अक्षोभैकप्रहरणाद् अबुद्धान्योऽन्यचेष्टितम् । संरम्भाण्वेषणप्रज्ञं रणं सुप्तम् इव स्थितम्
एकट्या शांततेच्या शस्त्राने, इतरांच्या कृतींची जाणीव न ठेवता, राग आणि अस्वस्थतेचा शोध घेणाऱ्या बुद्धीने भरलेला तो युद्ध, जणू काही झोपेतच आहे असे वाटत होते.
अनन्यशब्दाविरतहतहेतिझणझणैः । गायतीव क्षयक्षोभमुदितो रणभैरवः
शस्त्रांच्या अखंड आवाजाने आणि घावांच्या गडगडाटाने, विध्वंसाच्या गोंधळात उठून, त्या भयंकर युद्धाचा आत्मा जणू काही गात आहे असे भासत होते.
अन्योऽन्यहतहेत्यग्रचूर्णपूर्णो रणार्णवः । वालुकामय एवाभूच् छिन्नच्छत्त्रतरङ्गकः
एकमेकांवर आदळणाऱ्या तुटलेल्या शस्त्रांच्या धुळीने भरलेले ते युद्धाचे सागर, तुटलेल्या छत्र्यांच्या लाटांनी बनलेले, जणू वाळूचेच समुद्र झाले होते.
अतिरभसरसद्विदारितूर्य प्रतिरवपूरितलोकपाललोकः । रणगिरिर् अयम् उग्रपक्षदक्षः प्रविसृतनृत्त इवाम्बरे युगान्ते
अत्यंत वेगवान आणि भयंकर अशा या युद्धाच्या पर्वताने, फाटलेल्या वाद्यांच्या प्रतिध्वनींनी सर्व राजांचे लोक व्यापले होते, जणू युगाच्या शेवटी आकाशात उन्मत्त नृत्यच घडते आहे.
हा हा धिक् प्रविकटकङ्कटाटनोद्यत्प्रोड्डीनप्रकटतडिच्छटाः प्रदीप्ताः । क्रेङ्कारस्फुरितगुणेरिता रणन्तो नाराचाश् शिखरिशिलाभिदो वहन्ति
अरे देवा! किती भीषण आहे हे! उंच उंच उभ्या धनुष्यांमधून वीजेसारख्या चमकणाऱ्या, जळत्या बाणांचा मारा सुरू आहे. त्या ताणलेल्या धनुष्यांचा आवाज कानठळ्या बसवणारा आहे, आणि हे बाण डोंगरांच्या कड्यांवर आदळून मोठा गडगडाट करत आहेत.
छिन्नेच्छा च्छम् इति न यावद् अङ्गभङ्गं कुर्वन्ति ज्वलदनलोज्ज्वलाः पृषत्काः । तावद् द्राग् द्रुतम् इत एहि मित्र यामो यामो ऽयं प्रवहति वासरश् चतुर्थः
हे मित्रा, हे जळते बाण अजूनही थांबलेले नाहीत, ते अंगाचे तुकडे करत सुटले आहेत. त्याआधी आपण लवकर इथून निघूया. चल, आपण लगेच जाऊया. हा चौथा दिवस उजाडत आहे.
अथ प्रोड्डयनोद्युक्ततुरङ्गमतरङ्गकः । उत्ताण्डव इवामत्तो बभूव स रणार्णवः
मग तयार घोड्यांच्या लाटा उसळत असताना, तो युद्धाचा सागर जणू एखादा वेडा माणूस उन्मत्त नृत्य करतो तसा धुमाकूळ घालू लागला.
छत्त्रदिण्डीरविश्रान्तशितेषुशफरोत्करः । अश्वेभसैन्योल्ललनकल्लोलाकुलकोटरः
छत्र्या आणि डुगडुग्यांवर विश्रांती घेतलेल्या तीक्ष्ण बाणांच्या पंखांनी, आणि घोड्यांच्या व हत्तींच्या सैन्याच्या उसळत्या लाटांनी, तो रणांगणाचा परिसर पूर्णपणे गोंधळून गेला होता.
नानायुधनदीनीतसैन्यावर्तविवृत्तिमान् । मत्तहस्तिघटापीठचलाचलकुलाकुलः
त्याच्या आजूबाजूला वेगवेगळ्या शस्त्रांनी आणि सेनापतींनी चालवलेल्या सैन्याचा गराडा होता. मद्यधुंद हत्तींच्या गर्दीत आणि हलणाऱ्या-न हलणाऱ्या सैन्यांच्या गोंधळात तो पूर्णपणे वेढला गेला होता.
