इत्य् उत्तमस्य स मुने रघुवंशकेतुर् आकर्ण्य वाक्यम् उचितार्थविलासगर्भम् । तत्याज खेदम् अभिगर्जति वारिवाहे बर्ही यथाभ्यनुमिताभिमतार्थसिद्धिः
म्हणून त्या ऋषींचे योग्य अर्थाने भरलेले आणि श्रेष्ठ हेतू असलेले शब्द ऐकून, रघुकुळाचा दीप त्याची चिंता सोडून दिली, जणू काही पावसाच्या आगमनाने मोर आनंदाने गर्जतो, कारण त्याच्या मनातील इच्छा पूर्ण होणार याची त्याला खात्री झाली.
इति पृष्टो मुनीन्द्रेण समाश्वास्य च राघवः । उवाच वचनं चारु धीरपूर्णार्थमन्थरम्
मग त्या ऋषींच्या प्रश्नावर आणि त्यांच्या दिलेल्या धीरावर, राघवाने शांत, अर्थपूर्ण आणि धीरगंभीर शब्दांत आपले मनोगत सांगितले.
भगवन् भवता पृष्टो यथावद् अधुना किल । कथयाम्य् अहम् अज्ञो ऽपि को लङ्घयति सद्वचः
भगवंत, आपण विचारले म्हणून मी माझ्या समजुतीनुसार सांगतो आहे, जरी मी अज्ञानी असलो तरी. सज्जनांचे बोल कोण दुर्लक्ष करील?
अहं तावद् अयं जातो निजे ऽस्मिन् पितृसद्मनि । क्रमेण वृद्धिं सम्प्राप्तः प्राप्तविद्यश् च संस्थितः
मी या माझ्या वडिलांच्या घरी जन्मलो, हळूहळू वाढलो, शिक्षण मिळवले आणि आता स्थिर झालो आहे.
ततस् सदाचारपरो भूत्वाहं मुनिनायक । विहृतस् तीर्थयात्रार्थम् उर्वीम् अम्बुधिमेखलाम्
मग मी चांगल्या वर्तनाला वाहून, ऋषीश्रेष्ठा, समुद्राने वेढलेल्या या पृथ्वीवर तीर्थयात्रेसाठी फिरलो.
एतावताथ कालेन संसारास्थाम् इमां मम । स्वविवेको जहारान्तर् ओघस् तटलताम् इव
या काळानंतर माझ्या स्वतःच्या विवेकाने माझ्या संसारातील आसक्तीला वाहून नेले, जसे पूर नदीच्या काठाला घेऊन जातो.
विवेकेन परीतात्मा तेनाहं तदनु स्वयम् । भोगनीरसया बुद्ध्या प्रविचारितवान् इदम्
माझ्या मनात विवेक जागा झाला आणि त्यामुळं मी स्वतःच या सगळ्यावर विचार केला. आता मनाला कुठल्याही भोगात गोडी उरली नव्हती.
किं नामेदं वत सुखं यो ऽयं संसारसंसृतिः । जायते मृतये लोको म्रियते जननाय च
खरंच, या जगाच्या फेरगतीत सुख म्हणावं असं काय आहे? लोक जन्म घेतात ते मरायला, आणि मरतात ते पुन्हा जन्म घ्यायला.
स्वस्थितास् सर्व एवेमे सचराचरचेष्टिताः । आपदां पतयः पापा भावा विभवभूमयः
हे सगळे जडजंगम व्यवहार आपापल्या जागीच आहेत; संकटांचे अधिपती, वाईट विचार आणि संपत्तीचे स्रोत हेही आपापल्या ठिकाणीच राहतात.
अयश्शलाकासदृशाः परस्परम् असङ्गिनः । श्लिष्यन्ते केवलं भावा मनःकल्पनया स्वया
अपयशाच्या काठ्या जशा एकमेकांशी न जोडलेल्या असतात, तसंच हे विचारही एकमेकांशी खरं तर जोडलेले नसतात; फक्त मनाच्या कल्पनेमुळंच ते एकत्र येतात.
