दृश्यन्ते ते ऽतिदलिताश् छत्त्रचामरकेतवः । आकाशक्षेत्रनिक्षिप्ता यशश् शालिलवा इव
ती छत्र्या, पंखे आणि पताका अगदी फाटून गेलेली दिसतात, आणि आकाशाच्या मोकळ्या जागेत विखुरलेल्या गारांच्या सरीसारख्या पसरलेल्या आहेत.
वहद्भिर् व्योम्न्य् असङ्ख्येयैः पश्य नीता शरैः क्षयं । शक्तिवृष्टिर् उपायान्ती सस्यश्रीश् शलभैर् इव
पहा, आकाशात अनगिनत बाणांनी वाहून नेलेली शस्त्रांची पाऊस जशी येते, तशीच ती शेतीच्या शोभेला टोळधाडीने नाश करावा तशी नासधूस करते.
एषा प्रसृतदोर्दण्डभटखड्गच्छनत्कृतिः । कठिनात् कङ्कटाज् जाता मृत्योर् एवोग्रहुङ्कृतिः
ही रणभूमीवर हात पसरून उभ्या असलेल्या वीरांच्या कवचांचा आणि तलवारींच्या कठीण आवाजातून निर्माण झालेली मृत्यूची भीषण गर्जना आहे.
हेतिकल्पानिलक्षुण्णा दन्तनिर्झरवारयः । जनताक्षयकाले ऽस्मिन् भग्ननागा नगा इव
बाणांसारख्या वाऱ्यांनी उडवलेल्या, तुटलेल्या दातांतून वाहणाऱ्या रक्ताच्या धारांमुळे, या लोकांच्या संहाराच्या काळात, कोसळलेल्या हत्ती जणू पर्वतासारखे पडले आहेत.
सचक्रनाथसूताश्वं व्यूहरक्तमहाह्रदे । हा हा धिग् ब्रुडितं भ्रष्टं विनष्टं रथपत्तनम्
रथ, घोडे, वीर आणि त्यांचे स्वामी हे सगळे रक्ताच्या मोठ्या तळ्यात बुडाले आहेत; आणि 'हाय! हरवले! नष्ट झाले!' अशा हाका पडत आहेत, जणू रथांची नगरीच उद्ध्वस्त झाली आहे.
कटुकङ्कटकुट्टाकखड्गसङ्घट्टटाङ्कृतैः । कालरात्र्या प्रनृत्यन्त्या रणे वीणेव वाद्यते
काळरात्र रणभूमीवर उन्मत्त नृत्य करत असताना, कवचावर तलवारींच्या कठोर आवाजांचा गडगडाट वीणेच्या संगीतासारखा ऐकू येतो.
नरेभाश्वशवाद्रिभ्यो ये च्युता रक्तनिर्झराः । पश्य तद्बिन्दुसिक्तेन वायुनारुणिता दिशः
माणसं, हत्ती, घोडे आणि मृतदेहांच्या राशी यांच्यातून ओघळणाऱ्या रक्ताच्या थेंबांनी वाऱ्याने दिशा लालसर झाल्या आहेत, हे पाहा.
शस्त्रांशुजलधेर् व्योम्नि कालीचिकुरमेचकी । शरकोरकभारस्रग् घेमविद्युद् इवोम्भिता
शस्त्रांच्या पात्यांनी भरलेल्या आकाशात काळीच्या काळ्याभोर केसांमध्ये बाणांच्या कळ्यांच्या माळा वीजेसारख्या चमकत आहेत.
अनन्तरक्तसंरक्तसेनावनिभिर् आयुधैः । भुवनं भात्य् अतिज्वालम् अग्निलोकम् इवाकुलम्
नव्या रक्ताने माखलेल्या सैन्यांनी आणि शस्त्रांनी भरलेल्या भूमीमुळे हे जग अग्नीच्या गोंधळलेल्या लोकासारखे प्रखर तेजाने उजळून निघाले आहे.
भुसुण्डीशक्तिशूलासिमुसुलप्रासवृष्टयः । अन्योऽन्यच्छेदभेदाभ्यां कणप्रकरताम् इताः
भुसुंडी आणि इतरांच्या बाण, शक्ती, भाले, तलवारी, गदा यांच्या वर्षावात एकमेकांना छेदून आणि फोडून ते सगळे अगदी तुकड्यांमध्ये विखुरले गेले आहेत.
