उल्लासबहुलान् अन्तः कल्लोलान् अक्रमाकुलान् । जडान् प्रस्रवति स्फारान् प्रावृषीव तरङ्गिणी
पावसाळ्यात नदीला जशी भरपूर, जोरदार आणि असंख्य लाटा येतात, तशीच जड मनातही आतून आनंदाच्या लाटा उसळतात.
चिन्तादुहितरो बह्व्यो भूरिदुर्ललितेरिताः । चञ्चलाः प्रभवन्त्य् अस्यास् तरङ्गास् सरितो यथा
जशी नदीच्या प्रवाहामुळे तिच्यात सतत अस्थिर लाटा तयार होतात, तसंच मनातही असंख्य कल्पना आणि चिंता यामुळे असंख्य अस्थिर लाटा उठतात.
एषा हि पदम् एकत्र न निबध्नाति दुर्भगा । मुग्धेवानियताचारम् इतश् चेतश् च धावति
हे दीन मन कधीच एका जागी स्थिर राहत नाही; एखाद्या गोंधळलेल्या माणसासारखं, ते कधी इकडे तर कधी तिकडे धावत राहतं.
जनयन्ती परं दाहं परामृष्टाङ्गिका सती । विनाशम् एव धत्ते ऽन्तर् दीपलेखेव कज्जलम्
हे मन ज्या वेळी स्पर्श केलं जातं, तेव्हा आत तीव्र जळजळ निर्माण करते आणि शेवटी स्वतःचं नाश घडवते, जशी दिव्याच्या वातीवरची काळी राख शेवटी जळून संपते.
गुणागुणविचारेण विनैव किल पार्श्वगम् । राजप्रकृतिवन् मूढा दुरारूढावलम्बते
गुण-दोषाचा विचार न करता, मूर्ख माणूस जसा राजाच्या जवळच्या नोकरावरच चिकटतो, तसंच हे मन जवळ असलेल्या कुठल्याही गोष्टीला डोळे झाकून धरून बसतं.
कर्मणा तेन तेनैषा विस्तारम् उपगच्छति । दोषाशीविषवेगस्य यत् क्षीरविसरायते
वेगवेगळ्या कृतींमुळे हे मन अजून विस्तारत जातं, जसं सापाचं विष दूधात मिसळल्यावर सर्वत्र पसरतं.
तावच् छीतमृदुस्पर्शः परे स्वे च जने जनः । वात्ययेव हिमं यावच् छ्रिया न परुषीकृतः
माणूस श्रीमंती येईपर्यंत, म्हणजेच संपत्तीने त्याचं मन कठीण होईपर्यंत, आपल्याला आणि परक्यांना दोघांनाही थंडगार हिमासारखा मृदू आणि सुखद वाटतो; पण वादळ जसं हिम कठीण करतं, तशी श्रीमंती माणसाला कठोर करते.
प्राज्ञाश् शूराः कृतज्ञाश् च पेशला मृदवश् च ये । पांसुमुष्ट्येव मणयश् श्रिया ते मलिनीकृताः
शहाणे, शूर, उपकार मानणारे, सुसंस्कृत आणि मृदू स्वभावाचे लोकही, जसे मणी धुळीने मळवले जातात, तसंच श्रीमंतीमुळे कलुषित होतात.
न श्रीस् सुखाय भगवन् दुःखायैव हि कल्पते । गुप्तं विनाशनं धत्ते मृतिं विषलता यथा
भगवंता, संपत्तीने खरं सुख मिळत नाही; उलट ती दुःखच वाढवते. ती गुप्तपणे विनाश घेऊन येते, जशी विषाने मृत्यू ओढवतो.
श्रीमान् अजननिन्द्यश् च शूरश् चाप्य् अविकत्थनः । समदृष्टिः प्रभुश् चैव दुर्लभाः पुरुषास् त्रयः
तीन प्रकारचे माणसं फार दुर्मिळ असतात: एक म्हणजे ज्याच्याकडे संपत्ती आहे पण त्याच्या जन्मामुळे कोणी त्याचा तिरस्कार करत नाही, दुसरा म्हणजे धाडसी आहे पण बढाईखोर नाही, आणि तिसरा म्हणजे सर्वांना सारखं पाहणारा आणि खऱ्या अर्थाने सामर्थ्यवान.
