अस्वतन्त्राः प्रधावन्ति पदार्थास् सर्व एव यत् । ब्रह्माण्डं पार्थिवं भागं तद् अधश् शून्यम् अन्यथा
सर्व वस्तू स्वतंत्रपणे वागत नाहीत; ब्रह्मांडातला पृथ्वीचा भाग 'खाली' असं म्हणतात, पण त्याच्या पलीकडे सगळं रिकामंच आहे.
पिपीलिकानाम् भ्रमतां व्योम्नि वर्तुललोष्टके । दशदिक्कम् अधःपादाः पृष्ठम् ऊर्ध्वम् उदाहृतम्
आकाशात फिरणाऱ्या गोल मातीच्या गोळ्यावर मुंग्या भटकताना, त्यांच्यासाठी दहा दिशा असतात—पाय जिथे तिथे 'खाली', पाठ जिथे तिथे 'वर' असं समजतात.
वृक्षवल्मीकजालेन केषाञ्चिद् धृदि भूतलम् । सेन्द्वर्कामरदैत्येन वेष्टितं व्योम निर्मलम्
काही लोकांच्या मनात जणू झाडांच्या आणि मुंग्यांच्या वारुळांच्या जाळ्यांनी ही पृथ्वी झाकली आहे; आणि निरभ्र आकाशाला सूर्य, चंद्र, देव आणि दैत्य यांनी वेढले आहे.
सम्भूतं मरुभूतेन सग्रामपुरपर्वतम् । इदङ्कल्पम् अलूनेन पक्वाक्षोटम् इव त्वचा
हे जग, ज्यात खेडी, शहरे आणि डोंगर आहेत, वाळवंटासारख्या तत्त्वातून निर्माण झाले आहे आणि ते जणू पिकलेल्या हरड्याच्या सालाने पूर्णपणे वेढले आहे.
यथा विन्ध्यवनाभोगे प्रस्फुरन्ति करेणवः । तथा तस्मिन् पराभोगे ब्रह्माण्डत्रसरेणवः
जसे विंध्याच्या जंगलात हत्ती मुक्तपणे वावरतात, तसे त्या परम विस्तारात ब्रह्मांडांच्या नद्या वाहत असतात.
तस्मिन् सर्वं ततस् सर्वं तत् सर्वं सर्वतश् च तत् । तच् च सर्वमयं नित्यं तथा तद् अणुकं प्रति
त्या एकाच ठिकाणी सर्व काही आहे; सर्व काही तिथूनच उत्पन्न होते; तेच सर्वत्र आहे आणि तेच नेहमी सर्वत्र व्यापून राहते, अगदी लहान कणातही.
शुद्धबोधमये तस्मिन् परमालोकवारिधौ । अजस्रम् एत्य गच्छन्ति ब्रह्माण्डाख्यास् तरङ्गकाः
त्या शुद्ध चेतनेच्या, परम तेजाच्या महासागरात, ब्रह्मांड नावाच्या लाटा सतत येतात आणि विरून जातात.
अन्तश्शून्यास् स्थिताः केचित् सकल्पक्षयरात्रयः । तरङ्गा इव तोयाब्धौ प्रोह्यन्ते शून्यतार्णवे
काही लाटा आतून रिकाम्या असतात, जणू सर्व संकल्पांचा नाश झालेल्या रात्रीसारख्या, त्या पाण्याच्या सागरातील लाटांसारख्या शून्यतेच्या महासागरात मिसळून जातात.
केषाञ्चिद् अन्तः कल्पान्तः प्रवृत्तो घर्घरारवः । न श्रुतो ऽन्यैर् न च ज्ञातस् स्वभावरसनाकुलैः
काहींच्या अंतःकरणात कल्पाचा शेवट झाला की घरघर असा आवाज उठतो, पण ज्यांचे मन त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावात गुंतलेले आहे, त्यांना तो आवाज ऐकू येत नाही किंवा कळतही नाही.
अन्येषां प्रथमारम्भेषूद्बुभूषा विजृम्भते । सर्गसंसिक्तबीजानां कोशे ऽङ्कुरलता यथा
इतरांच्या मनात सृष्टीच्या सुरुवातीलाच प्रकट होण्याची इच्छा उमटते, जशी ओलसर बीजातून अंकुर फुटतो.