अक्षोभैकप्रहरणाद् अबुद्धान्योऽन्यचेष्टितम् । संरम्भाण्वेषणप्रज्ञं रणं सुप्तम् इव स्थितम्
एकट्या शांततेच्या शस्त्राने, इतरांच्या कृतींची जाणीव न ठेवता, राग आणि अस्वस्थतेचा शोध घेणाऱ्या बुद्धीने भरलेला तो युद्ध, जणू काही झोपेतच आहे असे वाटत होते.
अनन्यशब्दाविरतहतहेतिझणझणैः । गायतीव क्षयक्षोभमुदितो रणभैरवः
शस्त्रांच्या अखंड आवाजाने आणि घावांच्या गडगडाटाने, विध्वंसाच्या गोंधळात उठून, त्या भयंकर युद्धाचा आत्मा जणू काही गात आहे असे भासत होते.
अन्योऽन्यहतहेत्यग्रचूर्णपूर्णो रणार्णवः । वालुकामय एवाभूच् छिन्नच्छत्त्रतरङ्गकः
एकमेकांवर आदळणाऱ्या तुटलेल्या शस्त्रांच्या धुळीने भरलेले ते युद्धाचे सागर, तुटलेल्या छत्र्यांच्या लाटांनी बनलेले, जणू वाळूचेच समुद्र झाले होते.
अतिरभसरसद्विदारितूर्य प्रतिरवपूरितलोकपाललोकः । रणगिरिर् अयम् उग्रपक्षदक्षः प्रविसृतनृत्त इवाम्बरे युगान्ते
अत्यंत वेगवान आणि भयंकर अशा या युद्धाच्या पर्वताने, फाटलेल्या वाद्यांच्या प्रतिध्वनींनी सर्व राजांचे लोक व्यापले होते, जणू युगाच्या शेवटी आकाशात उन्मत्त नृत्यच घडते आहे.
हा हा धिक् प्रविकटकङ्कटाटनोद्यत्प्रोड्डीनप्रकटतडिच्छटाः प्रदीप्ताः । क्रेङ्कारस्फुरितगुणेरिता रणन्तो नाराचाश् शिखरिशिलाभिदो वहन्ति
अरे देवा! किती भीषण आहे हे! उंच उंच उभ्या धनुष्यांमधून वीजेसारख्या चमकणाऱ्या, जळत्या बाणांचा मारा सुरू आहे. त्या ताणलेल्या धनुष्यांचा आवाज कानठळ्या बसवणारा आहे, आणि हे बाण डोंगरांच्या कड्यांवर आदळून मोठा गडगडाट करत आहेत.
छिन्नेच्छा च्छम् इति न यावद् अङ्गभङ्गं कुर्वन्ति ज्वलदनलोज्ज्वलाः पृषत्काः । तावद् द्राग् द्रुतम् इत एहि मित्र यामो यामो ऽयं प्रवहति वासरश् चतुर्थः
हे मित्रा, हे जळते बाण अजूनही थांबलेले नाहीत, ते अंगाचे तुकडे करत सुटले आहेत. त्याआधी आपण लवकर इथून निघूया. चल, आपण लगेच जाऊया. हा चौथा दिवस उजाडत आहे.
अथ प्रोड्डयनोद्युक्ततुरङ्गमतरङ्गकः । उत्ताण्डव इवामत्तो बभूव स रणार्णवः
मग तयार घोड्यांच्या लाटा उसळत असताना, तो युद्धाचा सागर जणू एखादा वेडा माणूस उन्मत्त नृत्य करतो तसा धुमाकूळ घालू लागला.
छत्त्रदिण्डीरविश्रान्तशितेषुशफरोत्करः । अश्वेभसैन्योल्ललनकल्लोलाकुलकोटरः
छत्र्या आणि डुगडुग्यांवर विश्रांती घेतलेल्या तीक्ष्ण बाणांच्या पंखांनी, आणि घोड्यांच्या व हत्तींच्या सैन्याच्या उसळत्या लाटांनी, तो रणांगणाचा परिसर पूर्णपणे गोंधळून गेला होता.
नानायुधनदीनीतसैन्यावर्तविवृत्तिमान् । मत्तहस्तिघटापीठचलाचलकुलाकुलः
त्याच्या आजूबाजूला वेगवेगळ्या शस्त्रांनी आणि सेनापतींनी चालवलेल्या सैन्याचा गराडा होता. मद्यधुंद हत्तींच्या गर्दीत आणि हलणाऱ्या-न हलणाऱ्या सैन्यांच्या गोंधळात तो पूर्णपणे वेढला गेला होता.
कचच्चक्रशतावर्तवृत्तिभ्रान्तशिरस्तृणः । धूलीजलधरापीतभ्रमत्खड्गप्रभाजलः
शेकडो रथांच्या चाकांमध्ये अडकलेल्या गवताच्या तुकड्यासारखे त्याचे डोके फिरत होते. धुळीच्या आणि ढगांच्या गडद छायेत तो हरवून गेला होता, आणि चमकणाऱ्या तलवारींच्या प्रकाशात सर्वत्र तेज पसरले होते.
