क्षौमानुतस्तास्वरया मञ्जरीपूर्णकर्णया । क्षुत्क्षान्तया भ्रान्तरथ्यं ग्रामखेटककान्तया
मधमाश्यांच्या गुंजारवाने कान भरलेली, कापसाच्या वस्त्रांतली, उपासाने थकलेली गावातली सुंदर मुली, गल्लीबोळांतून भटकत होती.
सरित्तरङ्गसङ्घट्टसंरावाश्रुतसङ्कथम् । कर्णजाड्यघनत्रासवाञ्छितैकान्तसंस्थितिम्
नदीच्या लाटांचा आवाज आणि मोठ्याने बोलणाऱ्या लोकांच्या गप्पा ऐकून कान बधिर झालेले, त्यामुळे एकांताची इच्छा बाळगणारे.
दधिलिप्तास्यहस्तांसैर् बद्धपुष्पलताधरैः । नग्नैर् गोमयपङ्काङ्कैर् बालैर् आकुलचत्वरम्
दही लागलेले तोंड आणि हात असलेली, फुलांच्या माळांनी ओठ सजवलेली, नग्न, गोमय आणि चिखलाने माखलेली मुले अंगणात धावपळ करत आहेत.
तीरशाद्वलवल्लीनां दोलान्दोलनहारिभिः । तरङ्गैर् वाह्यमानाम्बुलेखिकाङ्कितसैकतम्
नदीच्या हिरव्या काठावरच्या वेलींना लाटांनी झुलवत नेले आहे, आणि पाण्याने रेखाटलेल्या रेतीच्या बेटांवर त्या लाटा फिरत आहेत.
दधिक्षीरघनामोदमत्तमन्थरमक्षिकम् । काल्यभक्तार्थनोद्बाष्पजर्जराम्बरबालकम्
दही आणि दूध यांच्या गोड सुवासाने मस्त झालेल्या आणि मंद हालचाल करणाऱ्या मधमाशा, तसेच सकाळच्या जेवणासाठी विनवणी करत रडून कपडे ओले झालेले गावातील मुले दिसतात.
गोमयासिक्तवलयकरवारीकृतक्रुधम् । धम्मिल्लवलनाव्यग्रभूतस्त्रीविहसज्जनम्
गोमयाच्या पाण्याने हातात वर्तुळं काढून रागावलेली मुले, आणि खेळात गुंतून केस विस्कटलेले, हसणाऱ्या स्त्रिया असे लोक तिथे आहेत.
दान्तपुच्छच्छटच्छन्नपतत्ककुदवायसम् । गृहरथ्याङ्गनद्वारकीर्णकुन्दकरण्डकम्
घरांच्या अंगणात मोरांची पिसं, कावळ्यांची पंखं, गायींच्या शेपटीचे केस विखुरलेले आहेत. घरांचे दरवाजे, रस्ते आणि अंगणं या सगळीकडे जाईच्या फुलांच्या टोपल्या पडलेल्या दिसतात.
गृहपार्श्वस्थितश्वभ्रजातैः कुसुमितद्रुमैः । प्रत्यहं प्रातर् आगुल्फम् आकीर्णकुसुमाजिरम्
घरांच्या बाजूला फुलांनी डवरलेली झाडं उभी आहेत. दर सकाळी त्यांच्या फुलांचा वर्षाव होऊन पायाच्या घोट्यापर्यंत फुलांची पखरण जमिनीवर पसरते.
सरच्चामरसारङ्गचलजङ्गलषण्डकम् । गुञ्जानिकुञ्जसञ्जातशष्पसुप्तमृगार्भकम्
पाण्यातील कमळं आणि हरिणांच्या कळपांनी हे रान भरलेलं आहे. गुंजा वेलीत मधमाश्या गुणगुणत आहेत, आणि गवताच्या गडद गट्यात हरिणाची पिल्लं शांत झोपलेली आहेत.
एकान्तरास्तवत्सैककर्णस्पन्दास्तमक्षिकम् । गोपोच्छिष्टीकृतदधिसम्पर्कास्पन्दमक्षिकम्
कुठे कुठे वासरं एकेक कान हलवत उभी आहेत, आणि गवळ्यांनी उरलेलं दही चाखून मधमाश्या हलक्या आवाजात भिरभिरत फिरत आहेत.
समस्तसद्मसु क्षीणमाक्षिकाक्षिप्तमक्षिकम् । फुल्लाशोकद्रुमोद्द्योतकृतलाक्षिकमन्दिरम्
सर्व घरांमध्ये मधमाशा आता फारच कमी उरल्या आहेत, कारण त्या हाकलून दिल्या गेल्या आहेत; तरीसुद्धा, फुललेल्या अशोक वृक्षांनी सजलेली ही राजवाडे, त्यांच्या लाल रंगाच्या शोभेने अजूनच उजळून निघाली आहेत.
