एकनिष्ठा समिच्छाकगोमयेन्धनसञ्चये । म्लानकम्बलसंवीतसिरालक्षा सगात्रिका
तिच्या सगळ्या इच्छा गायीच्या शेणाचे लाकूड आणि इंधन गोळा करण्यातच गुंतलेल्या असतात; अंगावर फाटका, फिका कंबळा असतो, आणि जड ओझी वाहून तिच्या अंगावर खुणा पडलेल्या असतात.
तर्णकीकर्णजाहस्थक्रिमिनिष्कासतत्परा । गृहशाकवनासेकसत्वरा गृहकर्मणां
ती कान, केस आणि हातातून किडे काढण्यात नेहमीच व्यस्त असते; घरासाठी रानभाजी आणायला धावपळ करते आणि घरकामातच सतत गुंतलेली असते.
नीलतीरतरङ्गाक्ततृणतर्पिततर्णका । प्रतिक्षणं गृहद्वारकृतचन्दनवर्णका
ती निळ्या नदीच्या लाटांनी ओले झालेले गवत गुरांना खाऊ घालते आणि प्रत्येक वेळी घराच्या दारावर चंदनाचा लेप लावते.
नीत्यर्थं गृहभृत्यानां सादिनां कृतवाच्यता । मर्यादानियमाद् अब्धिवेलेवानिशम् अच्युता
ती नेहमी घरातील नोकर आणि जनावरांच्या हितासाठी बोलायला तयार असते, आणि नियम व मर्यादा पाळण्यात कधीही ढळत नाही, जणू काही समुद्राला थांबवणाऱ्या किनाऱ्यासारखी.
जीर्णपर्णसवर्णैककर्णदोलाधिरूढया । कष्टतापजराभीतजीवभृत्येव चिह्निता
तिच्या एका कानात जुन्या, पानासारख्या रंगाच्या कुंडलाची झुलती हालचाल दिसते, आणि कष्ट व वाढत्या वयाने थकलेल्या नोकरासारखी ती आयुष्यातील त्रास व भीतीची खूण स्वतःमध्ये बाळगते.
इत्य् उक्त्वा सञ्चरन्ती सा शिखरिग्रामकोटरे । सञ्चरन्त्यास् सरस्वत्या दर्शयाम् आस सा स्वयम्
असे म्हणून ती डोंगरातील गावाच्या कपारीत भटकू लागली; तिला भटकताना सरस्वती स्वतः तिच्यासमोर प्रकट झाली.
इयं मे पाटलाषण्डमण्डिता पुष्पवाटिका । इयं मे पुष्पितोद्यानमण्डपाकारवाटिका
ही माझी फुलांनी सजलेली, पाटलाच्या झाडांनी भरलेली बाग आहे; ही माझी फुलांनी बहरलेली, उद्यानासारखी मंडपवजा बाग आहे.
इयं पुष्करिणीतीरद्रुमग्रथिततर्णका । इयं सा कर्णिकानाम्नी तर्णिका भुक्तपर्णिका
ही कमळाच्या तलावाच्या काठी, झाडांनी आणि हिरवळीने वेढलेली जागा माझी आहे; ही कर्णिका नावाची तरणिका आहे, जिची पाने खाल्ली गेली आहेत.
इयं सा मेदसा क्षीणा वराकी जलहारिका । अद्याष्टमं दिनं बाष्पपूर्णाक्षी परिरोदिति
ही बिचारी, मेद कमी झाल्याने आणि पाणी न मिळाल्याने अशक्त झालेली माझी आहे; आज आठवा दिवस आहे, ती डोळ्यांत पाणी आणून रडत आहे.
इह देवि मया प्रोक्तम् इहोषितम् इह स्थितम् । इह सुप्तम् इहातीतम् इदं दत्तम् इहाहृतम्
देवी, इथे मी बोललो, राहिलो, थांबलो; इथे झोपलो, वेळ घालवला, दिलं आणि घेतलं.
