तत्र ते पेततुर् देव्यौ ग्रामे ऽन्तश्शीतलात्मनि । भोगमोक्षश्रियौ शान्ते पुंसीव विदितात्मनि
त्या गावात त्या दोन देव्या शीतल अंतःकरण असलेल्या देहात अवतरल्या, जणू काही भोग आणि मुक्ती या दोन संपत्ती शांत, स्वतःला ओळखणाऱ्या पुरुषाच्या मनात उतरतात.
कालेनैतावता लीला तेनाभ्यासेन साभवत् । शुद्धज्ञानैकदेहत्वात् त्रिकालामलदर्शिनी
काळाच्या ओघात, त्या सरावामुळे लीलेला शुद्ध ज्ञानस्वरूप देह मिळाला आणि ती त्रिकाळ स्पष्टपणे पाहू शकणारी झाली.
अथ सस्मार सर्वास् ताः प्राक्तनीस् संसृतेर् गतीः । स्वास् स्वयं स्वरसेनैव प्राग्जन्ममरणादिकाः
मग तिने आपल्या स्वाभाविक प्रेरणेने, पूर्वजन्मातील सर्व जन्ममृत्यू आणि संसारातील वाटा आठवून काढल्या.
देवि देशम् इमं दृष्ट्वा त्वत्प्रसादात् स्मराम्य् अहम् । इह तत् प्राक्तनं सर्वं चेष्टितं वेष्टितान्तरम्
देवी, तुझ्या कृपेने हे स्थान पाहून मला इथले सगळे जुने घडलेले प्रसंग, प्रत्येक कृती आणि त्या त्या वेळी असलेली परिस्थिती आठवते.
इहाभूवम् अहं जीर्णा सिरालाङ्गी कृशासिता । ब्राह्मणी शुष्कदर्भाग्रभेदरूक्षकरोदरा
इथे मी एक वृद्ध बाई होते, ज्यांचे हातपाय सडपातळ आणि काळे होते. मी एक ब्राह्मणाची बायको होते, ज्यांचे हात आणि पोट कोरड्या दरभ गवत कापताना खरखरीत झाले होते.
भर्तुः कुलकरी भार्या दोहमन्थानशोभिनी । माता सकलपुत्राणाम् अतिथीनां प्रियङ्करी
मी घराच्या कर्त्याची पत्नी होते, लोणी काढण्यात पटाईत होते, सर्व मुलांची आई होते आणि पाहुण्यांना आनंद देणारी होते.
देवद्विजसतां भक्ता सिक्ताङ्गी घृतगोरसैः । गर्गरीचरुकुम्भादिभाण्डोपस्करशोधिनी
मी देव, ब्राह्मण आणि सज्जन यांची भक्त होते. माझे अंग तूप आणि दूध यांनी ओलावलेले असे. मी गडगडी, चरू, कुंभ अशा भांड्यांची नेहमी स्वच्छता करत असे.
नित्यम् अन्नलवाक्तैककाचकम्बुप्रकोष्ठका । जामातृदुहितृभ्रातृपितृमातृप्रपूजिनी
मी नेहमी अन्न, मीठ, एकच वस्त्र, पाण्याचा कलश आणि साठवणीच्या खोलीत गुंतलेली असे. मी जावई, मुली, भाऊ, वडील आणि आई यांचा मान राखत असे.
आदेहं सद्मवृत्त्यैव प्रक्षीणदिनयामिनी । वाचं चिरं चिरम् इति वदन्त्य् अनिशम् आकुला
घरातील कामधंद्याने आणि दिवस-रात्र ओलांडून शरीर थकलेले असताना, ती बिचारी एकाच गोष्टीचे शब्द वारंवार, सारखेच, काळजीने उच्चारत राहते.
काहं क इव संसार इति स्वप्ने ऽप्य् असङ्कथा । जाया श्रोत्रियमूढस्य तादृशस्यैव दुर्धियः
मी कोण? हा संसार काय? असे प्रश्न त्या अज्ञानी, भ्रमित गृहस्थाच्या पत्नीच्या मनात कधीच येत नाहीत, अगदी स्वप्नातही नाहीत.
