अचेतना इव जनाः पवनैः प्राणनामभिः । ध्वनन्तस् संस्थिता व्यर्थं यथा कीचकवेणवः
माणसं जणू काही शुद्ध नसलेल्या अवस्थेत, श्वास नावाच्या वार्याने सतत हलती राहतात, जसं वार्याने वाजणाऱ्या रिकाम्या कांसाच्या काठींचा व्यर्थ आवाज होतो तसं.
शाम्यतीदं कथं दुःखम् इति तप्तो ऽस्मि चिन्तया । जरद्द्रुम इवोग्रेण कोटरस्थेन वह्निना
हे दुःख कसं थांबेल, या विचाराने मी फारच व्याकुळ झालो आहे — जसं एखादं जुने झाड आतल्या प्रचंड आगीत होरपळतं तसं.
संसारदुःखपाषाणनीरन्ध्रहृदयो ऽप्य् अहम् । निजलोकभयाद् एव गलद्बाष्पैर् न रोदिमि
संसाराच्या दुःखाने माझं हृदय जणू काही दगडासारखं बंद झालं आहे, तरीही मी रडत नाही, कारण माझ्या लोकांचा भीतीमुळे माझे अश्रू थांबले आहेत.
शून्यमन्मुखवृत्तीस् तु शुष्करोदननीरसाः । विवेक एव हृत्संस्थो ममैकान्तेषु पश्यति
माझं तोंड ओके, वागणं रिकामं, डोळ्यातले अश्रू सुकलेले आणि भावनाशून्य आहेत; फक्त विवेकच हृदयात एकट्याने मला पाहतो.
भृशं मुह्यामि संस्मृत्य भावाभावमयीं स्थितिम् । दारिद्र्येणेव सुभगो दूरे संसारचिन्तया
अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांचा विचार आठवला की मी फारच गोंधळतो, जणू एखादा भाग्यवान माणूस दारिद्र्यापासून दूर असूनही संसाराच्या चिंता त्याला सतावतात.
मोहयन्ति मनोवृत्तिं खण्डयन्ति गुणान् अलम् । दुःखजालं प्रयच्छन्ति विप्रलम्भपराश् श्रियः
विलगीकरणासाठी लागलेली श्रीमंती मनाला फसवते, गुण नष्ट करते आणि दुःखाचं जाळं पसरवते.
चिन्तानिचयवक्राणि नानन्दाय धनानि मे । सम्प्रसूतकलत्राणि गृहाण्य् उग्रापदां यथा
माझ्या धनात चिंता आणि काळजीचं ओझं असतं, त्यामुळे त्यात मला काहीही आनंद मिळत नाही. मिळवलेल्या बायका आणि घरं, हे सुद्धा जणू काही भयंकर सापळ्यासारखंच वाटतात.
विविधदोषदशापरिचिन्तनैस् सततभङ्गुरकारणकल्पितैः । मम न निर्वृतिम् एति मनो मुने निगडितस्य यथा वनहस्तिनः
हे मुनी, माझं मन कधीच शांत राहत नाही, कारण ते नेहमीच विविध दोष आणि क्षणभंगुर कारणांबद्दल विचार करत राहतं, जणू काही जंगली हत्तीला साखळदंडात बांधून ठेवल्यासारखं.
खलाः काले काले निशि निशितमोहैकमिहिकागतालोके लोके विषयहठचौरास् सुचतुराः । प्रवृत्ताः प्रोद्युक्ता दिशि दिशि विवेकैकहरणे रणे शक्तास् तेषां वदत विबुधाः के ऽद्य सुभटाः
प्रत्येक वेळी, प्रत्येक क्षणी, रात्रीच्या अंधारात, या जगात इंद्रियांची चोरं अत्यंत चतुराईने फिरतात आणि विवेक लुबाडण्यात पटाईत असतात. सांगा पाहू, ज्ञानीहो, आज या लढाईत खरे शूरवीर कोण आहेत?
इयम् अस्मिन् विनोदाय संसारे परिकल्पिता । श्रीर् मुने परिमोहाय सापि नूनम् अनर्थदा
हे मुनी, या संसारात ही श्री फक्त करमणुकीसाठी निर्माण केलेली आहे. पण खरी पाहता, ती मनाला फसवते आणि नक्कीच दुःखच देते.
