक्तक्षेत्रक्वणत्किञ्चिच्छेषजीवातिदन्तुरम् । रक्तकर्दमनिर्मग्नसजीवनरदुर्दुरम्
रणभूमीवर थोडे जिवंत उरलेले सैनिक दात कुरतडत होते, आणि काही जण रक्ताने माखलेल्या चिखलात अर्धवट बुडालेले जगण्यासाठी झगडत होते.
वराटकचयप्रेक्ष्यनिर्गताक्षिशतोच्चयम् । वहद्भुजौघकाष्टौघघोररक्तसरिच्छतम्
मुद्रांचे आणि शंखांच्या राशी विखुरले गेले होते, छाटलेल्या डोक्यांमधून डोळे बाहेर आले होते, आणि भयंकर रक्ताच्या नद्यांमध्ये हातांचे आणि लाकडांचे ढीग वाहून जात होते.
साक्रन्दबन्धुवलितमृतार्धमृतमानवम् । सर्वायुधरथाश्वेभपर्याणासञ्चरान्तरम्
रणांगणात नातेवाईकांच्या हंबरड्यांनी, मृत आणि अर्धमृत माणसांनी, तसेच सर्व शस्त्रास्त्रांचे, रथांचे, घोड्यांचे आणि छत्रांचे तुकडे पसरले होते.
नृत्यत्कबन्धदोर्दण्डषण्डकाननिताम्बरम् । मदमेदोवसागन्धपिण्डाक्तघ्राणकोटरम्
डोके नसलेली धडं हात उंचावून नाचत होती, आणि नाकाच्या छिद्रांत रक्त, मज्जा आणि चरबीने भरलेले गोळे अडकले होते.
उत्फालार्धमृतेभाश्वमार्यमाणाल्पजीवितम् । वहद्रक्तनदीवीचीप्रहारहतदुन्दुभि
अर्धवट मरत चाललेल्या घोड्यांनी, थोड्या आयुष्याच्या थोर पुरुषांनी, आणि रक्ताने वाहणाऱ्या नद्यांच्या लाटांनी वाजवलेले रणडमरू असे हे युद्धभूमीचे दृश्य होते.
उह्यमानमृताश्वेभमकरासृक्सरिच्छटम् । म्रियमाणनरानीकफूत्कृतासृग्घनानिलम्
मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेल्या घोडे-हत्तींच्या ओढाताणीत, रक्ताच्या प्रवाहांनी भिजलेले, आणि मरत असलेल्या सैनिकांच्या किंकाळ्या व रक्ताने भरलेली वाऱ्याची झुळूक अशी ती जागा होती.
स्वल्पजीवशरापूर्णमुखहिक्काङ्कितस्वरम् । पिण्डहार्यवसागन्धवातात्तोत्पीडलोहितम्
थोड्या आयुष्याच्या शापाने तोंड भरलेले, हिक्कीने भरलेले आवाज, तुटलेल्या मांसाचा वसा आणि दुर्गंधीने भरलेली हवा, वेदनेने बाहेर पडलेले रक्त — असे ते युद्धाचे वातावरण होते.
उन्नासार्धमृतेभेन्द्रकराक्रान्तकबन्धकम् । निरधिष्ठितहस्त्यश्वपातितोद्यत्कबन्धकम्
अर्धवट तुटलेल्या नाकांनी, मरण पावलेल्या हत्ती-घोड्यांच्या देहांना घट्ट पकडलेल्या हातांनी, आणि कुणाच्याही आधाराशिवाय पडलेल्या प्राण्यांच्या व माणसांच्या मृतदेहांनी ती भूमी भरलेली होती.
रुदद्बन्धुसखिभ्रष्टशवक्षुब्धासृगुद्ध्वनि । मृतभर्तृगले शस्त्रत्यक्तप्राणकुलाङ्गनम्
नातेवाईक आणि मित्रांच्या आक्रोशाने, मृतदेहातून वाहणाऱ्या रक्ताच्या गोंधळात, आणि पती गमावलेल्या, शस्त्राने गळा कापलेल्या स्त्रिया तिथे पडलेल्या दिसतात.
शवस्थानकृतोद्ग्रीवबन्धुकायपरीक्षणम् । शवहारखराकृष्टसम्पृक्तनरव्याकुलम्
मृतदेहांच्या जागी आपले नातेवाईक कोणते आहेत हे शोधताना, मृतदेह वाहणारे आणि गिधाडांनी ओढलेली शरीरं एकमेकांत मिसळून सगळीकडे गोंधळ उडाला आहे.
केशशेवलवक्त्राब्जचक्रावर्तननर्तनम् । तरत्तुङ्गतरङ्गाढ्यवहद्रक्तमहानदम्
केस आणि स्नायूंमध्ये गुंतलेली, कमळासारखी तोंडं पाण्यातील भोवऱ्यात फिरत नाचताना, आणि उंच लाटा असलेली रक्ताची मोठी नदी वाहताना दिसते.
प्राणान्तस्मृतपुत्रेष्टमातृदेवधनाभिधम् । हाहाहीहीतिकथितमर्मच्छेदनवेदनम्
शेवटच्या क्षणी, आपले मुलं, प्रियजन, आई, देव आणि संपत्ती यांची आठवण येते, 'हाय हाय' अशी हाक देत, मनाला भिडणाऱ्या जखमांचा वेदना सांगितली जाते.