महाप्रलयसम्पत्तौ सूर्यार्चिर्विद्रुताश्रयाः । प्रवृत्ता गलितुं केचित् तापे हिमकणा यथा
महाप्रलयाच्या वेळी, काही जीव सूर्याच्या किरणांनी विखुरले गेलेले असतात आणि ते उष्णतेमुळे हिमकण विरघळावेत तसे विरघळू लागतात.
आकल्पं निपतन्त्य् एव केचिद् अप्राप्तभूमयः । यावद् विशीर्य जायन्ते तथासंविन्मयाः किल
काहींना आपले ठरलेले स्थान मिळत नाही, म्हणून ते दीर्घकाळ पडतच राहतात. अखेरीस ते पूर्णपणे विखुरले की, पुन्हा केवळ चैतन्यरूपाने जन्म घेतात, असे सांगितले जाते.
स्तब्धा एव स्थिताः केचित् केषोण्डुकम् इवाम्बरे । वायोस् स्पन्दा इवाभान्ति तथाप्रोदितसम्पदः
काही जण अगदी स्थिर राहतात, जणू आकाशात तरंगणारा केसाचा गोळा. त्यांचे नशीब वाऱ्याच्या लहरीसारखे दिसते, असेच ते प्रकट होते.
आचाराद् वेदशास्त्राणाम् अन्य एवान्यथोदितः । आरम्भो विततो ऽन्येषाम् अनित्थं संस्थितक्रमः
वेदशास्त्रांच्या आचरणामुळे काहींसाठी वेगळा मार्ग सांगितला आहे; काहींच्या जीवनाची सुरुवात लांबलेली असते आणि त्यांची जीवनक्रमाची मांडणीही वेगळी असते.
केचिद् ब्रह्मादिपुरुषाः केचिद् विष्ण्वादिसर्गपाः । केचिच् चान्ये प्रजानाथाः केचिन् निर्नाथजन्तवः
काही ब्रह्मा आणि इतरांसारखे आहेत, काही विष्णू आणि इतर सृष्टीकर्त्यांसारखे आहेत; काही प्रजांचे स्वामी आहेत, तर काहींना कुठलाही स्वामी नाही.
केचिद् विचित्रसर्गेशाः केचित् तिर्यङ्मयान्तराः । केचिद् एकार्णवापूर्णा जलेतरविवर्जिताः
काही अद्भुत सृष्टींचे अधिपती आहेत, काही प्राणीस्वरूपात आहेत; काही एकाच महासागराने भरलेले आहेत, ज्यात पाणी किंवा दुसरे काहीही नाही.
केचिच् छिलाङ्गनिष्पिण्डाः केचित् क्रिमिपथान्तराः । केचिद् देवमया एव केचिन् नरमयान्तराः
काही फक्त दगड किंवा धातूचे गुठळे आहेत, काही किड्यांच्या वाटेत आहेत; काही पूर्णपणे देवमूर्तीचे आहेत, तर काही अर्धवट मानवस्वरूपात आहेत.
केचिन् नित्यान्धकाराढ्यास् तथाशीलितजन्तवः । केचिन् मषकसम्पूर्णा उडुम्बरफलश्रियः
काही कायम अंधाराने वेढलेले आहेत आणि तिथे असेच जीव राहतात; काही ठिकाणी माशांच्या झुंडी भरलेल्या आहेत आणि ते उंबराच्या फळासारख्या शोभेने युक्त आहेत.
नित्यं शून्यान्तराः केचिच् छून्यस्पन्दात्मजन्तवः । सर्गेण तादृशेनान्ये पूर्णा ये ऽस्मद्धियाम् इह । कल्पनाम् अपि नायान्ति व्योममूकाचला इव
काही जीव नेहमीच आतून रिकामे असतात, त्यांच्या अस्तित्वाचा मूळ आधार त्या शून्यतेच्या शांततेतूनच येतो. तर काही इथे आपल्याला पूर्ण वाटतात, पण त्यांना अशा शून्यतेची कल्पनाही येत नाही, जणू आकाशातले गप्प डोंगर.
तादृगन्तरम् एतेषां महाकाशं ततस् स्थितम् । आजीवितं प्रयच्छद्भिर् विष्ण्वाद्यैर् यन् न दीयते
त्यांच्या आत अशी एक मोठी विशालता आहे, जेथे अगदी विष्णू आणि इतर देवसुद्धा, जे जीवन देतात, तेही पोहोचू शकत नाहीत.
