सालतालीतमालाढ्यनीलपल्वलमालितम् । वलीवलयविन्यासविलासवलितध्रुवम्
शाल, ताड आणि तमाळाच्या दाट रांगा, निळ्या कमळांनी भरलेली तळी, आणि वळणावळणाने वाहणाऱ्या ओढ्यांनी शोभलेली ती काठी.
आलोलपल्लवलतावलितालयानाम् उत्फुल्लकन्दलसिलिन्ध्रसुगन्धितानाम् । साराववारिवलनाकुलगोकुलानाम् आनीलषष्पकुसुमस्थलशोभितानाम्
जिथे डोलणाऱ्या वेलींनी आणि थरथरणाऱ्या पानांनी भरलेली घरं फुललेल्या कोंबांच्या व कमळाच्या सुगंधाने दरवळतात, गोड पाण्याच्या लाटांजवळ गायींच्या कळपांची गर्दी असते, आणि वाऱ्याने उडालेल्या कोवळ्या फुलांनी जमिनीवर सुंदर शोभा आलेली असते.
तीरद्रुमप्रकरगुप्तसरिद्रयाणाम् नीरन्ध्रपुष्पितलतोग्रवितानकानाम् । उद्यानकुन्दमकरन्दसुगन्धितानाम् गन्धान्धषट्पदकुलान्तरिताम्बुदानाम्
पवित्र वृक्षांच्या दाट रांगांनी लपलेल्या नद्यांमध्ये, कुठेही फट न पडलेल्या फुललेल्या वेलांनी छत्री तयार झाली आहे. बागांमध्ये कुंदाच्या फुलांचा मधुर सुवास दरवळतो आहे, आणि त्या सुगंधाने वेडावलेल्या मधमाश्यांचे झुंड आकाशातले ढगही झाकून टाकतात.
सौन्दर्यतर्जितपुरन्दरमन्दिराणाम् राजीवराजिरजसारुणिताम्बराणाम् । रंहोवहद्गिरिनदीरवघर्घराणाम् कुन्दावदातजलदद्युतिभासुराणाम्
ज्यांच्या सौंदर्याने इंद्राच्या राजमहालालाही लाज वाटावी अशा राजवाड्यांमध्ये, कमळांच्या गंधाने आकाश लालसर झाले आहे. डोंगरातील नद्यांचा गडगडाट आनंदाने घुमतो आहे, आणि कुंदासारख्या शुभ्र ढगांची चमक सर्वत्र पसरली आहे.
सौधस्थलोल्लसितपुष्पलतालयानां लीलाविलोलकलकण्ठविहङ्गमानाम् । उल्लासिकौसुमदलास्तरणस्थयूनाम् आपादम् आवलितमाल्यविलासिनीनाम्
फुलांनी बहरलेल्या वेलांनी सजलेल्या गच्च्यांवर, खेळकर कोकीळा इकडून तिकडे भटकताना दिसतात. ताज्या फुलांच्या पंखावर तरुणींचे टोळके विसावले आहे, त्यांच्या अंगावर टाळ्यापासून पायापर्यंत माळा माळलेल्या आहेत.
सर्वं तु सुन्दरनवाङ्कुरदन्तुराणाम् हेलोल्लसद्वनलताकुलमार्गगाणाम् । सञ्जातकोमललतोपलसङ्कुलानाम् वर्षत्पयोदपटसंवलितालयाणाम्
सगळीकडे नव्या, कोवळ्या पालव्यांनी गच्च भरलेले आहे. वनातील वेलांनी तयार झालेल्या गजबजलेल्या वाटांमधून मार्ग जातो. कोमल पानांची गर्दी सर्वत्र दिसते, आणि घरांवर पावसाच्या ढगांनी जणू पडदे टाकले आहेत.
नीहारहारिहरितस्थलविस्तृतानाम् सौधस्थमेघतडिदाकुलिताङ्गनानाम् । नीलोत्पलोल्लसितसौरभसुन्दराणाम् हुङ्कारहारिहरितोन्मुखगोकुलानाम्
धुकट दूर करणाऱ्या हिरवाईने व्यापलेल्या, गगनातल्या मेघांमध्ये वीजेसारख्या शोभणाऱ्या स्त्रियांनी गच्च भरलेल्या अंगणांनी, उमललेल्या निळ्या कमळाच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या, आणि थंड वाऱ्याने सुखावलेल्या, वर पाहणाऱ्या गायींच्या कळपांनी सजलेल्या त्या प्रदेशाचे वर्णन आहे.