एषा हि विषमा दुःखभोगिनां गहना गुहा । घनमोहगजेन्द्राणां विन्ध्यशैलमहाटवी
हे खरंच दुःख भोगणाऱ्यांसाठी एक कठीण, गूढ गुहा आहे; आणि गाढ मोहाच्या बलाढ्य हत्तींसाठी विंध्य पर्वतातील घनदाट जंगलासारखं आहे.
सत्कार्यपद्मरजनी दुःखकैरवचन्द्रिका । सद्दृष्टिदीपिकावात्या कल्लोलौघतरङ्गिणी
हे सत्कर्माच्या कमळासाठी रात्र आहे, दुःखरूपी कुमुदासाठी चंद्रप्रकाश आहे, सच्च्या दृष्टीच्या दिव्यासाठी वादळ आहे, आणि लाटा उसळणाऱ्या नदीसारखं आहे.
सम्भ्रमाभ्राद्रिपदवी विषादविषवर्धिनी । केदारिका विकल्पानां खदा कुभयभोगिनाम्
ही संभ्रमाच्या ढगांनी भरलेली डोंगराची वाट आहे, निराशा वाढवणारे विष आहे, शंका उगवणारे शेत आहे आणि वाईट सुखात रमणाऱ्यांसाठी खोल खड्डा आहे.
हिमं वैराग्यवल्लीनां विकारोलूकयामिनी । राहुदंष्ट्रा विवेकेन्दोस् सौजन्याम्भोजचन्द्रिका
हे वैराग्याच्या वेलींवरचा गारठा आहे, विकृतीच्या घुबडांसाठी रात्र आहे, विवेकाच्या चंद्रासाठी राहूच्या जबड्यासारखे आहे आणि सौजन्याच्या कमळासाठी चंद्रप्रकाश आहे.
इन्द्रायुधवद् आलोलनानारागमनोहरा । लोला तडिद् इवोत्पन्नध्वंसिनी जडसंश्रया
हे इंद्रधनुष्याप्रमाणे अनेक रंगांनी मन मोहून टाकणारे आहे, वीजेसारखे चंचल आणि अचानक प्रकट होऊन नष्ट करणारे आहे, तसेच जडपणाचा आधार आहे.
चपला वर्जिता रत्या नकुली नकुलीनजा । विप्रलम्भनतात्पर्यहेतूग्रमृगतृष्णिका
हे चंचल आहे, आनंदापासून वंचित आहे, मुंगुसांच्या मध्ये असलेल्या मुंगुसासारखे आहे आणि विरह व तृष्णा निर्माण करणारे तीव्र मृगजळ आहे.
लहरीवैकरूपेण क्षणं पदम् अकुर्वती । चला दीपशिखेवातिदुर्ज्ञेयागतिगोचरा
लाटेसारखी एकच रूप घेऊन क्षणभर स्थिर न राहणारी, कधी कधी ज्योतीसारखी हलती, तिच्या हालचाली ओळखणं फार कठीण आहे.
सिंहीव विग्रहव्यग्रकरीन्द्रकुलपातिनी । खड्गधारेव शिशिरा तीक्ष्णा तीक्ष्णाशयाश्रया
सिंहींसारखी युद्धासाठी सज्ज, हत्तींच्या राजालाही पाडणारी, ती तलवारीच्या धारेसारखी थंड आणि धारदार आहे, ती नेहमी तीक्ष्ण हेतूंमध्येच वावरते.
नानयोपहतार्थिन्या दुराधिपरिपीनया । पश्याम्य् अभव्यया लक्ष्म्या किञ्चिद् दुःखाद् ऋते सुखम्
जिच्या हेतूला दुसऱ्यांनी कधीच बाधा आणू शकत नाही, आणि जी क्रूर राजाच्या गर्वाने फुगली आहे, अशा या अशुभ लक्ष्मीत मला दुःखाशिवाय फारसं सुख दिसत नाही.
द्वारेणोत्सारिता लक्ष्मीः पुनर् एति तमोऽरिणा । अहो वत हृतस्थाना निर्लज्जा दुर्जनास्पदा
अंधाराचा शत्रू तिला दारातून हाकलून दिल्यावरही, लक्ष्मी पुन्हा येते; अहो, आपलं जागा गमावूनही ती निर्लज्ज आहे आणि वाईट लोकांचीच आसरा बनते.
