सेनाद्वितयम् अक्षुब्धं सौम्याब्धिद्वितयोपमम् । महारम्भघनं मत्तं स्थिरं राजद्वयान्वितम्
त्या ठिकाणी दोन सैन्ये, शांतपणे, जणू दोन सौम्य समुद्रांसारखी, मोठ्या थाटात, घनदाट, उन्मत्त आणि स्थिरपणे, प्रत्येकी एका राजाच्या नेतृत्वाखाली उभी होती.
युद्धसज्जं सुसन्नद्धसिद्धम् अग्निम् इवाहुतम् । पूर्वप्रहारसम्पातप्रेक्षाक्षुब्धाक्षिलक्षकम्
दोन्ही सैन्ये युद्धासाठी सज्ज, उत्तम प्रकारे शस्त्रबद्ध आणि पूर्णपणे तयार, जणू यज्ञात आहुती दिल्यावर पेटलेली अग्नी, अशी उभी होती; पहिल्या हल्ल्याची चाहूल लागताच त्यांचे डोळे अस्वस्थ झाले होते.
उद्यतामलनिस्त्रिंशधारासारब्रुडज्जनम् । कचत्परश्वधप्रासभिण्डिपालर्द्धिसङ्कुलम्
रणभूमीवर निर्लेप, तेजस्वी तलवारी म्यानातून बाहेर काढून योद्धे त्यांना फिरवत होते. आजूबाजूला चमकणारे कुऱ्हाडी, भाले, गदा आणि ढालींनी सगळीकडे गर्दी झाली होती.
गरुत्मत्पक्षविक्षुब्धवनसम्पातकम्पितम् । उद्यद्दिनकरालोककचत्कनककङ्कटम्
योद्ध्यांच्या धावण्याने जणू गरुडाच्या पंखांनी जंगल हलल्यासारखी जमीन थरथरत होती. उगवत्या सूर्याच्या प्रकाशात त्यांचे सोन्याचे कडे झळकत होते.
परस्परमुखालोककोपप्रोद्धासितायुधम् । अन्योऽन्यबद्धदृष्टित्वाच् चित्रभित्ताव् इवार्पितम्
एकमेकांच्या तोंडासमोर उभे राहून, रागाने शस्त्रे उचलली गेली होती. त्यांची नजर एकमेकांवर खिळली होती, जणू एखाद्या सुंदर भिंतीवर चित्र रंगवले आहे.
लेखामर्यादया दीर्घबद्धया स्थापितस्थिति । अनिवार्यमहाहार्यझाङ्काराश्रुतसङ्कथम्
त्यांच्या रांगा लांब ओढलेल्या रेषांनी ठरवलेल्या जागी ठाम उभ्या होत्या. सभोवतालच्या वातावरणात त्यांच्या एकत्र येण्याचा टाळता न येणारा, मोठ्या आवाजाचा गडगडाट भरून राहिला होता.
पूर्वप्रहारस्मयतश् चिरसंशान्तदुन्दुभि । निबद्धयोधसंस्थाननिश्चलानीकमन्थरम्
पहाटेच्या वेळी, मंद हसत, युद्धाचे नगारे केव्हाच शांत झाले होते. सैन्याची मांडणी तिथेच स्थिर आणि जडावलेली होती.
धनुर्द्वितयमात्रात्मशून्यमध्यैकसेतुना । विभक्तं कल्पवातेन मत्तम् एकार्णवं यथा
दोन धनुष्यांच्या अंतरावर दोन सैन्ये उभी होती, मध्ये फक्त एक पूल होता, जणू कल्पनेच्या वाऱ्याने विभागलेले, आणि ते एकाच मोठ्या समुद्रासारखे उन्मत्त वाटत होते.
कार्यसङ्कटसंरम्भचिन्तापरवशेश्वरम् । रववद्भेककण्ठत्वग्भङ्गुरातुरहृद्गुहम्
कार्याच्या कठीण प्रसंगाची चिंता मनात घेऊन तो स्वामी अस्वस्थ झाला होता, त्याचे हृदय सूर्याखाली बेडकाच्या घशासारखे कमकुवत आणि बेचैन झाले होते.
प्राणसर्वस्वसन्न्याससोद्योगासङ्ख्यसैनिकम् । कर्णस्थसशरज्यौघत्यागोन्मुखधनुर्धरम्
असंख्य सैनिक जीव पणाला लावायला तयार होते, आणि धनुर्धारी कानाजवळ बाण लावून युद्धासाठी सज्ज उभे होते.
