पृथिव्यप्तेजसाम् अत्र नभस्वन्नभसोर् अपि । यथोत्तरं दशगुणान् अतीत्यावरकान् क्षणात्
इथे पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा आणि आकाश — प्रत्येक पुढील तत्त्व मागील तत्त्वापेक्षा दहा पट श्रेष्ठ आहे आणि क्षणातच खालच्या तत्त्वांना मागे टाकते.
ददर्श परमाकाशं तत् प्रमाणविवर्जितम् । तथा ततं जगद् इदं यथा तत्राणुमात्रकम्
त्याने त्या सर्वोच्च आकाशाचे दर्शन घेतले, जे मोजमापाला न येणारे आहे, आणि त्या आकाशात हे संपूर्ण जग अगदी कणासारखे पसरलेले दिसले.
तादृक्षावरणान् सर्गान् ब्रह्माण्डेषु ददर्श सा । कोटिशस् स्फुरिता व्योम्नि त्रसरेणुर् इवातपे
तिला त्या ब्रह्मांडांमध्ये असे अनेक आवरणयुक्त सृष्टीचे दर्शन झाले, ज्या आकाशात सूर्यप्रकाशात चमकणाऱ्या धुळीच्या कणांसारख्या असंख्य दिसत होत्या.
महाकाशमहाम्भोधौ महाशून्यत्ववारिणि । महाचिद्द्रवभावोत्थान् बुद्बुदान् अर्बुदक्रमान्
त्या महान आकाशाच्या महासागरात, त्या महान शून्यतेच्या पाण्यात, तिला महान चैतन्याच्या प्रवाहातून निर्माण झालेले फुग्यांसारखे आणि समूहांसारखे अनेक बुडबुडे दिसले.
कांश्चिद् आपततो ऽधस्तात् कांश्चिच् चोपरि गच्छतः । कांश्चित् तिर्यग्गतीन् अन्यान् स्थितान् स्तब्धान् स्वसंविदा
काही जण खाली पडताना दिसतात, काही वर चढताना, काही बाजूने जातात, तर काही आपल्याच जाणिवेत स्थिर राहतात.
यत्र यत्रोदिता संविद् येषां येषां यथा यथा । तत्र तत्रोदितं रूपं तेषां तेषां तथा तथा
ज्यांच्या ज्या ठिकाणी आणि जशी जशी जागरूकता प्रकट होते, तिथे तिथे आणि तशीच तशी त्यांची रूपं दिसतात.
न चैव तत्र नामोर्ध्वं नाधो न च गमागमाः । अन्यद् एव पदं किञ्चिद् अस्मद्देहागमं हि तत्
पण तिथे खरे तर वरखालीपणा नाही, येणं-जाणंही नाही; ते काही वेगळंच स्थिती आहे, कारण ते आपल्या देहाचं प्रकट होणं आहे.
उत्पद्योत्पद्यते तत्र स्वयं संवित् स्वभावतः । स्वसङ्कल्पैश् शमं याति बालसङ्कल्पजालवत्
तिथे जागरूकता आपोआप उगवत राहते; आपल्या कल्पनांनी ती शांत होते, जशी लहान मुलांच्या कल्पनांचा गुंता आपोआप मिटतो.
किम् अधस् स्यात् किम् ऊर्ध्वं स्यात् किं तिर्यक् तत्र भासुरे । इति ब्रूहि मम ब्रह्मन्न् इहैव यदि न स्थितिः
या तेजस्वी अवकाशात खाली काय, वर काय, आणि बाजूला काय असू शकतं? ब्रह्मन्, जर इथे खरंच कुठेही स्थिर स्थान नाही, तर मला सांग.
ससर्वावरणान्य् अत्र महत्य् अन्तविवर्जिते । ब्रह्मणो ऽण्डानि भासन्ते व्योम्नि केशोण्डुको यथा
या विशाल, अनंत अवकाशात ब्रह्मदेवाची सर्व आवरणांनी वेढलेली अंडं आकाशातल्या फुग्यांसारखी चमकत आहेत.
अस्वतन्त्राः प्रधावन्ति पदार्थास् सर्व एव यत् । ब्रह्माण्डं पार्थिवं भागं तद् अधश् शून्यम् अन्यथा
सर्व वस्तू स्वतंत्रपणे वागत नाहीत; ब्रह्मांडातला पृथ्वीचा भाग 'खाली' असं म्हणतात, पण त्याच्या पलीकडे सगळं रिकामंच आहे.
