गोर् अर्थे ब्राह्मणस्यार्थे मित्रस्यार्थे च सन्मतिः । शरणागतयत्नेन मृतस् स्वर्गे विभूषणम्
गायीसाठी, ब्राह्मणासाठी, मित्रासाठी आणि चांगल्या हेतूसाठी जो शरण आलेल्यांचे रक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करतो, तो माणूस मेला की स्वर्गात शोभा मिळवतो.
परिपाल्य स्वदेशैकपालनीयस्थितिं सदा । राजा मृतस् तदर्थं यस् स वीरो वीरलोकभाक्
आपल्या देशाचे नेहमी रक्षण करावे, ही जबाबदारी पाळावी. जो राजा या कारणासाठी प्राण देतो, तो खरा वीर असतो आणि वीरांच्या लोकांत स्थान मिळवतो.
प्रजोपद्रवनिष्ठस्य यस्य राज्ञो ऽथवा प्रभोः । अर्थेन ये मृता युद्धे ते वै निरयगामिनः
ज्या राजाच्या किंवा स्वाम्याच्या मनात प्रजेला त्रास देण्याचा हेतू असतो, त्याच्यासाठी युद्धात मरण पावणारे नरकात जातात.
धर्म्यं यथा तथा युद्धं यदि स्यात् तद् इमां स्थितिम् । नाशयेयुर् अलं मत्ता येन लोकभयोज्झिताः
युद्ध धर्माच्या मार्गाने झाले, तर लोकांना भीतीपासून मुक्त करणारी ही व्यवस्था कोणत्याही विध्वंसाच्या नशेत असलेल्या लोकांनीही नष्ट करता येणार नाही.
यत्र यत्र हतश् शूरस् स्वर्ग्य इत्य् अधमोक्तयः । धर्म्यो योद्धा भवेच् छूर इत्य् एवं शास्त्रनिश्चयः
जिथे जिथे एखादा वीर मारला जातो, तिथे सामान्य लोक म्हणतात की तो स्वर्गात जातो; पण शास्त्रानुसार, फक्त धर्माने लढणारा खरा वीर असतो.
सदाचारवताम् अर्थे खड्गधारां सहन्ति ये । ते शूरा इति कथ्यन्ते शेषा डिम्बाहवाहताः
जे लोक सदाचारासाठी तलवारीचे धार सहन करतात, त्यांनाच खरे वीर म्हणतात; बाकीचे फक्त ढालीचा भार उचलणारे असतात.
तेषाम् अर्थे रणव्योम्नि तिष्ठन्त्य् उत्कण्ठिताशयाः । सुरीभूतमहासत्त्वदयितोत्कास् सुराङ्गनाः
अशा वीरांसाठी युद्धभूमीच्या आकाशात, देव झालेले महात्मे ज्यांच्या प्रिय आहेत त्या दिव्य स्त्रिया उत्कंठेने वाट पाहत उभ्या असतात.
विद्याधरीमधुरमन्थरगीतगर्भं मन्दारमाल्यवलनाकुलमानिनीकम् । विश्रान्तकान्तसुरसिद्धविमानपङ्क्ति व्योमोत्सवे रचितशोभम् इवोल्ललास
विद्याधरींच्या मधुर, मंद गाण्यांनी भरलेले, मंदारमाळांनी सजलेल्या, अभिमानाने नटलेल्या स्त्रियांनी वेढलेले आणि देव-सिद्धांच्या विमानांच्या रांगेने शोभलेले आकाशोत्सव जणू नाचतच आहे असे भासत होते.
अथ वीरवरोत्कण्ठनृत्यदप्सरसि स्थिता । लीला विलोकयाम् आस व्योम्नि विद्यान्वितावनौ
तेव्हा, वीरश्रेष्ठाच्या प्रतीक्षेत नृत्य करणाऱ्या अप्सरांसमोर, लीलाने, ज्ञानाने युक्त होऊन, आकाशात उभी राहून ते दृश्य पाहिले.
सुराष्ट्रमण्डले भर्तृपालिते वनमालिते । कस्मिंश्चिद् विततारण्ये द्वितीयाकाशभीषणे
सुराष्ट्र प्रदेशात, भर्तृपाल या राजाच्या राज्यात, दाट जंगलांनी वेढलेल्या एका विस्तीर्ण, भीषण अशा दुसऱ्या आकाशासारख्या अरण्यात हे घडत होते.