मकरव्यूहविस्तारभग्नाभग्नभटोग्रनौः । महागुडुगुडावर्तप्रतिश्रुद्घनकन्दरः
तो जणू काही मगरांच्या मोठ्या तुकड्यांमध्ये अडकलेल्या आणि तुटलेल्या, तुटत चाललेल्या वीरांसारखा होता. मोठ्या भोवऱ्यांच्या गडगडाटात आणि गुंजारव करणाऱ्या गुहांच्या प्रतिध्वनीत सगळीकडे गोंगाट पसरला होता.
मीनव्यूहविनिष्क्रान्तशरबीजौघसर्षपः । हेतिवीचिघटालूनपताकावीचिमण्डलः
माशांच्या तुकड्यांमध्ये, बाणांच्या वर्षावात आणि शस्त्रांच्या लाटांनी फाटलेल्या ध्वजांच्या वर्तुळात तो जणू मोहरीच्या दाण्यांसारखा विखुरला गेला होता.
शस्त्रवारिक्षताम्भोदसदृशावर्तकुण्डलः । संरम्भघनसञ्चारघटातिमितिमिङ्गिलः
तो शस्त्रांच्या जखमांसारख्या भोवऱ्यांनी वेढलेला होता आणि घनदाट, प्रचंड प्रवाहात मोठ्या तिमिंगिलासारखा फिरत होता.
कृष्णायसपरीधानचलत्सेनाम्बुभीषणः । कबन्धावर्तलेखान्तर्बद्धसैन्याद्रिभीषणः
काळ्या लोखंडाच्या कवचात भीषण दिसणारा तो, त्याची सेना भयंकर पाण्यातून जात होती; त्या whirlpool च्या रेषांमध्ये आणि भीतीदायक पर्वतांमध्ये त्याचे सैन्य अडकले होते.
शरशीकरनीहारसान्धकारककुब्गणः । निर्घोषाशेषिताशेषशब्दैकघनघुङ्घुमः
बाणांच्या सरींनी उठलेल्या धुक्याच्या गडद ढगांनी तो वेढलेला होता आणि त्याच्या भोवती घुमणाऱ्या गडगडाटात इतर सगळे आवाज हरवून गेले होते.
पतनोत्पतनव्यग्रशिरश्शकलशीकरः । आवर्तचक्रव्यूहान्तःप्रभ्रमद्भटकाष्टकः
पडणाऱ्या आणि उडणाऱ्या डोक्यांच्या तुकड्यांनी तो अस्वस्थ झाला होता आणि त्याचे सैनिक भोवऱ्यांच्या आतील वर्तुळात वेगाने फिरत होते.
कष्टटाङ्कारकोदण्डकुण्डलोर्मिघटोद्भटः । अशङ्कम् एव पातालाद् इवोद्यत्सैनिकोर्मिमान्
तो संकटांच्या धनुष्याने आणि आपत्तींनी झळाळणाऱ्या कुंडलांनी सजलेला, जणू पाताळातून उसळणाऱ्या प्रचंड लाटेसारखा भीषणपणे वर आला, त्याच्या सैन्याच्या लाटा निर्भयपणे उसळत होत्या.
गमागमपरानन्तपताकाच्छत्रफेनिलः । वहद्रक्तनदीरंहःप्रोह्यमानरथद्रुमः
त्याच्या सतत येण्या-जाण्याच्या पताका आणि छत्रांनी फेसाळलेला, रक्ताच्या नदीचा पूर वाहत, त्याच्या प्रवाहात रथ आणि झाडे वाहून जात होती.
गजप्रतिमसम्पन्नमहारुधिरबुद्बुदः । सैन्यप्रवाहविवलद्धयहस्तिजलेचरः
तो हत्तीच्या आकाराचा, मोठ्या रक्ताच्या फुग्यांनी सजलेला, आणि त्याच्या सैन्याच्या प्रवाहात घोडे व हत्तींच्या पाण्याने गढूळपणा निर्माण झाला होता.
स सङ्ग्रामो ऽम्बरग्राम इवाश्चर्यकरो नृणाम् । अभूत् प्रलयभूकम्पकम्पिताचलचञ्चलः
तो संग्राम माणसांना जणू आकाशातील गावासारखा अद्भुत वाटत होता, प्रलयाच्या भूकंपाने डोंगर हलल्यासारखा अस्थिर झाला होता.