एकनिष्ठा समिच्छाकगोमयेन्धनसञ्चये । म्लानकम्बलसंवीतसिरालक्षा सगात्रिका
तिच्या सगळ्या इच्छा गायीच्या शेणाचे लाकूड आणि इंधन गोळा करण्यातच गुंतलेल्या असतात; अंगावर फाटका, फिका कंबळा असतो, आणि जड ओझी वाहून तिच्या अंगावर खुणा पडलेल्या असतात.
तर्णकीकर्णजाहस्थक्रिमिनिष्कासतत्परा । गृहशाकवनासेकसत्वरा गृहकर्मणां
ती कान, केस आणि हातातून किडे काढण्यात नेहमीच व्यस्त असते; घरासाठी रानभाजी आणायला धावपळ करते आणि घरकामातच सतत गुंतलेली असते.
नीलतीरतरङ्गाक्ततृणतर्पिततर्णका । प्रतिक्षणं गृहद्वारकृतचन्दनवर्णका
ती निळ्या नदीच्या लाटांनी ओले झालेले गवत गुरांना खाऊ घालते आणि प्रत्येक वेळी घराच्या दारावर चंदनाचा लेप लावते.
नीत्यर्थं गृहभृत्यानां सादिनां कृतवाच्यता । मर्यादानियमाद् अब्धिवेलेवानिशम् अच्युता
ती नेहमी घरातील नोकर आणि जनावरांच्या हितासाठी बोलायला तयार असते, आणि नियम व मर्यादा पाळण्यात कधीही ढळत नाही, जणू काही समुद्राला थांबवणाऱ्या किनाऱ्यासारखी.
जीर्णपर्णसवर्णैककर्णदोलाधिरूढया । कष्टतापजराभीतजीवभृत्येव चिह्निता
तिच्या एका कानात जुन्या, पानासारख्या रंगाच्या कुंडलाची झुलती हालचाल दिसते, आणि कष्ट व वाढत्या वयाने थकलेल्या नोकरासारखी ती आयुष्यातील त्रास व भीतीची खूण स्वतःमध्ये बाळगते.
इत्य् उक्त्वा सञ्चरन्ती सा शिखरिग्रामकोटरे । सञ्चरन्त्यास् सरस्वत्या दर्शयाम् आस सा स्वयम्
असे म्हणून ती डोंगरातील गावाच्या कपारीत भटकू लागली; तिला भटकताना सरस्वती स्वतः तिच्यासमोर प्रकट झाली.
इयं मे पाटलाषण्डमण्डिता पुष्पवाटिका । इयं मे पुष्पितोद्यानमण्डपाकारवाटिका
ही माझी फुलांनी सजलेली, पाटलाच्या झाडांनी भरलेली बाग आहे; ही माझी फुलांनी बहरलेली, उद्यानासारखी मंडपवजा बाग आहे.
इयं पुष्करिणीतीरद्रुमग्रथिततर्णका । इयं सा कर्णिकानाम्नी तर्णिका भुक्तपर्णिका
ही कमळाच्या तलावाच्या काठी, झाडांनी आणि हिरवळीने वेढलेली जागा माझी आहे; ही कर्णिका नावाची तरणिका आहे, जिची पाने खाल्ली गेली आहेत.
इयं सा मेदसा क्षीणा वराकी जलहारिका । अद्याष्टमं दिनं बाष्पपूर्णाक्षी परिरोदिति
ही बिचारी, मेद कमी झाल्याने आणि पाणी न मिळाल्याने अशक्त झालेली माझी आहे; आज आठवा दिवस आहे, ती डोळ्यांत पाणी आणून रडत आहे.
इह देवि मया प्रोक्तम् इहोषितम् इह स्थितम् । इह सुप्तम् इहातीतम् इदं दत्तम् इहाहृतम्
देवी, इथे मी बोललो, राहिलो, थांबलो; इथे झोपलो, वेळ घालवला, दिलं आणि घेतलं.