उल्लासबहुलान् अन्तः कल्लोलान् अक्रमाकुलान् । जडान् प्रस्रवति स्फारान् प्रावृषीव तरङ्गिणी
पावसाळ्यात नदीला जशी भरपूर, जोरदार आणि असंख्य लाटा येतात, तशीच जड मनातही आतून आनंदाच्या लाटा उसळतात.
चिन्तादुहितरो बह्व्यो भूरिदुर्ललितेरिताः । चञ्चलाः प्रभवन्त्य् अस्यास् तरङ्गास् सरितो यथा
जशी नदीच्या प्रवाहामुळे तिच्यात सतत अस्थिर लाटा तयार होतात, तसंच मनातही असंख्य कल्पना आणि चिंता यामुळे असंख्य अस्थिर लाटा उठतात.
एषा हि पदम् एकत्र न निबध्नाति दुर्भगा । मुग्धेवानियताचारम् इतश् चेतश् च धावति
हे दीन मन कधीच एका जागी स्थिर राहत नाही; एखाद्या गोंधळलेल्या माणसासारखं, ते कधी इकडे तर कधी तिकडे धावत राहतं.
जनयन्ती परं दाहं परामृष्टाङ्गिका सती । विनाशम् एव धत्ते ऽन्तर् दीपलेखेव कज्जलम्
हे मन ज्या वेळी स्पर्श केलं जातं, तेव्हा आत तीव्र जळजळ निर्माण करते आणि शेवटी स्वतःचं नाश घडवते, जशी दिव्याच्या वातीवरची काळी राख शेवटी जळून संपते.
गुणागुणविचारेण विनैव किल पार्श्वगम् । राजप्रकृतिवन् मूढा दुरारूढावलम्बते
गुण-दोषाचा विचार न करता, मूर्ख माणूस जसा राजाच्या जवळच्या नोकरावरच चिकटतो, तसंच हे मन जवळ असलेल्या कुठल्याही गोष्टीला डोळे झाकून धरून बसतं.
कर्मणा तेन तेनैषा विस्तारम् उपगच्छति । दोषाशीविषवेगस्य यत् क्षीरविसरायते
वेगवेगळ्या कृतींमुळे हे मन अजून विस्तारत जातं, जसं सापाचं विष दूधात मिसळल्यावर सर्वत्र पसरतं.
तावच् छीतमृदुस्पर्शः परे स्वे च जने जनः । वात्ययेव हिमं यावच् छ्रिया न परुषीकृतः
माणूस श्रीमंती येईपर्यंत, म्हणजेच संपत्तीने त्याचं मन कठीण होईपर्यंत, आपल्याला आणि परक्यांना दोघांनाही थंडगार हिमासारखा मृदू आणि सुखद वाटतो; पण वादळ जसं हिम कठीण करतं, तशी श्रीमंती माणसाला कठोर करते.
प्राज्ञाश् शूराः कृतज्ञाश् च पेशला मृदवश् च ये । पांसुमुष्ट्येव मणयश् श्रिया ते मलिनीकृताः
शहाणे, शूर, उपकार मानणारे, सुसंस्कृत आणि मृदू स्वभावाचे लोकही, जसे मणी धुळीने मळवले जातात, तसंच श्रीमंतीमुळे कलुषित होतात.
न श्रीस् सुखाय भगवन् दुःखायैव हि कल्पते । गुप्तं विनाशनं धत्ते मृतिं विषलता यथा
भगवंता, संपत्तीने खरं सुख मिळत नाही; उलट ती दुःखच वाढवते. ती गुप्तपणे विनाश घेऊन येते, जशी विषाने मृत्यू ओढवतो.
श्रीमान् अजननिन्द्यश् च शूरश् चाप्य् अविकत्थनः । समदृष्टिः प्रभुश् चैव दुर्लभाः पुरुषास् त्रयः
तीन प्रकारचे माणसं फार दुर्मिळ असतात: एक म्हणजे ज्याच्याकडे संपत्ती आहे पण त्याच्या जन्मामुळे कोणी त्याचा तिरस्कार करत नाही, दुसरा म्हणजे धाडसी आहे पण बढाईखोर नाही, आणि तिसरा म्हणजे सर्वांना सारखं पाहणारा आणि खऱ्या अर्थाने सामर्थ्यवान.