प्रत्येकम् अण्डगोलस्य स्थितः कड्ढकरत्नवत् । भूताकृष्टिकरो भागः पार्थिवस् स स्वभावतः
प्रत्येक ब्रह्मांडाच्या गर्भात, पृथ्वीचा एक भाग असतो, जो त्याच्या स्वभावानेच चुंबकासारखा सर्व तत्त्वांना आपल्याकडे खेचतो, जसा एखादा रत्न लोखंडाकडे ओढ घेतो.
यस् सर्गविभवो ऽस्माकं धियाम् अविषयस् ततः । तज्जगत्कथने शक्तिर् न ममास्ति महामते
ही सृष्टीची जी सुरुवात आहे, ती आपल्या मनाच्या आवाक्याबाहेर आहे; म्हणून, हे महाज्ञानी, त्या जगाचे वर्णन करण्याची माझ्यात शक्ती नाही.
भीमान्धकारगहने सुमहत्य् अरण्ये नृत्यन्त्य् अदर्शितपरस्परम् एव मत्ताः । यक्षा यथा प्रवितते परमाम्बरे ऽन्तर् एवं स्फुरन्ति सुबहूनि महाजगन्ति
जसा एखाद्या घनदाट अरण्यात, घनदाट अंधारात, मद्यधुंद यक्ष एकमेकांना न दिसता नाचत असतात, तसंच त्या परम आकाशात असंख्य मोठी जगं आपोआप प्रकट होतात आणि चमकत राहतात.
एवम् आकलयन्त्यौ ते निर्गत्य जगतो निजम् । अन्तःपुरं ददृशतुर् झगितीव विनिद्रिते
अशा प्रकारे विचार करत ते दोघं त्या जगातून बाहेर पडले आणि आपलं राजवाडं पाहिलं, जणू काही एखादं शहर गाढ झोपेत शांत पडलेलं असावं.
स्थितपुष्पभरापूर्णमहाराजमहाशवम् । शवपार्श्वोपविष्टान्तश्चित्तलीलाशरीरकम्
त्यांनी फुलांच्या हारांनी मढवलेला मोठा राजाचा मृतदेह पाहिला, आणि त्या मृतदेहाजवळच मनाच्या खेळासारखं सूक्ष्म शरीर बसलेलं होतं.
घनरात्रितयाल्पाल्पमहानिद्रजनाकुलम् । धूपचन्दनकर्पूरकुङ्कुमामोदमन्थरम्
ती जागा तीन गडद रात्रींच्या खोल झोपेने ग्रासलेल्या लोकांनी भरलेली होती, आणि वातावरणात धूप, चंदन, कापूर आणि केशराचा मंद सुवास दरवळत होता.
तम् आलोक्य पुनर् भर्तुस् संसारं गन्तुम् आदृता । पपात लीला सङ्कल्पदेहेनात्रैव तन्नभः
तीने त्याला पाहिल्यावर, आपल्या पतीच्या संसारात पुन्हा जाण्याची तीव्र इच्छा मनात धरून, लीला केवळ संकल्पाने तयार झालेल्या आपल्या देहासह, इथेच त्या आकाशात पडली.
विवेश भर्तृसङ्कल्पसंसारं कञ्चिद् आततम् । संसारावरणं भित्त्वा भित्त्वा ब्रह्माण्डकर्परम्
ती आपल्या पतीच्या संकल्पातून निर्माण झालेल्या त्या विस्तीर्ण संसारात शिरली, आणि संसाराचं आवरण व ब्रह्मांडाचं कवच फोडत आत गेली.
प्राप सार्धं तया देव्या पुनर् आवरणान्वितम् । ब्रह्माण्डमण्डपं स्फारं तं प्रविश्य तथा जवात्
त्या देवीसोबत तिने पुन्हा एकदा त्या विशाल ब्रह्मांडमंडपात प्रवेश केला, जो आता पुन्हा आच्छादित झाला होता, आणि पूर्वीप्रमाणेच ती वेगाने त्यात शिरली.
ददर्श भर्तृसङ्कल्पजगज् जम्बालपल्वलम् । सा हंसी शैलकमलं तमोजलदपङ्किलम्
तीने आपल्या पतीच्या संकल्पातून निर्माण झालेलं जग पाहिलं, ते अगदी गढूळ दलदलीसारखं होतं—जसं एखाद्या हंसाला अज्ञानाच्या काळ्या पाण्याने मळलेलं पर्वतकमळ दिसतं.