एष मे ज्येष्ठशर्माख्यः पुत्रो रोदिति मन्दिरे । एषा मे जङ्गले धेनुर् दोघ्द्री चरति शाद्वलम्
हा माझा मोठा मुलगा, ज्याचं नाव शर्म आहे, घरात रडतोय; ही माझी गाय, कुरणात गवत खात फिरतेय आणि जंगलात दूध देतेय.
गृहे ऽवसन्नं दाहाय रूक्षं क्षारविधूसरम् । स्वं देहम् इह पञ्चाख्यं पश्येमं प्रघनं मम
घरात जळण्यासाठी ठेवलेलं, कोरडं आणि क्षाराच्या धुळीने माखलेलं, हे माझं 'पंच' नावाचं जड शरीर बघा.
तुम्बीलताभिर् उग्राभिस् तृष्णाभिर् इव वेष्टितम् । महानसस्थानम् इदं मम देहम् इवापरम्
या स्वयंपाकघरात, कडू तुरट वेलींनी जसं तहान वेढते तसं वेढलेलं, हे माझं दुसरं शरीरच आहे असं वाटतं.
एते रोदनताम्राक्षा बन्धवो भुवि बन्धनम् । अङ्गदार्पितरुद्राक्षा आहरन्त्य् अनलेन्धनम्
हे माझे नातेवाईक, रडून डोळे लाल झालेले, या जगात बंधनासारखे आहेत; अंगावर रुद्राक्ष घातलेले जे आहेत, ते अग्नीला लाकूड आणतात.
अनारतं शिलाकच्छगुच्छाच्छोटनकारिभिः । तरङ्गैस् तुङ्गिताकारस्पृष्टतीरलतादलैः
त्या नदीचे काठ कायम दगडांच्या आणि शिंपल्यांच्या गटांनी आपटले जातात, आणि उंच लाटांनी किनाऱ्यावरील वेलींवरील पानांना स्पर्श केला जातो.
शीकराकीर्णपर्यन्तशाद्वलस्थलवेल्लितैः । शिलाफलहकास्फालफेनिलोत्फालशीकरैः
त्या काठावर पाण्याचे तुषार, डोलणारे हिरवे गवताचे तुकडे, आणि दगड, फळे, शिंपले यांची एकमेकांवर आपटून तयार झालेली फेसाची फेक पसरलेली आहे.
तुषारीकृतमध्याह्नदिवाकरकरोत्करैः । फुल्लपुष्पोत्करासारप्रदानोत्कतटद्रुमैः
दुपारच्या सूर्यकिरणांनी जणू काही गारठा पसरल्यासारखे पाणी चमकत असते, आणि काठावर फुलांनी लगडलेली झाडे फुलांचे घोस देण्यासाठी उत्सुक असतात.
विद्रुमैर् इव सङ्क्रान्तफुल्लकिंशुककान्तिभिः । व्याप्तया पुष्पराशीनां समुल्लासनकारिभिः
फुललेल्या किंशुकाच्या झाडांची लाल छटा जणू प्रवाळासारखी भासते, आणि फुलांचे ढीग आनंदाने फुलून सगळीकडे पसरलेले असतात.
उह्यमानफलापूरसुव्यग्रग्रामबालया । महाकलकलावर्तसक्तया ग्राम्यकुल्यया
गावातील मुले भरपूर फळे गोळा करण्यात दंग असतात, आणि गावाच्या ओढ्यातील मोठ्या गोंगाटाच्या भोवऱ्यात गुंतून वाहून जातात.
वेष्टितस् तरलास्फालजलधौततलोपमः । घनपत्त्रतरुच्छत्त्रच्छायासततशीतलः
पाण्याने धुतलेल्या आणि वेगाने फिरणाऱ्या काठांनी वेढलेला, दाट पानांच्या झाडांच्या सावलीत नेहमीच गारवा असतो.