कचच्चक्रशतावर्तवृत्तिभ्रान्तशिरस्तृणः । धूलीजलधरापीतभ्रमत्खड्गप्रभाजलः
शेकडो रथांच्या चाकांमध्ये अडकलेल्या गवताच्या तुकड्यासारखे त्याचे डोके फिरत होते. धुळीच्या आणि ढगांच्या गडद छायेत तो हरवून गेला होता, आणि चमकणाऱ्या तलवारींच्या प्रकाशात सर्वत्र तेज पसरले होते.
मकरव्यूहविस्तारभग्नाभग्नभटोग्रनौः । महागुडुगुडावर्तप्रतिश्रुद्घनकन्दरः
तो जणू काही मगरांच्या मोठ्या तुकड्यांमध्ये अडकलेल्या आणि तुटलेल्या, तुटत चाललेल्या वीरांसारखा होता. मोठ्या भोवऱ्यांच्या गडगडाटात आणि गुंजारव करणाऱ्या गुहांच्या प्रतिध्वनीत सगळीकडे गोंगाट पसरला होता.
मीनव्यूहविनिष्क्रान्तशरबीजौघसर्षपः । हेतिवीचिघटालूनपताकावीचिमण्डलः
माशांच्या तुकड्यांमध्ये, बाणांच्या वर्षावात आणि शस्त्रांच्या लाटांनी फाटलेल्या ध्वजांच्या वर्तुळात तो जणू मोहरीच्या दाण्यांसारखा विखुरला गेला होता.
शस्त्रवारिक्षताम्भोदसदृशावर्तकुण्डलः । संरम्भघनसञ्चारघटातिमितिमिङ्गिलः
तो शस्त्रांच्या जखमांसारख्या भोवऱ्यांनी वेढलेला होता आणि घनदाट, प्रचंड प्रवाहात मोठ्या तिमिंगिलासारखा फिरत होता.
कृष्णायसपरीधानचलत्सेनाम्बुभीषणः । कबन्धावर्तलेखान्तर्बद्धसैन्याद्रिभीषणः
काळ्या लोखंडाच्या कवचात भीषण दिसणारा तो, त्याची सेना भयंकर पाण्यातून जात होती; त्या whirlpool च्या रेषांमध्ये आणि भीतीदायक पर्वतांमध्ये त्याचे सैन्य अडकले होते.
शरशीकरनीहारसान्धकारककुब्गणः । निर्घोषाशेषिताशेषशब्दैकघनघुङ्घुमः
बाणांच्या सरींनी उठलेल्या धुक्याच्या गडद ढगांनी तो वेढलेला होता आणि त्याच्या भोवती घुमणाऱ्या गडगडाटात इतर सगळे आवाज हरवून गेले होते.
पतनोत्पतनव्यग्रशिरश्शकलशीकरः । आवर्तचक्रव्यूहान्तःप्रभ्रमद्भटकाष्टकः
पडणाऱ्या आणि उडणाऱ्या डोक्यांच्या तुकड्यांनी तो अस्वस्थ झाला होता आणि त्याचे सैनिक भोवऱ्यांच्या आतील वर्तुळात वेगाने फिरत होते.
कष्टटाङ्कारकोदण्डकुण्डलोर्मिघटोद्भटः । अशङ्कम् एव पातालाद् इवोद्यत्सैनिकोर्मिमान्
तो संकटांच्या धनुष्याने आणि आपत्तींनी झळाळणाऱ्या कुंडलांनी सजलेला, जणू पाताळातून उसळणाऱ्या प्रचंड लाटेसारखा भीषणपणे वर आला, त्याच्या सैन्याच्या लाटा निर्भयपणे उसळत होत्या.
गमागमपरानन्तपताकाच्छत्रफेनिलः । वहद्रक्तनदीरंहःप्रोह्यमानरथद्रुमः
त्याच्या सतत येण्या-जाण्याच्या पताका आणि छत्रांनी फेसाळलेला, रक्ताच्या नदीचा पूर वाहत, त्याच्या प्रवाहात रथ आणि झाडे वाहून जात होती.
गजप्रतिमसम्पन्नमहारुधिरबुद्बुदः । सैन्यप्रवाहविवलद्धयहस्तिजलेचरः
तो हत्तीच्या आकाराचा, मोठ्या रक्ताच्या फुग्यांनी सजलेला, आणि त्याच्या सैन्याच्या प्रवाहात घोडे व हत्तींच्या पाण्याने गढूळपणा निर्माण झाला होता.