शीकरासारमरुता नित्यार्द्रविकचद्द्रुमम् । कदम्बमुकुलप्रोतसप्तच्छदच्छदोत्करम्
ओलसर वाऱ्यांनी झाडांची पाने नेहमीच ताजी राहतात; कदंबाच्या कळ्या आणि सप्तच्छदाची दाट पाने एकमेकांत गुंफलेली दिसतात.
वृतिव्रातलताफुल्लकेतकोत्करमालिनम् । बृहत्प्रणालीपटलीरणद्रुटरुटारवम्
फुललेल्या केतकीच्या फुलांनी आणि वेलींनी झाडे मढलेली आहेत; मोठ्या पानांच्या झाडांमध्ये पक्ष्यांचा किलबिलाट सतत घुमत असतो.
वातायनगुहानिर्यत्सौधविश्रान्तवारिदम् । पूर्णपुष्करिणीपङ्क्तिपूतराजपथान्तरम्
खिडक्या आणि आतील खोल्यांतून गार वारे वाहतात; पूर्ण फुललेल्या कमळाच्या तलावांच्या रांगेमुळे राजमार्ग शुद्ध आणि सुंदर दिसतात.
नीरन्ध्रविटपच्छायाशीतलामलशाद्वलम् । सर्वपुष्पास्रवद्बिन्दुप्रतिबिम्बिततारकम्
घनदाट झाडांच्या सावलीखाली, गार आणि निर्मळ हिरवळीने भरलेले, जिथे प्रत्येक फुलाच्या थेंबात ताऱ्यांचे प्रतिबिंब उमटते.
अनारतपतत्पुष्पहिमवर्षसितालयम् । विचित्रमञ्जरीपुष्पपत्त्रपल्वलपादपम्
सतत फुलांच्या आणि हिमाच्या सरींनी थंडावलेले, रंगीबेरंगी मंजिरी, फुलं, पानं आणि कमळाच्या झाडांनी सजलेले निवासस्थान.
गृहकक्ष्यान्तरालीनमेघगुप्तचिरण्टिकम् । सौधस्थमेघविद्युद्भिर् अनादेयप्रदीपकम्
घराच्या खोल्या आणि दालनांसारखी जागा, जिथे जुने कोपरे ढगांनी लपले आहेत, आणि वरच्या ढगांच्या वीजेच्या उजेडाने उजळलेले, ज्याला दुसऱ्या दिव्याची गरज नाही.
कन्दरानिलझाङ्कारघनघुङ्घुममण्डपम् । चरच्चकोरहारीतहरिणीहारिमन्दिरम्
डोंगराच्या गुहेतल्या वाऱ्याच्या गुंजनाने घुमणारे मंडप, आणि सतत फिरणाऱ्या चकोर, पोपट, हरण यांच्या हारांनी सजलेले सुंदर निवास.
उन्निद्रकन्दलोद्वान्तमांसलामोदमन्थरैः । मरुद्भिर् मन्दम् आदातुम् आरब्धैर् लोलपल्लवम्
जिथे मऊ कोंब आणि ओल मातीचा सुगंध भरलेली हवा हलक्या वार्याने डोलणाऱ्या, थरथरणाऱ्या पानांना अलगद हलवू लागते.
लावकालापलीलायाम् आलीनललनाकुलम् । कोककोकिलकाकोलकोलाहलसमाकुलम्
जिथे लावक पक्ष्यांच्या आणि मधमाशांच्या खेळकर झुंडी एकत्र येतात, आणि कोकिळ व कावळ्यांच्या गोड गजराने सारा परिसर गजबजलेला असतो.
सालतालीतमालाढ्यनीलपल्वलमालितम् । वलीवलयविन्यासविलासवलितध्रुवम्
शाल, ताड आणि तमाळाच्या दाट रांगा, निळ्या कमळांनी भरलेली तळी, आणि वळणावळणाने वाहणाऱ्या ओढ्यांनी शोभलेली ती काठी.
आलोलपल्लवलतावलितालयानाम् उत्फुल्लकन्दलसिलिन्ध्रसुगन्धितानाम् । साराववारिवलनाकुलगोकुलानाम् आनीलषष्पकुसुमस्थलशोभितानाम्
जिथे डोलणाऱ्या वेलींनी आणि थरथरणाऱ्या पानांनी भरलेली घरं फुललेल्या कोंबांच्या व कमळाच्या सुगंधाने दरवळतात, गोड पाण्याच्या लाटांजवळ गायींच्या कळपांची गर्दी असते, आणि वाऱ्याने उडालेल्या कोवळ्या फुलांनी जमिनीवर सुंदर शोभा आलेली असते.