मनस्समायत्तम् इदं जगद् आभोगि दृश्यते । मनश् चासद् इहाभाति केन स्मः परिमोहिताः
हे जग मनावर अवलंबून आहे म्हणून आपल्याला उपभोगायला मिळतं असं वाटतं; पण इथे मनच खऱ्या अर्थाने अस्तित्वात नाही असं भासतं—मग आपण इतके फसतोय ते कशामुळे?
असतैव वयं कष्टं विक्रीता मूढबुद्धयः । मृगतृष्णाम्भसा दूरे वने मुग्धमृगा इव
अरे, आपण खरंच दुर्दैवी आहोत—मोहाने फसलेली आपली बुद्धी, जणू काही खोटेपणात विकली गेली आहे; दूरच्या जंगलात मृगजळाच्या पाण्यासाठी भटकणाऱ्या गोंधळलेल्या हरणांसारखे आपण आहोत.
न केनचिच् च विक्रीता विक्रीता इव संस्थिताः । वत मूढा वयं सर्वे जानाना अपि शम्बरम्
कोणाच्याही हातून आपली विक्री झालेली नाही, पण आपण विकले गेल्यासारखेच वागत आहोत; खरंच, सत्य माहित असूनही आपण सगळेच गोंधळलेले आहोत.
किम् एतेषु प्रपञ्चेषु भोगा नाम सुदुर्भगाः । मुधैव हि वयं मोहात् संस्थिता बद्धभावनाः
या जगात जे सुख उपभोग म्हणतात, ते खरंच इतकं दुर्मिळ आहे का? आपण फुकटच, मोहामुळे, आपल्या कल्पनांच्या जाळ्यात अडकून राहिलो आहोत.
अज्ञाते बहुकालेन व्यर्थ एव वयं घने । मोहे निपतिता मुग्धाश् श्वभ्रे मुग्धमृगा इव
आपण खूप काळ अज्ञानात होतो, त्यामुळे आपले आयुष्य व्यर्थ गेले. आपण खोल मोहात पडून, गोंधळलेल्या अवस्थेत आहोत, जणू काही एखाद्या खड्ड्यात अडकलेल्या निरागस प्राण्यासारखे.
किं मे राज्येन किं भोगैः को ऽहं किम् इदम् आगतम् । यन् मिथ्यैवास्तु तन् मिथ्या कस्य नाम किम् आगतम्
माझ्यासाठी राज्याचा किंवा सुखांचा काय उपयोग? मी कोण आहे, आणि हे सगळं नक्की काय आहे? जे खोटं आहे ते तसेच राहू दे, कारण प्रत्यक्षात कोणालाच काहीच मिळालेलं नाही.
एवं विमृशतो ब्रह्मन् सर्वेष्व् एव ततो मम । भावेष्व् अरतिर् आयाता पथिकस्य मरुष्व् इव
हे ब्राह्मण, अशा प्रकारे विचार करताना मला सर्व गोष्टींमध्ये रस उरलेला नाही, जसं एखाद्या प्रवाशाला वाळवंटात काहीच आकर्षण वाटत नाही.
तद् एतद् भगवन् ब्रूहि किम् इदं परिनश्यति । किम् इदं जायते भूयः किम् इदं परिवर्धते
म्हणून, भगवंत, कृपया सांगा—नेमकं काय नष्ट होतं, काय पुन्हा जन्म घेतं, आणि काय वाढतं व बदलतं?
जरामरणम् आपच् च जननं सम्पदस् तथा । आविर्भावतिरोभावैर् विवर्तन्ते पुनः पुनः
वृद्धापकाळ, मृत्यू, जन्म आणि संपत्ती — या सगळ्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा दिसतात आणि नाहीशा होतात, असेच सतत फिरत राहतात.
भावैस् तैर् एव तैर् एव तुच्छैर् वयम् इमे किल । पश्य जर्जरतां नीता वातैर् इव गिरिद्रुमाः
ही जी क्षणभंगुर स्थिती आहे, त्यामुळं आपण आणि इतर लोक थकून जातो — पाहा, जसं डोंगरावरची झाडं वार्याने झिजतात, तसं आपलंही होतं.