एषा हि विषमा दुःखभोगिनां गहना गुहा । घनमोहगजेन्द्राणां विन्ध्यशैलमहाटवी
हे खरंच दुःख भोगणाऱ्यांसाठी एक कठीण, गूढ गुहा आहे; आणि गाढ मोहाच्या बलाढ्य हत्तींसाठी विंध्य पर्वतातील घनदाट जंगलासारखं आहे.
सत्कार्यपद्मरजनी दुःखकैरवचन्द्रिका । सद्दृष्टिदीपिकावात्या कल्लोलौघतरङ्गिणी
हे सत्कर्माच्या कमळासाठी रात्र आहे, दुःखरूपी कुमुदासाठी चंद्रप्रकाश आहे, सच्च्या दृष्टीच्या दिव्यासाठी वादळ आहे, आणि लाटा उसळणाऱ्या नदीसारखं आहे.
सम्भ्रमाभ्राद्रिपदवी विषादविषवर्धिनी । केदारिका विकल्पानां खदा कुभयभोगिनाम्
ही संभ्रमाच्या ढगांनी भरलेली डोंगराची वाट आहे, निराशा वाढवणारे विष आहे, शंका उगवणारे शेत आहे आणि वाईट सुखात रमणाऱ्यांसाठी खोल खड्डा आहे.
हिमं वैराग्यवल्लीनां विकारोलूकयामिनी । राहुदंष्ट्रा विवेकेन्दोस् सौजन्याम्भोजचन्द्रिका
हे वैराग्याच्या वेलींवरचा गारठा आहे, विकृतीच्या घुबडांसाठी रात्र आहे, विवेकाच्या चंद्रासाठी राहूच्या जबड्यासारखे आहे आणि सौजन्याच्या कमळासाठी चंद्रप्रकाश आहे.
इन्द्रायुधवद् आलोलनानारागमनोहरा । लोला तडिद् इवोत्पन्नध्वंसिनी जडसंश्रया
हे इंद्रधनुष्याप्रमाणे अनेक रंगांनी मन मोहून टाकणारे आहे, वीजेसारखे चंचल आणि अचानक प्रकट होऊन नष्ट करणारे आहे, तसेच जडपणाचा आधार आहे.
चपला वर्जिता रत्या नकुली नकुलीनजा । विप्रलम्भनतात्पर्यहेतूग्रमृगतृष्णिका
हे चंचल आहे, आनंदापासून वंचित आहे, मुंगुसांच्या मध्ये असलेल्या मुंगुसासारखे आहे आणि विरह व तृष्णा निर्माण करणारे तीव्र मृगजळ आहे.
लहरीवैकरूपेण क्षणं पदम् अकुर्वती । चला दीपशिखेवातिदुर्ज्ञेयागतिगोचरा
लाटेसारखी एकच रूप घेऊन क्षणभर स्थिर न राहणारी, कधी कधी ज्योतीसारखी हलती, तिच्या हालचाली ओळखणं फार कठीण आहे.
सिंहीव विग्रहव्यग्रकरीन्द्रकुलपातिनी । खड्गधारेव शिशिरा तीक्ष्णा तीक्ष्णाशयाश्रया
सिंहींसारखी युद्धासाठी सज्ज, हत्तींच्या राजालाही पाडणारी, ती तलवारीच्या धारेसारखी थंड आणि धारदार आहे, ती नेहमी तीक्ष्ण हेतूंमध्येच वावरते.
नानयोपहतार्थिन्या दुराधिपरिपीनया । पश्याम्य् अभव्यया लक्ष्म्या किञ्चिद् दुःखाद् ऋते सुखम्
जिच्या हेतूला दुसऱ्यांनी कधीच बाधा आणू शकत नाही, आणि जी क्रूर राजाच्या गर्वाने फुगली आहे, अशा या अशुभ लक्ष्मीत मला दुःखाशिवाय फारसं सुख दिसत नाही.
द्वारेणोत्सारिता लक्ष्मीः पुनर् एति तमोऽरिणा । अहो वत हृतस्थाना निर्लज्जा दुर्जनास्पदा
अंधाराचा शत्रू तिला दारातून हाकलून दिल्यावरही, लक्ष्मी पुन्हा येते; अहो, आपलं जागा गमावूनही ती निर्लज्ज आहे आणि वाईट लोकांचीच आसरा बनते.