विध्वस्तमुग्धमृगशावगृहाङ्गनानाम् उन्मत्तबर्हिगणशीकरनिर्झराणाम् । सौगन्ध्यमत्तपवनाहृतसौरभानाम् वप्रौषधिज्वलनविस्मृतदीपकानाम्
जिथे भित्र्या हरिणछाव्यांनी अंगणे सोडली आहेत, आनंदाने वेडावलेल्या मोरांच्या थव्यांनी धबधब्याच्या तुषारात नाच सुरू केला आहे, जिथे सुवासिक वाऱ्याने सगळा दरवळ पसरवला आहे, आणि औषधी वनस्पतींच्या प्रकाशात दिव्यांची आठवणही राहत नाही—अशी ती जागा आहे.
कोलाहलाकुलकुलायकुलाकुलानाम् कुल्याकुलाकलकलाश्रुतसङ्कथानाम् । मुक्ताफलप्रकरसुन्दरबिन्दुपातशीताखिलद्रुमलतातृणपल्लवानाम्
जिथे पक्ष्यांच्या थव्यांचा गोंगाट आणि ओढ्यांच्या मंद गुंजनाचा संवाद सतत ऐकू येतो, जिथे मुक्तांच्या गुच्छातून पडणारे थंड थेंब प्रत्येक झाड, वेल आणि गवताच्या पानावर शोभा आणतात—अशा त्या रम्य प्रदेशाचे वर्णन आहे.
लक्ष्मीम् अनस्तमितपुष्पविकासभाजाम् । शक्नोति कः कलयितुं गिरिमन्दिराणाम्
कधीही न सुकणाऱ्या फुलांनी नेहमीच सजलेल्या त्या पर्वतावरील राजवाड्यांची श्रीमंती आणि शोभा कोण मोजू शकतो?
तत्र ते पेततुर् देव्यौ ग्रामे ऽन्तश्शीतलात्मनि । भोगमोक्षश्रियौ शान्ते पुंसीव विदितात्मनि
त्या गावात त्या दोन देव्या शीतल अंतःकरण असलेल्या देहात अवतरल्या, जणू काही भोग आणि मुक्ती या दोन संपत्ती शांत, स्वतःला ओळखणाऱ्या पुरुषाच्या मनात उतरतात.
कालेनैतावता लीला तेनाभ्यासेन साभवत् । शुद्धज्ञानैकदेहत्वात् त्रिकालामलदर्शिनी
काळाच्या ओघात, त्या सरावामुळे लीलेला शुद्ध ज्ञानस्वरूप देह मिळाला आणि ती त्रिकाळ स्पष्टपणे पाहू शकणारी झाली.
अथ सस्मार सर्वास् ताः प्राक्तनीस् संसृतेर् गतीः । स्वास् स्वयं स्वरसेनैव प्राग्जन्ममरणादिकाः
मग तिने आपल्या स्वाभाविक प्रेरणेने, पूर्वजन्मातील सर्व जन्ममृत्यू आणि संसारातील वाटा आठवून काढल्या.
देवि देशम् इमं दृष्ट्वा त्वत्प्रसादात् स्मराम्य् अहम् । इह तत् प्राक्तनं सर्वं चेष्टितं वेष्टितान्तरम्
देवी, तुझ्या कृपेने हे स्थान पाहून मला इथले सगळे जुने घडलेले प्रसंग, प्रत्येक कृती आणि त्या त्या वेळी असलेली परिस्थिती आठवते.
इहाभूवम् अहं जीर्णा सिरालाङ्गी कृशासिता । ब्राह्मणी शुष्कदर्भाग्रभेदरूक्षकरोदरा
इथे मी एक वृद्ध बाई होते, ज्यांचे हातपाय सडपातळ आणि काळे होते. मी एक ब्राह्मणाची बायको होते, ज्यांचे हात आणि पोट कोरड्या दरभ गवत कापताना खरखरीत झाले होते.
भर्तुः कुलकरी भार्या दोहमन्थानशोभिनी । माता सकलपुत्राणाम् अतिथीनां प्रियङ्करी
मी घराच्या कर्त्याची पत्नी होते, लोणी काढण्यात पटाईत होते, सर्व मुलांची आई होते आणि पाहुण्यांना आनंद देणारी होते.
देवद्विजसतां भक्ता सिक्ताङ्गी घृतगोरसैः । गर्गरीचरुकुम्भादिभाण्डोपस्करशोधिनी
मी देव, ब्राह्मण आणि सज्जन यांची भक्त होते. माझे अंग तूप आणि दूध यांनी ओलावलेले असे. मी गडगडी, चरू, कुंभ अशा भांड्यांची नेहमी स्वच्छता करत असे.
नित्यम् अन्नलवाक्तैककाचकम्बुप्रकोष्ठका । जामातृदुहितृभ्रातृपितृमातृप्रपूजिनी
मी नेहमी अन्न, मीठ, एकच वस्त्र, पाण्याचा कलश आणि साठवणीच्या खोलीत गुंतलेली असे. मी जावई, मुली, भाऊ, वडील आणि आई यांचा मान राखत असे.