सेनाद्वितयम् अक्षुब्धं सौम्याब्धिद्वितयोपमम् । महारम्भघनं मत्तं स्थिरं राजद्वयान्वितम्
त्या ठिकाणी दोन सैन्ये, शांतपणे, जणू दोन सौम्य समुद्रांसारखी, मोठ्या थाटात, घनदाट, उन्मत्त आणि स्थिरपणे, प्रत्येकी एका राजाच्या नेतृत्वाखाली उभी होती.
युद्धसज्जं सुसन्नद्धसिद्धम् अग्निम् इवाहुतम् । पूर्वप्रहारसम्पातप्रेक्षाक्षुब्धाक्षिलक्षकम्
दोन्ही सैन्ये युद्धासाठी सज्ज, उत्तम प्रकारे शस्त्रबद्ध आणि पूर्णपणे तयार, जणू यज्ञात आहुती दिल्यावर पेटलेली अग्नी, अशी उभी होती; पहिल्या हल्ल्याची चाहूल लागताच त्यांचे डोळे अस्वस्थ झाले होते.
उद्यतामलनिस्त्रिंशधारासारब्रुडज्जनम् । कचत्परश्वधप्रासभिण्डिपालर्द्धिसङ्कुलम्
रणभूमीवर निर्लेप, तेजस्वी तलवारी म्यानातून बाहेर काढून योद्धे त्यांना फिरवत होते. आजूबाजूला चमकणारे कुऱ्हाडी, भाले, गदा आणि ढालींनी सगळीकडे गर्दी झाली होती.
गरुत्मत्पक्षविक्षुब्धवनसम्पातकम्पितम् । उद्यद्दिनकरालोककचत्कनककङ्कटम्
योद्ध्यांच्या धावण्याने जणू गरुडाच्या पंखांनी जंगल हलल्यासारखी जमीन थरथरत होती. उगवत्या सूर्याच्या प्रकाशात त्यांचे सोन्याचे कडे झळकत होते.
परस्परमुखालोककोपप्रोद्धासितायुधम् । अन्योऽन्यबद्धदृष्टित्वाच् चित्रभित्ताव् इवार्पितम्
एकमेकांच्या तोंडासमोर उभे राहून, रागाने शस्त्रे उचलली गेली होती. त्यांची नजर एकमेकांवर खिळली होती, जणू एखाद्या सुंदर भिंतीवर चित्र रंगवले आहे.
लेखामर्यादया दीर्घबद्धया स्थापितस्थिति । अनिवार्यमहाहार्यझाङ्काराश्रुतसङ्कथम्
त्यांच्या रांगा लांब ओढलेल्या रेषांनी ठरवलेल्या जागी ठाम उभ्या होत्या. सभोवतालच्या वातावरणात त्यांच्या एकत्र येण्याचा टाळता न येणारा, मोठ्या आवाजाचा गडगडाट भरून राहिला होता.
पूर्वप्रहारस्मयतश् चिरसंशान्तदुन्दुभि । निबद्धयोधसंस्थाननिश्चलानीकमन्थरम्
पहाटेच्या वेळी, मंद हसत, युद्धाचे नगारे केव्हाच शांत झाले होते. सैन्याची मांडणी तिथेच स्थिर आणि जडावलेली होती.
धनुर्द्वितयमात्रात्मशून्यमध्यैकसेतुना । विभक्तं कल्पवातेन मत्तम् एकार्णवं यथा
दोन धनुष्यांच्या अंतरावर दोन सैन्ये उभी होती, मध्ये फक्त एक पूल होता, जणू कल्पनेच्या वाऱ्याने विभागलेले, आणि ते एकाच मोठ्या समुद्रासारखे उन्मत्त वाटत होते.
कार्यसङ्कटसंरम्भचिन्तापरवशेश्वरम् । रववद्भेककण्ठत्वग्भङ्गुरातुरहृद्गुहम्
कार्याच्या कठीण प्रसंगाची चिंता मनात घेऊन तो स्वामी अस्वस्थ झाला होता, त्याचे हृदय सूर्याखाली बेडकाच्या घशासारखे कमकुवत आणि बेचैन झाले होते.
प्राणसर्वस्वसन्न्याससोद्योगासङ्ख्यसैनिकम् । कर्णस्थसशरज्यौघत्यागोन्मुखधनुर्धरम्
असंख्य सैनिक जीव पणाला लावायला तयार होते, आणि धनुर्धारी कानाजवळ बाण लावून युद्धासाठी सज्ज उभे होते.