अचेतना इव जनाः पवनैः प्राणनामभिः । ध्वनन्तस् संस्थिता व्यर्थं यथा कीचकवेणवः
माणसं जणू काही शुद्ध नसलेल्या अवस्थेत, श्वास नावाच्या वार्याने सतत हलती राहतात, जसं वार्याने वाजणाऱ्या रिकाम्या कांसाच्या काठींचा व्यर्थ आवाज होतो तसं.
शाम्यतीदं कथं दुःखम् इति तप्तो ऽस्मि चिन्तया । जरद्द्रुम इवोग्रेण कोटरस्थेन वह्निना
हे दुःख कसं थांबेल, या विचाराने मी फारच व्याकुळ झालो आहे — जसं एखादं जुने झाड आतल्या प्रचंड आगीत होरपळतं तसं.
संसारदुःखपाषाणनीरन्ध्रहृदयो ऽप्य् अहम् । निजलोकभयाद् एव गलद्बाष्पैर् न रोदिमि
संसाराच्या दुःखाने माझं हृदय जणू काही दगडासारखं बंद झालं आहे, तरीही मी रडत नाही, कारण माझ्या लोकांचा भीतीमुळे माझे अश्रू थांबले आहेत.
शून्यमन्मुखवृत्तीस् तु शुष्करोदननीरसाः । विवेक एव हृत्संस्थो ममैकान्तेषु पश्यति
माझं तोंड ओके, वागणं रिकामं, डोळ्यातले अश्रू सुकलेले आणि भावनाशून्य आहेत; फक्त विवेकच हृदयात एकट्याने मला पाहतो.
भृशं मुह्यामि संस्मृत्य भावाभावमयीं स्थितिम् । दारिद्र्येणेव सुभगो दूरे संसारचिन्तया
अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांचा विचार आठवला की मी फारच गोंधळतो, जणू एखादा भाग्यवान माणूस दारिद्र्यापासून दूर असूनही संसाराच्या चिंता त्याला सतावतात.
मोहयन्ति मनोवृत्तिं खण्डयन्ति गुणान् अलम् । दुःखजालं प्रयच्छन्ति विप्रलम्भपराश् श्रियः
विलगीकरणासाठी लागलेली श्रीमंती मनाला फसवते, गुण नष्ट करते आणि दुःखाचं जाळं पसरवते.
चिन्तानिचयवक्राणि नानन्दाय धनानि मे । सम्प्रसूतकलत्राणि गृहाण्य् उग्रापदां यथा
माझ्या धनात चिंता आणि काळजीचं ओझं असतं, त्यामुळे त्यात मला काहीही आनंद मिळत नाही. मिळवलेल्या बायका आणि घरं, हे सुद्धा जणू काही भयंकर सापळ्यासारखंच वाटतात.
विविधदोषदशापरिचिन्तनैस् सततभङ्गुरकारणकल्पितैः । मम न निर्वृतिम् एति मनो मुने निगडितस्य यथा वनहस्तिनः
हे मुनी, माझं मन कधीच शांत राहत नाही, कारण ते नेहमीच विविध दोष आणि क्षणभंगुर कारणांबद्दल विचार करत राहतं, जणू काही जंगली हत्तीला साखळदंडात बांधून ठेवल्यासारखं.
खलाः काले काले निशि निशितमोहैकमिहिकागतालोके लोके विषयहठचौरास् सुचतुराः । प्रवृत्ताः प्रोद्युक्ता दिशि दिशि विवेकैकहरणे रणे शक्तास् तेषां वदत विबुधाः के ऽद्य सुभटाः
प्रत्येक वेळी, प्रत्येक क्षणी, रात्रीच्या अंधारात, या जगात इंद्रियांची चोरं अत्यंत चतुराईने फिरतात आणि विवेक लुबाडण्यात पटाईत असतात. सांगा पाहू, ज्ञानीहो, आज या लढाईत खरे शूरवीर कोण आहेत?
इयम् अस्मिन् विनोदाय संसारे परिकल्पिता । श्रीर् मुने परिमोहाय सापि नूनम् अनर्थदा
हे मुनी, या संसारात ही श्री फक्त करमणुकीसाठी निर्माण केलेली आहे. पण खरी पाहता, ती मनाला फसवते आणि नक्कीच दुःखच देते.