महाप्रलयसम्पत्तौ सूर्यार्चिर्विद्रुताश्रयाः । प्रवृत्ता गलितुं केचित् तापे हिमकणा यथा
महाप्रलयाच्या वेळी, काही जीव सूर्याच्या किरणांनी विखुरले गेलेले असतात आणि ते उष्णतेमुळे हिमकण विरघळावेत तसे विरघळू लागतात.
आकल्पं निपतन्त्य् एव केचिद् अप्राप्तभूमयः । यावद् विशीर्य जायन्ते तथासंविन्मयाः किल
काहींना आपले ठरलेले स्थान मिळत नाही, म्हणून ते दीर्घकाळ पडतच राहतात. अखेरीस ते पूर्णपणे विखुरले की, पुन्हा केवळ चैतन्यरूपाने जन्म घेतात, असे सांगितले जाते.
स्तब्धा एव स्थिताः केचित् केषोण्डुकम् इवाम्बरे । वायोस् स्पन्दा इवाभान्ति तथाप्रोदितसम्पदः
काही जण अगदी स्थिर राहतात, जणू आकाशात तरंगणारा केसाचा गोळा. त्यांचे नशीब वाऱ्याच्या लहरीसारखे दिसते, असेच ते प्रकट होते.
आचाराद् वेदशास्त्राणाम् अन्य एवान्यथोदितः । आरम्भो विततो ऽन्येषाम् अनित्थं संस्थितक्रमः
वेदशास्त्रांच्या आचरणामुळे काहींसाठी वेगळा मार्ग सांगितला आहे; काहींच्या जीवनाची सुरुवात लांबलेली असते आणि त्यांची जीवनक्रमाची मांडणीही वेगळी असते.
केचिद् ब्रह्मादिपुरुषाः केचिद् विष्ण्वादिसर्गपाः । केचिच् चान्ये प्रजानाथाः केचिन् निर्नाथजन्तवः
काही ब्रह्मा आणि इतरांसारखे आहेत, काही विष्णू आणि इतर सृष्टीकर्त्यांसारखे आहेत; काही प्रजांचे स्वामी आहेत, तर काहींना कुठलाही स्वामी नाही.
केचिद् विचित्रसर्गेशाः केचित् तिर्यङ्मयान्तराः । केचिद् एकार्णवापूर्णा जलेतरविवर्जिताः
काही अद्भुत सृष्टींचे अधिपती आहेत, काही प्राणीस्वरूपात आहेत; काही एकाच महासागराने भरलेले आहेत, ज्यात पाणी किंवा दुसरे काहीही नाही.
केचिच् छिलाङ्गनिष्पिण्डाः केचित् क्रिमिपथान्तराः । केचिद् देवमया एव केचिन् नरमयान्तराः
काही फक्त दगड किंवा धातूचे गुठळे आहेत, काही किड्यांच्या वाटेत आहेत; काही पूर्णपणे देवमूर्तीचे आहेत, तर काही अर्धवट मानवस्वरूपात आहेत.
केचिन् नित्यान्धकाराढ्यास् तथाशीलितजन्तवः । केचिन् मषकसम्पूर्णा उडुम्बरफलश्रियः
काही कायम अंधाराने वेढलेले आहेत आणि तिथे असेच जीव राहतात; काही ठिकाणी माशांच्या झुंडी भरलेल्या आहेत आणि ते उंबराच्या फळासारख्या शोभेने युक्त आहेत.
नित्यं शून्यान्तराः केचिच् छून्यस्पन्दात्मजन्तवः । सर्गेण तादृशेनान्ये पूर्णा ये ऽस्मद्धियाम् इह । कल्पनाम् अपि नायान्ति व्योममूकाचला इव
काही जीव नेहमीच आतून रिकामे असतात, त्यांच्या अस्तित्वाचा मूळ आधार त्या शून्यतेच्या शांततेतूनच येतो. तर काही इथे आपल्याला पूर्ण वाटतात, पण त्यांना अशा शून्यतेची कल्पनाही येत नाही, जणू आकाशातले गप्प डोंगर.
तादृगन्तरम् एतेषां महाकाशं ततस् स्थितम् । आजीवितं प्रयच्छद्भिर् विष्ण्वाद्यैर् यन् न दीयते
त्यांच्या आत अशी एक मोठी विशालता आहे, जेथे अगदी विष्णू आणि इतर देवसुद्धा, जे जीवन देतात, तेही पोहोचू शकत नाहीत.