प्रहारपातसम्प्रेक्षानिस्स्पन्दासङ्ख्यसैनिकम् । अन्योऽन्योत्कटकाठिन्यभटभ्रूकुटिसङ्कटम्
असंख्य, हलचल न करणारे सैनिक, एकमेकांच्या वारांची पडझड पाहत होते. प्रत्येक योद्ध्याच्या कपाळावर ताठरता आणि तणाव दिसत होता, जणू काही ते पराक्रमात एकमेकांशी स्पर्धा करीत आहेत.
परस्परांससङ्घट्टकटुटाङ्कारकङ्कटम् । वीरयोधदुराधर्षभीरुप्रोज्झितकोटरम्
एकमेकांच्या अंगाचा जोरदार धडक आणि कवचाचा कडक आवाज ऐकू येत होता. हे वीर योद्धे निर्भय आणि हट्टी होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नव्हता.
मिथस्संस्थानकालोकमात्रसन्दिग्धजीवितम् । समस्ताङ्गरुहासक्तपांसुवृद्धाभमानवम्
त्यांचे जीव फक्त उभ्या असलेल्या जागेवर आणि समोर दिसणाऱ्या दृश्यावर अवलंबून होते, जणू काही क्षणाक्षणाला मृत्यू येईल अशी स्थिती. त्यांची शरीरं धुळीने माखलेली होती आणि ते वृद्ध माणसांसारखे दिसत होते.
पूर्वप्रहारसम्प्रेक्षाव्यग्रप्राणितया तया । संशान्तकल्लोलरवं निद्रामुद्रपुरोपमम्
पूर्वीच्या युद्धातील घाव पाहून तिचा श्वास वेगाने चालू लागला होता. आता लाटांचा गजर शांत झाला होता आणि ती जणू झोपेच्या मोहऱ्याने बंदिस्त झाल्यासारखी वाटत होती.
संशान्तशङ्खसङ्घाततूर्यनिर्ह्राददुन्दुभि । भूतलावशसंलीनसर्वपांसुपयोधरम्
शंख, झांज, नगारे आणि तुतारी यांचा गोंगाट शांत झाला होता आणि सगळीकडे पृथ्वीवर धूळ आणि रक्त पसरले होते.
पलायनपरैः पश्चात् त्यक्तम् अङ्गुलम् अङ्गुलम् । विसारिमकरव्यूहमत्स्यसंस्थाब्धिभासुरम्
पलायन करणाऱ्यांनी थोडं थोडं करून सोडलेली ती भूमी, मकरांसारख्या योद्ध्यांची उजळलेली शरीरं आणि विखुरलेल्या फौजा यांनी भरली होती.
पताकामञ्जरीपुञ्जवीजितद्रुमनायकम् । हास्तिकोत्तम्भितकरकाननीकृतखान्तरम्
पताका आणि झेंड्यांच्या घडांनी झाडांना झाकून टाकले होते, आणि हत्तींच्या उंचावलेल्या सोंडांनी जणू त्या रणभूमीत जंगलच निर्माण झाले होते.
तरत्तरलभापूरसपक्षसकलायुधम् । धमद् धम् इति शब्दैश् च श्वासोत्थैर् व्याप्तखान्तरम्
पक्ष्यांच्या फडफडणाऱ्या पंखांनी, शस्त्रांच्या आवाजांनी आणि 'धमधम' अशा गर्जनांनी आकाश भरून गेले होते, आणि श्वासांच्या गजराने सारा परिसर दुमदुमला होता.
चक्रव्यूहकराक्रान्तदुर्वृत्तसुभटासुरम् । गरुडव्यूहसंरम्भविवलन्नागसञ्चयम्
रथांच्या मांडणीने दुष्ट आणि शूर असुरांना घेरलं होतं, तर गरुड मांडणीच्या गोंधळाने नागांची फौज सैरावैरा झाली.
श्येनव्यूहाविभिन्नोग्रसन्निवेशोन्नमद्ध्वनि । अन्योऽन्यस्फोटनिष्पेषप्रपतच्छूरवृन्दकम्
श्येन मांडणीची तगडी रचना तुटली, तिच्या ओळी विस्कटल्या, आणि एकमेकांच्या धडका व आघातांनी शूर योद्ध्यांचे तुकडे खाली पडले.