आदेहं सद्मवृत्त्यैव प्रक्षीणदिनयामिनी । वाचं चिरं चिरम् इति वदन्त्य् अनिशम् आकुला
घरातील कामधंद्याने आणि दिवस-रात्र ओलांडून शरीर थकलेले असताना, ती बिचारी एकाच गोष्टीचे शब्द वारंवार, सारखेच, काळजीने उच्चारत राहते.
काहं क इव संसार इति स्वप्ने ऽप्य् असङ्कथा । जाया श्रोत्रियमूढस्य तादृशस्यैव दुर्धियः
मी कोण? हा संसार काय? असे प्रश्न त्या अज्ञानी, भ्रमित गृहस्थाच्या पत्नीच्या मनात कधीच येत नाहीत, अगदी स्वप्नातही नाहीत.
एकनिष्ठा समिच्छाकगोमयेन्धनसञ्चये । म्लानकम्बलसंवीतसिरालक्षा सगात्रिका
तिच्या सगळ्या इच्छा गायीच्या शेणाचे लाकूड आणि इंधन गोळा करण्यातच गुंतलेल्या असतात; अंगावर फाटका, फिका कंबळा असतो, आणि जड ओझी वाहून तिच्या अंगावर खुणा पडलेल्या असतात.
तर्णकीकर्णजाहस्थक्रिमिनिष्कासतत्परा । गृहशाकवनासेकसत्वरा गृहकर्मणां
ती कान, केस आणि हातातून किडे काढण्यात नेहमीच व्यस्त असते; घरासाठी रानभाजी आणायला धावपळ करते आणि घरकामातच सतत गुंतलेली असते.
नीलतीरतरङ्गाक्ततृणतर्पिततर्णका । प्रतिक्षणं गृहद्वारकृतचन्दनवर्णका
ती निळ्या नदीच्या लाटांनी ओले झालेले गवत गुरांना खाऊ घालते आणि प्रत्येक वेळी घराच्या दारावर चंदनाचा लेप लावते.
नीत्यर्थं गृहभृत्यानां सादिनां कृतवाच्यता । मर्यादानियमाद् अब्धिवेलेवानिशम् अच्युता
ती नेहमी घरातील नोकर आणि जनावरांच्या हितासाठी बोलायला तयार असते, आणि नियम व मर्यादा पाळण्यात कधीही ढळत नाही, जणू काही समुद्राला थांबवणाऱ्या किनाऱ्यासारखी.
जीर्णपर्णसवर्णैककर्णदोलाधिरूढया । कष्टतापजराभीतजीवभृत्येव चिह्निता
तिच्या एका कानात जुन्या, पानासारख्या रंगाच्या कुंडलाची झुलती हालचाल दिसते, आणि कष्ट व वाढत्या वयाने थकलेल्या नोकरासारखी ती आयुष्यातील त्रास व भीतीची खूण स्वतःमध्ये बाळगते.
इत्य् उक्त्वा सञ्चरन्ती सा शिखरिग्रामकोटरे । सञ्चरन्त्यास् सरस्वत्या दर्शयाम् आस सा स्वयम्
असे म्हणून ती डोंगरातील गावाच्या कपारीत भटकू लागली; तिला भटकताना सरस्वती स्वतः तिच्यासमोर प्रकट झाली.
इयं मे पाटलाषण्डमण्डिता पुष्पवाटिका । इयं मे पुष्पितोद्यानमण्डपाकारवाटिका
ही माझी फुलांनी सजलेली, पाटलाच्या झाडांनी भरलेली बाग आहे; ही माझी फुलांनी बहरलेली, उद्यानासारखी मंडपवजा बाग आहे.
इयं पुष्करिणीतीरद्रुमग्रथिततर्णका । इयं सा कर्णिकानाम्नी तर्णिका भुक्तपर्णिका
ही कमळाच्या तलावाच्या काठी, झाडांनी आणि हिरवळीने वेढलेली जागा माझी आहे; ही कर्णिका नावाची तरणिका आहे, जिची पाने खाल्ली गेली आहेत.
इयं सा मेदसा क्षीणा वराकी जलहारिका । अद्याष्टमं दिनं बाष्पपूर्णाक्षी परिरोदिति
ही बिचारी, मेद कमी झाल्याने आणि पाणी न मिळाल्याने अशक्त झालेली माझी आहे; आज आठवा दिवस आहे, ती डोळ्यांत पाणी आणून रडत आहे.
इह देवि मया प्रोक्तम् इहोषितम् इह स्थितम् । इह सुप्तम् इहातीतम् इदं दत्तम् इहाहृतम्
देवी, इथे मी बोललो, राहिलो, थांबलो; इथे झोपलो, वेळ घालवला, दिलं आणि घेतलं.