स सङ्ग्रामो ऽम्बरग्राम इवाश्चर्यकरो नृणाम् । अभूत् प्रलयभूकम्पकम्पिताचलचञ्चलः
तो संग्राम माणसांना जणू आकाशातील गावासारखा अद्भुत वाटत होता, प्रलयाच्या भूकंपाने डोंगर हलल्यासारखा अस्थिर झाला होता.
तरत्तुरङ्गविहगः पतत्करिघटातटः । भ्रमद्भीरुमृगानीकस् स्फूर्जद्घुरघुरारवः
घोडे आणि पक्षी पाण्यात पोहत होते, हत्ती नदीच्या काठावर पडले होते, घाबरलेली हरिणांची कळप इकडून तिकडे पळत होती, आणि आकाशात घोंगावणाऱ्या गजरांनी सगळीकडे गडगडाट होत होता.
सरच्छरालीशरभश् शरभङ्गुरसैन्यभूः । तरत्तुरङ्गशरभश् शरभारवहावनिः
बाणांच्या आणि भाल्यांच्या रांगा पसरल्या होत्या, रणभूमी घोड्यांच्या धडकेत आणि बाणांच्या भाराने थरथरत होती.
वलद्वीरेभनिर्ह्रादो रसतूर्यगुहागृहः । विसरत्सैन्यजलदो लुठद्भटमृगाधिपः
पराक्रमी वीरांचे गर्जन हत्तींच्या आवाजासारखे घुमत होते, ढोलांच्या गुंफा निनादत होत्या, सैन्याचा मेघ सर्वत्र पसरला होता, आणि शूरवीरांचे नायक रणभूमीत लोळत होते.
प्रसरद्धूलिजलदो विगलत्सैन्यसानुमान् । पतद्रथवराढ्यङ्गः प्रपतत्खड्गमण्डलः
सैन्यामुळे धुळीचे ढग पसरले होते, शूरवीरांचे शिखर खाली पडले होते, उत्तम रथांचे अवयव हवेत उडत होते, आणि तलवारींचे वर्तुळ खाली कोसळत होते.
प्रोत्पतत्पट्टपुष्पाढ्यः पताकाछत्रवारिदः । वहद्रक्तनदीपूरः पतत्साराववारणः
तो वस्त्र आणि फुलांच्या माळांनी सजलेला, ध्वज आणि छत्रांनी जणू ढगांसारखा दिसणारा, लाल रंगाच्या नद्यांचा पूर वाहत, पुढे जाताना ढाली विखुरणारा असा उभा राहिला.
सो ऽभूत् समरकल्पान्तो जगत्कवलनाकुलः । पर्यस्तसध्वजच्छत्रपताकारथपत्तनः
तो जणू एखाद्या मोठ्या युद्धाचा शेवटच झाला, साऱ्या जगाला गिळण्यासाठी धडपडणारा, सगळीकडे पडलेले ध्वज, छत्र, पताका, रथ आणि पायदळ यांनी भरलेला होता.
पतद्विमलहेत्योघभूरिभास्करभास्वरः । कठिनप्राणिसन्तापतापिताखिलमानवः
शुद्ध आणि तेजस्वी शस्त्रांचा वर्षाव होत होता, अनेक सूर्यांसारखा प्रकाश पसरला होता, कठीण वेदनांनी सर्व माणसांना त्रास देणारा होता.
कोदण्डपुष्करावर्तशरधारानिरन्तरः । वहत्खड्गशिलालेखाविद्युद्वलयिताम्बरः
कोदंड आणि कमळासारख्या बाणांचे भोवरे अखंड वाहत होते, तलवारी आणि दगडांच्या रेषा आकाशात वीजेसारख्या चमकत होत्या.
उच्छूनरक्तजलधिपतितेभकुलाचलः । नभोविकीर्णनिपतद्यन्त्राश्मगणतारकः
योद्ध्यांच्या पर्वतांसारख्या सैन्यांचे समूह रक्ताच्या समुद्रात कोसळले, आणि यंत्रे व दगड आकाशात विखुरले जणू काही तारेच.
चक्रकल्पाम्बुदावर्तपूर्णव्योमशराम्बुदः । अस्त्रकल्पाग्निनिर्दग्धसैन्यलोकान्तरान्तराः
चक्रांसारख्या वावटळीप्रमाणे बाणांचे मेघ आकाशभर पसरले, आणि अस्त्रांच्या ज्वाळांनी सैन्ये जळून गेली, जणू जगांमध्ये मोठी पोकळी निर्माण झाली.