मनोरमा कर्षति चित्तवृत्तिं कदर्यसाध्या क्षणभङ्गुरा च । व्यालावलीगर्भनिवृत्तदेहा श्वभ्रोत्थिता पुष्पलतेव लक्ष्मीः
मनोहर अशी ही लक्ष्मी मनाची चंचलता आपल्याकडे खेचते, पण ती फक्त कंजुष माणसांना मिळते आणि क्षणात नाहीशी होते. सापांच्या पिलांपासून जन्मलेली तिची देहयात्रा, जणू फुलांच्या वेलीसारखी खड्ड्यातून वर येते.
आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् । उन्मत्तम् इव सन्त्यज्य यात्य् अकाण्डे शरीरकम्
जीवन हे पानाच्या टोकावर लटकणाऱ्या पाण्याच्या थेंबासारखे नाजूक असते. वेड्याप्रमाणे शरीर सोडून, ते कधीही अचानक निघून जाते.
विषयाशीर्विषासङ्गपरिजर्जरचेतसाम् । अप्रौढात्मविवेकानाम् आयुर् आयासकारणम्
ज्यांच्या मनाला विषयांची आसक्ती आणि इच्छेच्या विषाने थकवले आहे, आणि ज्यांना आत्मज्ञानाचा परिपक्व विवेक नाही, त्यांच्यासाठी जीवन हे केवळ कष्टाचे कारण ठरते.
ये तु विज्ञातविज्ञेया विश्रान्ता वितते पदे । भावाभावसमाश्वस्ता आयुस् तेषां सुखायते
पण ज्यांनी जाणण्यासारखे सर्व काही ओळखले आहे, जे अगाध अवस्थेत विसावले आहेत आणि अस्तित्व-नास्तित्व दोन्हींत शांत आहेत, त्यांच्यासाठी जीवन हे सुखदायक असते.
वयं परिमिताकारपरिनिष्ठितनिश्चयाः । संसाराभ्रतडित्पुञ्जे मुने नायुषि निर्वृताः
हे मुनी, आमचे देह मर्यादित आहेत आणि आमचे निश्चयही ठाम आहेत; तरीही या जगाच्या वादळी ढगांमधील विजेसारख्या क्षणभंगुर आयुष्यात आम्हाला समाधान मिळत नाही.
युज्यते वेष्टनं वायाव् आकाशस्यावखण्डनम् । ग्रथनं च तरङ्गाणाम् आस्था नायुषि युज्यते
वाऱ्याला बांधता येईल, आकाशाचे तुकडे करता येतील, लाटांना एकत्र गुंफता येईल; पण या आयुष्यावर विश्वास ठेवता येत नाही.
पेलवं शरदीवाभ्रम् अस्नेहम् इव दीपकम् । तरङ्गकम् इवालोलं गतम् एवोपलक्ष्यते
हे आयुष्य शरद ऋतूतील ढगासारखे क्षणिक, दिव्याच्या ज्योतीसारखे आसक्तीविरहित आणि लाटेसारखे अस्थिर दिसते.
तरङ्गप्रतिबिम्बेन्दुं तडित्पुञ्जं नभोऽम्बुदे । ग्रहीतुम् आस्थां बध्नामि न त्व् आयुषि गतस्थितौ
लाटेतील चंद्राचे प्रतिबिंब, ढगातील विजेचा पुंज किंवा आकाशातील वीज पकडण्याचा मी प्रयत्न करू शकतो; पण जे आयुष्य निघून चालले आहे, त्याला धरून ठेवू शकत नाही.
अविश्रान्तमनाश् शून्यम् आयुर् आततम् ईहते । दुःखायैव विमूढो ऽन्तर् गर्भम् अश्वतरी यथा
ज्याचं मन कायम अस्वस्थ असतं, तो माणूस आयुष्याचा फुकाचा पाठलाग करत राहतो. पण मूढ माणूस स्वतःच्या आत नेहमी दुःखच शोधतो, जणू एखाद्या खच्चराच्या पोटातलं पिल्लू.
संसारसंसृताव् अम्भः फेनो ऽस्मिन् सर्गसागरे । कायवल्ल्यां रसो राजञ् जीवितं मे न रोचते
हे राजन, या सृष्टीच्या महासागरात संसाराचं पाणी आणि फेस सारखं वरखाली होत असतं. या देहाच्या वेलीतल्या जीवनाचा गोडवा मला अजिबात आवडत नाही.