प्रत्येकम् अण्डगोलस्य स्थितः कड्ढकरत्नवत् । भूताकृष्टिकरो भागः पार्थिवस् स स्वभावतः
प्रत्येक ब्रह्मांडाच्या गर्भात, पृथ्वीचा एक भाग असतो, जो त्याच्या स्वभावानेच चुंबकासारखा सर्व तत्त्वांना आपल्याकडे खेचतो, जसा एखादा रत्न लोखंडाकडे ओढ घेतो.
यस् सर्गविभवो ऽस्माकं धियाम् अविषयस् ततः । तज्जगत्कथने शक्तिर् न ममास्ति महामते
ही सृष्टीची जी सुरुवात आहे, ती आपल्या मनाच्या आवाक्याबाहेर आहे; म्हणून, हे महाज्ञानी, त्या जगाचे वर्णन करण्याची माझ्यात शक्ती नाही.
भीमान्धकारगहने सुमहत्य् अरण्ये नृत्यन्त्य् अदर्शितपरस्परम् एव मत्ताः । यक्षा यथा प्रवितते परमाम्बरे ऽन्तर् एवं स्फुरन्ति सुबहूनि महाजगन्ति
जसा एखाद्या घनदाट अरण्यात, घनदाट अंधारात, मद्यधुंद यक्ष एकमेकांना न दिसता नाचत असतात, तसंच त्या परम आकाशात असंख्य मोठी जगं आपोआप प्रकट होतात आणि चमकत राहतात.
एवम् आकलयन्त्यौ ते निर्गत्य जगतो निजम् । अन्तःपुरं ददृशतुर् झगितीव विनिद्रिते
अशा प्रकारे विचार करत ते दोघं त्या जगातून बाहेर पडले आणि आपलं राजवाडं पाहिलं, जणू काही एखादं शहर गाढ झोपेत शांत पडलेलं असावं.
स्थितपुष्पभरापूर्णमहाराजमहाशवम् । शवपार्श्वोपविष्टान्तश्चित्तलीलाशरीरकम्
त्यांनी फुलांच्या हारांनी मढवलेला मोठा राजाचा मृतदेह पाहिला, आणि त्या मृतदेहाजवळच मनाच्या खेळासारखं सूक्ष्म शरीर बसलेलं होतं.
घनरात्रितयाल्पाल्पमहानिद्रजनाकुलम् । धूपचन्दनकर्पूरकुङ्कुमामोदमन्थरम्
ती जागा तीन गडद रात्रींच्या खोल झोपेने ग्रासलेल्या लोकांनी भरलेली होती, आणि वातावरणात धूप, चंदन, कापूर आणि केशराचा मंद सुवास दरवळत होता.
तम् आलोक्य पुनर् भर्तुस् संसारं गन्तुम् आदृता । पपात लीला सङ्कल्पदेहेनात्रैव तन्नभः
तीने त्याला पाहिल्यावर, आपल्या पतीच्या संसारात पुन्हा जाण्याची तीव्र इच्छा मनात धरून, लीला केवळ संकल्पाने तयार झालेल्या आपल्या देहासह, इथेच त्या आकाशात पडली.
विवेश भर्तृसङ्कल्पसंसारं कञ्चिद् आततम् । संसारावरणं भित्त्वा भित्त्वा ब्रह्माण्डकर्परम्
ती आपल्या पतीच्या संकल्पातून निर्माण झालेल्या त्या विस्तीर्ण संसारात शिरली, आणि संसाराचं आवरण व ब्रह्मांडाचं कवच फोडत आत गेली.
प्राप सार्धं तया देव्या पुनर् आवरणान्वितम् । ब्रह्माण्डमण्डपं स्फारं तं प्रविश्य तथा जवात्
त्या देवीसोबत तिने पुन्हा एकदा त्या विशाल ब्रह्मांडमंडपात प्रवेश केला, जो आता पुन्हा आच्छादित झाला होता, आणि पूर्वीप्रमाणेच ती वेगाने त्यात शिरली.
ददर्श भर्तृसङ्कल्पजगज् जम्बालपल्वलम् । सा हंसी शैलकमलं तमोजलदपङ्किलम्
तीने आपल्या पतीच्या संकल्पातून निर्माण झालेलं जग पाहिलं, ते अगदी गढूळ दलदलीसारखं होतं—जसं एखाद्या हंसाला अज्ञानाच्या काळ्या पाण्याने मळलेलं पर्वतकमळ दिसतं.