अयम् आलक्ष्यते पुष्पलतावलनसुन्दरः । ललद्गुलुच्छकच्छन्नगवाक्षो गृहमण्डपः
इथे फुलांनी बहरलेल्या वेलींनी सुंदर झालेला, झाडांच्या फांद्यांनी झाकलेली खिडकी असलेला घराचा मंडप दिसतो.
अत्र मे संस्थितो भर्ता जीवाकाशलवाकृतिः । चतुस्समुद्रपर्यन्तमेखलाया भुवः पतिः
इथेच माझे स्वामी आहेत, ज्यांचे रूप जणू जिवंत आकाशाच्या कणासारखे आहे, आणि जे चार समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीचे अधिपती आहेत.
आस्मृतं पूर्वम् एतेन किलासीद् अभिवाञ्छितम् । शीघ्रं स्याम् इव राजेति तीव्रसंवेगधर्मिणा
याआधी त्याला हे फारच मनापासून हवं होतं — 'मी लवकर राजा व्हावं' अशी तीव्र इच्छा त्याच्या मनात होती.
दिनैर् अष्टभिर् एवासौ तेन राज्यं समृद्धिमत् । चिरकालप्रत्ययदं प्राप्तवान् परमेश्वरि
परमेश्वरी, फक्त आठ दिवसांत त्याने त्या इच्छेमुळे भरभराटीचं राज्य मिळवलं, जे साधारणपणे खूप वर्षांनी मिळतं.
अत्रासौ भर्तृजीवो मे गृहे व्योम्नि स्थितो नृपः । अदृश्यः खे यथा वायुर् आमोदो वा यथानिले
इथेच माझ्या पतीचं जीवात्मा, राजा, माझ्या घरात आकाशात जसा वारा किंवा वाऱ्यात जशी सुवास असते तसा अदृश्यपणे राहिला.
इहैवाङ्गुष्ठमात्रान्ते तद् व्योम्नीव पदं स्थितम् । मद्भर्तृराज्यं मम तु गतं योजनकोटिताम्
इथेच अंगठ्याएवढ्या जागेत ते राज्य जणू आकाशात स्थिरावलं होतं; पण माझ्या पतीचं राज्य मात्र दहा कोटी योजनांपर्यंत पसरलं होतं.
आवां खम् एव तत् खं च भर्तृराज्यं ममेश्वरि । पूर्णं सहस्रैश् शैलानाम् अहो मायेयम् आतता
आपण दोघीही म्हणजे आकाशच आहोत, आणि माझ्या पतीचं राज्यसुद्धा आकाशच आहे, हे ईश्वरी. तरीही तिथे हजारो डोंगरांनी भरलेलं दिसतं — अहो, ही माया किती अद्भुत आहे!
तद् देवि भर्तुर् निकटं पुनर् गन्तुं ममेप्सितम् । तद् एहि तत्र गच्छावः किं दूरं व्यवसायिनाम्
देवी, मला आता पुन्हा पतीच्या जवळ जायचं आहे. चल, आपण तिकडे जाऊ या — ठरवलेल्यांसाठी अंतर काय अडथळा आहे?
इत्य् उक्त्वा प्रणता देवीं सा प्रविश्याशु मण्डपम् । विहङ्गीव तया सार्धं पुप्लुवे ऽसिनिभं नभः
असं म्हणून तिने देवीला वंदन केलं आणि पटकन मंडपात गेली. मग त्या दोघी मिळून, पक्ष्यासारख्या, तलवारीसारख्या काळ्या आकाशात उडाल्या.
भिन्नाञ्जनचयप्रख्यं सौम्यैकार्णवसुन्दरम् । नारायणाङ्गसदृशं भृङ्गपृष्ठामलछविम्
ते आकाश काळ्या काजळाच्या ढगांनी विभागल्यासारखं दिसत होतं, एकच शांत समुद्र त्याला शोभा देत होता, नारायणाच्या देहासारखं, आणि भुंगेच्या पाठीसारखी स्वच्छ चमक त्यात होती.