पिपीलिकानाम् भ्रमतां व्योम्नि वर्तुललोष्टके । दशदिक्कम् अधःपादाः पृष्ठम् ऊर्ध्वम् उदाहृतम्
आकाशात फिरणाऱ्या गोल मातीच्या गोळ्यावर मुंग्या भटकताना, त्यांच्यासाठी दहा दिशा असतात—पाय जिथे तिथे 'खाली', पाठ जिथे तिथे 'वर' असं समजतात.
वृक्षवल्मीकजालेन केषाञ्चिद् धृदि भूतलम् । सेन्द्वर्कामरदैत्येन वेष्टितं व्योम निर्मलम्
काही लोकांच्या मनात जणू झाडांच्या आणि मुंग्यांच्या वारुळांच्या जाळ्यांनी ही पृथ्वी झाकली आहे; आणि निरभ्र आकाशाला सूर्य, चंद्र, देव आणि दैत्य यांनी वेढले आहे.
सम्भूतं मरुभूतेन सग्रामपुरपर्वतम् । इदङ्कल्पम् अलूनेन पक्वाक्षोटम् इव त्वचा
हे जग, ज्यात खेडी, शहरे आणि डोंगर आहेत, वाळवंटासारख्या तत्त्वातून निर्माण झाले आहे आणि ते जणू पिकलेल्या हरड्याच्या सालाने पूर्णपणे वेढले आहे.
यथा विन्ध्यवनाभोगे प्रस्फुरन्ति करेणवः । तथा तस्मिन् पराभोगे ब्रह्माण्डत्रसरेणवः
जसे विंध्याच्या जंगलात हत्ती मुक्तपणे वावरतात, तसे त्या परम विस्तारात ब्रह्मांडांच्या नद्या वाहत असतात.
तस्मिन् सर्वं ततस् सर्वं तत् सर्वं सर्वतश् च तत् । तच् च सर्वमयं नित्यं तथा तद् अणुकं प्रति
त्या एकाच ठिकाणी सर्व काही आहे; सर्व काही तिथूनच उत्पन्न होते; तेच सर्वत्र आहे आणि तेच नेहमी सर्वत्र व्यापून राहते, अगदी लहान कणातही.
शुद्धबोधमये तस्मिन् परमालोकवारिधौ । अजस्रम् एत्य गच्छन्ति ब्रह्माण्डाख्यास् तरङ्गकाः
त्या शुद्ध चेतनेच्या, परम तेजाच्या महासागरात, ब्रह्मांड नावाच्या लाटा सतत येतात आणि विरून जातात.
अन्तश्शून्यास् स्थिताः केचित् सकल्पक्षयरात्रयः । तरङ्गा इव तोयाब्धौ प्रोह्यन्ते शून्यतार्णवे
काही लाटा आतून रिकाम्या असतात, जणू सर्व संकल्पांचा नाश झालेल्या रात्रीसारख्या, त्या पाण्याच्या सागरातील लाटांसारख्या शून्यतेच्या महासागरात मिसळून जातात.
केषाञ्चिद् अन्तः कल्पान्तः प्रवृत्तो घर्घरारवः । न श्रुतो ऽन्यैर् न च ज्ञातस् स्वभावरसनाकुलैः
काहींच्या अंतःकरणात कल्पाचा शेवट झाला की घरघर असा आवाज उठतो, पण ज्यांचे मन त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावात गुंतलेले आहे, त्यांना तो आवाज ऐकू येत नाही किंवा कळतही नाही.
अन्येषां प्रथमारम्भेषूद्बुभूषा विजृम्भते । सर्गसंसिक्तबीजानां कोशे ऽङ्कुरलता यथा
इतरांच्या मनात सृष्टीच्या सुरुवातीलाच प्रकट होण्याची इच्छा उमटते, जशी ओलसर बीजातून अंकुर फुटतो.