प्रहारपातसम्प्रेक्षानिस्स्पन्दासङ्ख्यसैनिकम् । अन्योऽन्योत्कटकाठिन्यभटभ्रूकुटिसङ्कटम्
असंख्य, हलचल न करणारे सैनिक, एकमेकांच्या वारांची पडझड पाहत होते. प्रत्येक योद्ध्याच्या कपाळावर ताठरता आणि तणाव दिसत होता, जणू काही ते पराक्रमात एकमेकांशी स्पर्धा करीत आहेत.
परस्परांससङ्घट्टकटुटाङ्कारकङ्कटम् । वीरयोधदुराधर्षभीरुप्रोज्झितकोटरम्
एकमेकांच्या अंगाचा जोरदार धडक आणि कवचाचा कडक आवाज ऐकू येत होता. हे वीर योद्धे निर्भय आणि हट्टी होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नव्हता.
मिथस्संस्थानकालोकमात्रसन्दिग्धजीवितम् । समस्ताङ्गरुहासक्तपांसुवृद्धाभमानवम्
त्यांचे जीव फक्त उभ्या असलेल्या जागेवर आणि समोर दिसणाऱ्या दृश्यावर अवलंबून होते, जणू काही क्षणाक्षणाला मृत्यू येईल अशी स्थिती. त्यांची शरीरं धुळीने माखलेली होती आणि ते वृद्ध माणसांसारखे दिसत होते.
पूर्वप्रहारसम्प्रेक्षाव्यग्रप्राणितया तया । संशान्तकल्लोलरवं निद्रामुद्रपुरोपमम्
पूर्वीच्या युद्धातील घाव पाहून तिचा श्वास वेगाने चालू लागला होता. आता लाटांचा गजर शांत झाला होता आणि ती जणू झोपेच्या मोहऱ्याने बंदिस्त झाल्यासारखी वाटत होती.
संशान्तशङ्खसङ्घाततूर्यनिर्ह्राददुन्दुभि । भूतलावशसंलीनसर्वपांसुपयोधरम्
शंख, झांज, नगारे आणि तुतारी यांचा गोंगाट शांत झाला होता आणि सगळीकडे पृथ्वीवर धूळ आणि रक्त पसरले होते.
पलायनपरैः पश्चात् त्यक्तम् अङ्गुलम् अङ्गुलम् । विसारिमकरव्यूहमत्स्यसंस्थाब्धिभासुरम्
पलायन करणाऱ्यांनी थोडं थोडं करून सोडलेली ती भूमी, मकरांसारख्या योद्ध्यांची उजळलेली शरीरं आणि विखुरलेल्या फौजा यांनी भरली होती.
पताकामञ्जरीपुञ्जवीजितद्रुमनायकम् । हास्तिकोत्तम्भितकरकाननीकृतखान्तरम्
पताका आणि झेंड्यांच्या घडांनी झाडांना झाकून टाकले होते, आणि हत्तींच्या उंचावलेल्या सोंडांनी जणू त्या रणभूमीत जंगलच निर्माण झाले होते.
तरत्तरलभापूरसपक्षसकलायुधम् । धमद् धम् इति शब्दैश् च श्वासोत्थैर् व्याप्तखान्तरम्
पक्ष्यांच्या फडफडणाऱ्या पंखांनी, शस्त्रांच्या आवाजांनी आणि 'धमधम' अशा गर्जनांनी आकाश भरून गेले होते, आणि श्वासांच्या गजराने सारा परिसर दुमदुमला होता.
चक्रव्यूहकराक्रान्तदुर्वृत्तसुभटासुरम् । गरुडव्यूहसंरम्भविवलन्नागसञ्चयम्
रथांच्या मांडणीने दुष्ट आणि शूर असुरांना घेरलं होतं, तर गरुड मांडणीच्या गोंधळाने नागांची फौज सैरावैरा झाली.
श्येनव्यूहाविभिन्नोग्रसन्निवेशोन्नमद्ध्वनि । अन्योऽन्यस्फोटनिष्पेषप्रपतच्छूरवृन्दकम्
श्येन मांडणीची तगडी रचना तुटली, तिच्या ओळी विस्कटल्या, आणि एकमेकांच्या धडका व आघातांनी शूर योद्ध्यांचे तुकडे खाली पडले.