एष मे ज्येष्ठशर्माख्यः पुत्रो रोदिति मन्दिरे । एषा मे जङ्गले धेनुर् दोघ्द्री चरति शाद्वलम्
हा माझा मोठा मुलगा, ज्याचं नाव शर्म आहे, घरात रडतोय; ही माझी गाय, कुरणात गवत खात फिरतेय आणि जंगलात दूध देतेय.
गृहे ऽवसन्नं दाहाय रूक्षं क्षारविधूसरम् । स्वं देहम् इह पञ्चाख्यं पश्येमं प्रघनं मम
घरात जळण्यासाठी ठेवलेलं, कोरडं आणि क्षाराच्या धुळीने माखलेलं, हे माझं 'पंच' नावाचं जड शरीर बघा.
तुम्बीलताभिर् उग्राभिस् तृष्णाभिर् इव वेष्टितम् । महानसस्थानम् इदं मम देहम् इवापरम्
या स्वयंपाकघरात, कडू तुरट वेलींनी जसं तहान वेढते तसं वेढलेलं, हे माझं दुसरं शरीरच आहे असं वाटतं.
एते रोदनताम्राक्षा बन्धवो भुवि बन्धनम् । अङ्गदार्पितरुद्राक्षा आहरन्त्य् अनलेन्धनम्
हे माझे नातेवाईक, रडून डोळे लाल झालेले, या जगात बंधनासारखे आहेत; अंगावर रुद्राक्ष घातलेले जे आहेत, ते अग्नीला लाकूड आणतात.
अनारतं शिलाकच्छगुच्छाच्छोटनकारिभिः । तरङ्गैस् तुङ्गिताकारस्पृष्टतीरलतादलैः
त्या नदीचे काठ कायम दगडांच्या आणि शिंपल्यांच्या गटांनी आपटले जातात, आणि उंच लाटांनी किनाऱ्यावरील वेलींवरील पानांना स्पर्श केला जातो.
शीकराकीर्णपर्यन्तशाद्वलस्थलवेल्लितैः । शिलाफलहकास्फालफेनिलोत्फालशीकरैः
त्या काठावर पाण्याचे तुषार, डोलणारे हिरवे गवताचे तुकडे, आणि दगड, फळे, शिंपले यांची एकमेकांवर आपटून तयार झालेली फेसाची फेक पसरलेली आहे.
तुषारीकृतमध्याह्नदिवाकरकरोत्करैः । फुल्लपुष्पोत्करासारप्रदानोत्कतटद्रुमैः
दुपारच्या सूर्यकिरणांनी जणू काही गारठा पसरल्यासारखे पाणी चमकत असते, आणि काठावर फुलांनी लगडलेली झाडे फुलांचे घोस देण्यासाठी उत्सुक असतात.
विद्रुमैर् इव सङ्क्रान्तफुल्लकिंशुककान्तिभिः । व्याप्तया पुष्पराशीनां समुल्लासनकारिभिः
फुललेल्या किंशुकाच्या झाडांची लाल छटा जणू प्रवाळासारखी भासते, आणि फुलांचे ढीग आनंदाने फुलून सगळीकडे पसरलेले असतात.
उह्यमानफलापूरसुव्यग्रग्रामबालया । महाकलकलावर्तसक्तया ग्राम्यकुल्यया
गावातील मुले भरपूर फळे गोळा करण्यात दंग असतात, आणि गावाच्या ओढ्यातील मोठ्या गोंगाटाच्या भोवऱ्यात गुंतून वाहून जातात.
वेष्टितस् तरलास्फालजलधौततलोपमः । घनपत्त्रतरुच्छत्त्रच्छायासततशीतलः
पाण्याने धुतलेल्या आणि वेगाने फिरणाऱ्या काठांनी वेढलेला, दाट पानांच्या झाडांच्या सावलीत नेहमीच गारवा असतो.