महाप्रलयसम्पत्तौ सूर्यार्चिर्विद्रुताश्रयाः । प्रवृत्ता गलितुं केचित् तापे हिमकणा यथा
महाप्रलयाच्या वेळी, काही जीव सूर्याच्या किरणांनी विखुरले गेलेले असतात आणि ते उष्णतेमुळे हिमकण विरघळावेत तसे विरघळू लागतात.
आकल्पं निपतन्त्य् एव केचिद् अप्राप्तभूमयः । यावद् विशीर्य जायन्ते तथासंविन्मयाः किल
काहींना आपले ठरलेले स्थान मिळत नाही, म्हणून ते दीर्घकाळ पडतच राहतात. अखेरीस ते पूर्णपणे विखुरले की, पुन्हा केवळ चैतन्यरूपाने जन्म घेतात, असे सांगितले जाते.
स्तब्धा एव स्थिताः केचित् केषोण्डुकम् इवाम्बरे । वायोस् स्पन्दा इवाभान्ति तथाप्रोदितसम्पदः
काही जण अगदी स्थिर राहतात, जणू आकाशात तरंगणारा केसाचा गोळा. त्यांचे नशीब वाऱ्याच्या लहरीसारखे दिसते, असेच ते प्रकट होते.
आचाराद् वेदशास्त्राणाम् अन्य एवान्यथोदितः । आरम्भो विततो ऽन्येषाम् अनित्थं संस्थितक्रमः
वेदशास्त्रांच्या आचरणामुळे काहींसाठी वेगळा मार्ग सांगितला आहे; काहींच्या जीवनाची सुरुवात लांबलेली असते आणि त्यांची जीवनक्रमाची मांडणीही वेगळी असते.
केचिद् ब्रह्मादिपुरुषाः केचिद् विष्ण्वादिसर्गपाः । केचिच् चान्ये प्रजानाथाः केचिन् निर्नाथजन्तवः
काही ब्रह्मा आणि इतरांसारखे आहेत, काही विष्णू आणि इतर सृष्टीकर्त्यांसारखे आहेत; काही प्रजांचे स्वामी आहेत, तर काहींना कुठलाही स्वामी नाही.
केचिद् विचित्रसर्गेशाः केचित् तिर्यङ्मयान्तराः । केचिद् एकार्णवापूर्णा जलेतरविवर्जिताः
काही अद्भुत सृष्टींचे अधिपती आहेत, काही प्राणीस्वरूपात आहेत; काही एकाच महासागराने भरलेले आहेत, ज्यात पाणी किंवा दुसरे काहीही नाही.
केचिच् छिलाङ्गनिष्पिण्डाः केचित् क्रिमिपथान्तराः । केचिद् देवमया एव केचिन् नरमयान्तराः
काही फक्त दगड किंवा धातूचे गुठळे आहेत, काही किड्यांच्या वाटेत आहेत; काही पूर्णपणे देवमूर्तीचे आहेत, तर काही अर्धवट मानवस्वरूपात आहेत.
केचिन् नित्यान्धकाराढ्यास् तथाशीलितजन्तवः । केचिन् मषकसम्पूर्णा उडुम्बरफलश्रियः
काही कायम अंधाराने वेढलेले आहेत आणि तिथे असेच जीव राहतात; काही ठिकाणी माशांच्या झुंडी भरलेल्या आहेत आणि ते उंबराच्या फळासारख्या शोभेने युक्त आहेत.
नित्यं शून्यान्तराः केचिच् छून्यस्पन्दात्मजन्तवः । सर्गेण तादृशेनान्ये पूर्णा ये ऽस्मद्धियाम् इह । कल्पनाम् अपि नायान्ति व्योममूकाचला इव
काही जीव नेहमीच आतून रिकामे असतात, त्यांच्या अस्तित्वाचा मूळ आधार त्या शून्यतेच्या शांततेतूनच येतो. तर काही इथे आपल्याला पूर्ण वाटतात, पण त्यांना अशा शून्यतेची कल्पनाही येत नाही, जणू आकाशातले गप्प डोंगर.
तादृगन्तरम् एतेषां महाकाशं ततस् स्थितम् । आजीवितं प्रयच्छद्भिर् विष्ण्वाद्यैर् यन् न दीयते
त्यांच्या आत अशी एक मोठी विशालता आहे, जेथे अगदी विष्णू आणि इतर देवसुद्धा, जे जीवन देतात, तेही पोहोचू शकत नाहीत.