विविधव्यूहविन्यासम् आन्तरारावभैरवम् । करप्रतोलनोल्लासमत्तमुद्गरमन्दिरम्
तेथे वेगवेगळ्या युद्धमांडण्या होत्या, आतून उठणाऱ्या भीषण गोंगाटाने भयाण वाटत होतं, आणि वीरांच्या जड गदांचे झंकारणं सभागृहात घुमत होतं.
कृष्णायुधांशुजालेन श्यामीकृतदिवाकरम् । अनिलाधूतशल्मीलशूत्कराभशरध्वनि
काळ्या शस्त्रांच्या जाळ्याने सूर्य काळवंडला होता, आणि वाऱ्याने शाल्मलीच्या झाडांना हलवल्यासारखा बाणांचा आवाज रणांगणात घुमत होता.
अनेककल्पकल्पान्तसधर्मम् इव संस्थितम् । प्रलयानिलसङ्क्षुब्धम् एकार्णवम् इवोत्थितम्
असं वाटलं जणू कित्येक कल्पांच्या शेवटीसारखं हे टिकून होतं, आणि प्रलयाच्या वाऱ्यांनी हलवलेल्या एकाच महासागरासारखं ते उफाळून आलं.
पातालकुहराक्षुब्धम् अन्धकारम् इवोत्थितम् । लोकालोकम् इवोन्मत्तनृत्तलोललसत्तटम् । महानरकसङ्घातं भित्त्वावनिम् इवोत्थितम्
ते पाताळाच्या गुहेतल्या गडद अंधारासारखं उसळून आलं, जग आणि जगाच्या सीमेजवळ वेड्यांच्या नृत्याने थरथरणाऱ्या तीरासारखं, आणि मोठ्या नरकांच्या गर्दीने पृथ्वी फोडून वर येतं तसं दिसलं.
आलोलकुन्तमुसुलासिपरश्वधांशुश्यामायमानम् इव सातपवारिपूरैः । एकार्णवं भुवनकोशम् इवाचिरेण कर्तुं समुद्यतम् अगाधम् अनन्तपूरैः
भाले, गदा, तलवार, कुऱ्हाड यांच्या गोंधळाने जणू काळोख पसरल्यासारखं वाटलं, आणि गरम पाण्याच्या पुरांनी लवकरच अख्ख्या जगाला एक अथांग महासागर करायला ते सज्ज झाल्यासारखं दिसलं.
भगवन् युद्धम् एतन् मे समासेन मनाग् वद । श्रुतिर् आह्लाद्यते श्रोतुर् यस्माद् एताभिर् उक्तिभिः
भगवंत, हे युद्ध थोडक्यात मला सांग, कारण तुझ्या बोलण्याने ऐकणाऱ्याचं मन आनंदित होतं.
अथ खे तत्र ते देव्यौ सङ्ग्रामं तद् अवेक्षितुम् । विमाने कल्पिते कान्ते रुद्धे रुरुहतुस् स्थिरे
तेव्हा आकाशात त्या दोन देव्या सुंदर, सजवलेल्या विमानात बसल्या आणि तो संग्राम पाहू लागल्या. ते विमान स्थिर आणि हलत नव्हते.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र लीलेशप्रतिपक्षतः । ताम्यन् सोढुम् अशक्तस् सन् दुःखव्यतिकरं रणे
इतक्यात, लीलेश्वराच्या विरोधकाला त्या युद्धातील तीव्र दुःख सहन होत नव्हते आणि तो त्रासून गळून पडू लागला.
प्रलयार्णवकल्लोल इवोत्पत्योद्भटो भटः । जहौ सानाव् इव शिलां भटस्योरसि मुद्गरम्
प्रलयाच्या समुद्रातील मोठ्या लाटेसारखा एक भयंकर योद्धा उठला आणि डोंगराच्या शिखरावरून दगड फेकावा तसा आपल्या शत्रूच्या छातीवर गदा फेकली.
अथ प्रवृत्तः प्रसभं प्रलयार्णवरंहसा । सेनयोश् शस्त्रसम्पातः किरन्न् अनलविद्युतः
मग प्रलयाच्या समुद्रासारख्या जोराने दोन्ही सैन्यांमध्ये शस्त्रांचा भीषण मारा सुरू झाला, जणू काही अग्नीच्या ज्वाळा आणि विजा उडत होत्या.