देव्यौ विविशतुस् तत् ते व्योम व्योमात्मके जगत् । ब्रह्माण्डे ऽन्तर् यथा पक्वमृदुबिल्वं पिपीलिके
त्या दोन देव्या त्या आकाशात आणि आकाशस्वरूप जगात, ब्रह्मांडाच्या आत, जणू पिकलेल्या बेलात मुंगी जशी छिद्रातून शिरते तशा शिरल्या.
तत्र लोकान्तराण्य् अद्रीन् अन्तरिक्षम् अतीत्य ते । प्रापतुर् भूतलं शैलमण्डलाम्भोधिसङ्कुलम्
तेथे, त्या दोघींनी इतर लोक, पर्वत आणि आकाशमध्य भाग पार करून, पर्वतरांगा आणि समुद्रांनी भरलेल्या पृथ्वीवर पोहोचल्या.
मेरुणालङ्कृतं जम्बुद्वीपं नवदलोदरम् । तत्राथ भारते वर्षे लीलानाथस्य मण्डलम्
त्यांना मेरू पर्वताने सुशोभित, नवदल असलेला जंबूद्वीप दिसला; तिथे, भारत देशात, लीलानाथाचे राज्य होते.
एतस्मिन्न् अन्तरे तस्मिन् मण्डले मण्डितावनौ । चक्रे ऽवस्कन्दनं कश्चित् सीमान्तोद्रिक्तभूमिपः
त्या वेळेस, त्या प्रदेशात, सुंदर झालेल्या भूमीवर, सीमारेषेपर्यंत पसरलेल्या राज्याचा एक राजा विजयाचा एक कृत्य करीत होता.
तेन सङ्ग्रामसंरम्भप्रेक्षार्थं समुपागतैः । त्रैलोक्यभूतैस् तद् व्योम बभूवात्यन्तसङ्कटम्
त्या युद्धाच्या उत्साहाचा पाहायला तीनही लोकांतील सर्व जीव एकत्र आले होते, त्यामुळे आकाश अगदीच गच्च भरून गेले होते.
अशङ्कितागते ते तु देव्यौ ददृशतुर् नभः । नभश्चरगणाक्रान्तम् अम्बुदैर् इव मालितम्
त्या दोन्ही राण्या निर्भयपणे आल्या आणि त्यांनी आकाशात देवांच्या झुंडी पाहिल्या, जणू काही ढगांनी सजवलेले आकाश होते.
सिद्धचारणगन्धर्वगणविद्याधरान्वितम् । शूरग्रहणसंरब्धस्वर्गलोकाप्सरोवृतम्
त्या आकाशात सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि विद्याधर भरले होते, आणि स्वर्गलोकातील अप्सरा शूरांना पकडायला उत्सुक होऊन सभोवताली उभ्या होत्या.
रक्तमांसमुखोन्नृत्यद्भूतरक्षःपिशाचकम् । वृष्टिपुष्पभरापूर्णहस्तविद्याधराङ्गनम्
तेथे भुते, राक्षस आणि पिशाच्च तोंडात रक्त व मांस घेऊन नाचत होते, आणि विद्याधर स्त्रियांच्या हातातून फुलांची वर्षाव होत होती.
वेतालयक्षकुम्भाण्डैर् द्वन्द्वालोकनसादरैः । आयुधापातरक्षार्थगृहीताद्रितटैर् वृतम्
त्या ठिकाणी वेताळ, यक्ष आणि कुम्भांड यांनी सभोवताली वेढा घातला होता, ते सर्वजण द्वंद्वयुद्ध पाहताना आदराने पाहत होते. तसेच, शस्त्रांचा मारा टाळण्यासाठी डोंगरांच्या कड्या पकडून उभे होते.
अस्त्रमार्गनभोभागविद्रवद्भूतमण्डलम् । स्वर्गार्हशूरानयनव्यग्रेन्द्रभटभासुरम्
आकाशात शस्त्रांचा वर्षाव होत होता आणि भूतांचे झुंड घाबरून पळत होते. त्या ठिकाणी स्वर्गाला शोभेल असे शूरवीर आणि इंद्राचे तेजस्वी सैनिक यांच्यामुळे सर्वत्र प्रकाश पसरला होता.