तीरद्रुमप्रकरगुप्तसरिद्रयाणाम् नीरन्ध्रपुष्पितलतोग्रवितानकानाम् । उद्यानकुन्दमकरन्दसुगन्धितानाम् गन्धान्धषट्पदकुलान्तरिताम्बुदानाम्
पवित्र वृक्षांच्या दाट रांगांनी लपलेल्या नद्यांमध्ये, कुठेही फट न पडलेल्या फुललेल्या वेलांनी छत्री तयार झाली आहे. बागांमध्ये कुंदाच्या फुलांचा मधुर सुवास दरवळतो आहे, आणि त्या सुगंधाने वेडावलेल्या मधमाश्यांचे झुंड आकाशातले ढगही झाकून टाकतात.
सौन्दर्यतर्जितपुरन्दरमन्दिराणाम् राजीवराजिरजसारुणिताम्बराणाम् । रंहोवहद्गिरिनदीरवघर्घराणाम् कुन्दावदातजलदद्युतिभासुराणाम्
ज्यांच्या सौंदर्याने इंद्राच्या राजमहालालाही लाज वाटावी अशा राजवाड्यांमध्ये, कमळांच्या गंधाने आकाश लालसर झाले आहे. डोंगरातील नद्यांचा गडगडाट आनंदाने घुमतो आहे, आणि कुंदासारख्या शुभ्र ढगांची चमक सर्वत्र पसरली आहे.
सौधस्थलोल्लसितपुष्पलतालयानां लीलाविलोलकलकण्ठविहङ्गमानाम् । उल्लासिकौसुमदलास्तरणस्थयूनाम् आपादम् आवलितमाल्यविलासिनीनाम्
फुलांनी बहरलेल्या वेलांनी सजलेल्या गच्च्यांवर, खेळकर कोकीळा इकडून तिकडे भटकताना दिसतात. ताज्या फुलांच्या पंखावर तरुणींचे टोळके विसावले आहे, त्यांच्या अंगावर टाळ्यापासून पायापर्यंत माळा माळलेल्या आहेत.
सर्वं तु सुन्दरनवाङ्कुरदन्तुराणाम् हेलोल्लसद्वनलताकुलमार्गगाणाम् । सञ्जातकोमललतोपलसङ्कुलानाम् वर्षत्पयोदपटसंवलितालयाणाम्
सगळीकडे नव्या, कोवळ्या पालव्यांनी गच्च भरलेले आहे. वनातील वेलांनी तयार झालेल्या गजबजलेल्या वाटांमधून मार्ग जातो. कोमल पानांची गर्दी सर्वत्र दिसते, आणि घरांवर पावसाच्या ढगांनी जणू पडदे टाकले आहेत.
नीहारहारिहरितस्थलविस्तृतानाम् सौधस्थमेघतडिदाकुलिताङ्गनानाम् । नीलोत्पलोल्लसितसौरभसुन्दराणाम् हुङ्कारहारिहरितोन्मुखगोकुलानाम्
धुकट दूर करणाऱ्या हिरवाईने व्यापलेल्या, गगनातल्या मेघांमध्ये वीजेसारख्या शोभणाऱ्या स्त्रियांनी गच्च भरलेल्या अंगणांनी, उमललेल्या निळ्या कमळाच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या, आणि थंड वाऱ्याने सुखावलेल्या, वर पाहणाऱ्या गायींच्या कळपांनी सजलेल्या त्या प्रदेशाचे वर्णन आहे.
विध्वस्तमुग्धमृगशावगृहाङ्गनानाम् उन्मत्तबर्हिगणशीकरनिर्झराणाम् । सौगन्ध्यमत्तपवनाहृतसौरभानाम् वप्रौषधिज्वलनविस्मृतदीपकानाम्
जिथे भित्र्या हरिणछाव्यांनी अंगणे सोडली आहेत, आनंदाने वेडावलेल्या मोरांच्या थव्यांनी धबधब्याच्या तुषारात नाच सुरू केला आहे, जिथे सुवासिक वाऱ्याने सगळा दरवळ पसरवला आहे, आणि औषधी वनस्पतींच्या प्रकाशात दिव्यांची आठवणही राहत नाही—अशी ती जागा आहे.
कोलाहलाकुलकुलायकुलाकुलानाम् कुल्याकुलाकलकलाश्रुतसङ्कथानाम् । मुक्ताफलप्रकरसुन्दरबिन्दुपातशीताखिलद्रुमलतातृणपल्लवानाम्
जिथे पक्ष्यांच्या थव्यांचा गोंगाट आणि ओढ्यांच्या मंद गुंजनाचा संवाद सतत ऐकू येतो, जिथे मुक्तांच्या गुच्छातून पडणारे थंड थेंब प्रत्येक झाड, वेल आणि गवताच्या पानावर शोभा आणतात—अशा त्या रम्य प्रदेशाचे वर्णन आहे.
लक्ष्मीम् अनस्तमितपुष्पविकासभाजाम् । शक्नोति कः कलयितुं गिरिमन्दिराणाम्
कधीही न सुकणाऱ्या फुलांनी नेहमीच सजलेल्या त्या पर्वतावरील राजवाड्यांची श्रीमंती आणि शोभा कोण मोजू शकतो?